ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى

(«ەق», «قايسىبىرىن ايتاسىڭ...». 2016 جىلعى 2 تامىز) «قايسىبىرىن ايتاسىڭ...» اتتى كامەل جۇنىستەگىنىڭ «ەگەمەنگە» 2016 جىلعى 2 تامىز كۇنى شىققان ماقالاسى اۋدان اكىمدىگىندە قارالىپ تالقىلاندى. ماقالادا قويىلىپ وتىرعان ماسەلەلەر نەگىزىنەن دۇرىس دەپ تابىلىپ ءتيىستى بولىمدەر مەن قىزمەتتەرگە ونىمەن شۇعىلدانۋ جونىندە تاپسىرمالار بەرىلدى. كوتەرىلگەن پروبلەمالاردىڭ كوپشىلىگى ءبىراز جىلدان بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقاندىعىن ايتا كەلىپ, وسى جۇمىستاردىڭ قازىرگى بارىسى تۋرالى حاباردار ەتپەكپىز. اۋىز سۋ ماسەلەسى بويىنشا اۋدان ورتالىعى اقسۋ-ايۋ­لىدا بۇدان 10 جىل بۇرىن جاڭا سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, اۋىلدى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ءبىرجولا شەشىلگەن بولاتىن. سودان بەرى تۇرعىنداردىڭ 80 پايىزى ۇيلەرىنە سۋ كىرگىزىپ الىپ, يگىلىگىن كورىپ وتىر. ساني­تارلىق-ەپيدەميالىق ستان­سانىڭ لابوراتورياسى تاراپىنان اي سايىن جۇرگىزىلەتىن ساراپتامالار اۋىز سۋدىڭ ساپاسى جارامدى ەكەنىن انىقتادى. بۇرعىلانعان 4 ۇڭعىمانىڭ ەكەۋىنەن بەرىلەتىن سۋ حالىققا جەتكىلىكتى. ەكەۋى رەزەرۆتە تۇر, اركەز قولدانىسقا دايىن. وسىعان قاراماستان, سۋ­دىڭ تۇ­ششىلىعىن ارتتىرۋ ماق­­­ساتىندا اۋىلدىڭ باتىس جا­عىندا بۇ­رىن انىقتالعان تۇششى سۋ كوزدە­رىن پايدالانۋ جوباسى كۇن ءتارتى­بىنەن تۇسكەن ەمەس. الايدا ءازىر­گە بەلگىلى قور كولەمى از, سۋ­دىڭ دەبيتى سورعى (ناسوس) قويۋ­عا كەل­مەيدى. 2015 جىلى 1,5 شاقى­رىم جەردەن قوسىمشا تاعى 3 بارلاۋ ۇڭعىماسى بۇرعىلاندى. ولار 1 جىلعا مونيتورينگتىك باقىلاۋعا قويىلعان. قورى­تىن­­دىسى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ايا­­عىن­دا بەلگىلى بولادى. ءناتي­جەسى وڭ بولعان جاعدايدا بۇل ۇڭعىمالاردان رەزەرۆۋارعا قوسىمشا تۇششى سۋ بەرۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلەتىن بولادى. ك.جۇنىستەگىنىڭ «سەس دەگەن مەكەمە بولۋشى ەدى, سول قاي­دا؟» دەگەن سۇراعىنا جاۋاپ بەرە كەتەيىك. وبلىستىق بيۋد­جەتتەن ۇستالاتىن بۇل مەكەمە قايتا قۇرىلىپ, وتكەن جىل­دان بەرى اۋدان بويىنشا تۇ­تى­نۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ باس­قارماسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن. سۋدىڭ, تاماقتىڭ ساپاسىنا ساراپ­تاما جۇرگىزەتىن لا­بوراتوريا­لار دا سوندا, تەك تاپ­سىرىس, سۇرانىس بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان سۋدىڭ تازالىعىنا جاۋ­اپ  بەرە­تىن ورگان ءونىمدى ءون­دىرەتىن كاسىپورىنداردىڭ وزدەرى. ەكى اۋدان قوسىلعاندا اق­ادىر كەنتىندە سەس-ءتىڭ اسا ءىرى لابورا­توريالارى, قۇرىلعىلارى بول­دى. ونى شەت اۋدانىنىڭ ورتا­لىعىنا كوشىرەتىن ورىن بول­ما­عاندىقتان, ماسەلە ۇنەمى شە­شىلمەي كەلەدى. عيمارات سالاتىن ورىن بەلگىلەنىپ, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ءازىر بول­عانىمەن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاجەتتى قاراجاتتى بەرە الماي وتىر. ماڭايىنداعى ەلدى مەكەن­دەردى قوسقاندا اقسۋ-ايۋلى وكرۋ­گىندە 5 مىڭنان استام حا­لىق تۇ­رادى. ونداعى بار 3 تويحانا شاعىن, قازىرگى تالعامعا تولىق سايكەسپەيتىن. 2015 جىلى ىسكە قوسىلعان ەڭسەلى دە كەڭ «تىلەك» تويحاناسى حالىقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ, ءبىر­نەشە ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. بۇرىن ول جەردە ەسكى بازار بوس تۇردى. كاسىپكەر ازاماتتار سول ورىندى الىپ, پايداعا جاراتتى. تەك ماڭايىن اباتتاندىرۋ قاجەت. سول جەردەن 50-60 مەتر جەردە بوس جاتقان الاڭعا وتكەن جى­لى سكۆەر سالىندى, كەلەشەكتە ور­تاسىنا دەربىسالى باتىردىڭ ەسكەرت­كىشىن قويۋ جوسپارلانىپ وتىر. ك.جۇنىستەگىنىڭ تاعى دا ءبىر قوز­عاعان ماسەلەسى – اۋدان ورتا­لىعىنداعى قاتار جاتقان شور­تانباي جىراۋ مەن دەربىسالى باتىر كوشەلەرىنىڭ اراسىن قو­ساتىن كوشە سالۋ. بۇگىندە بۇل باس كوشەلەر ەكى كولدەنەڭ كو­شەلەرمەن جالعاسقان. وسە تۇسكەن اۆتوكولىك اعىنىن ازايتۋ ماق­ساتىندا وسى كوشەلەردىڭ باس جاعىنان اينالما جول جاسالۋدا. جول كەلەسى جىلى اسفالتتالماق. ال اۋىل ىشىنەن تىكەلەي جول سالۋ مول قارجىنى, ينجەنەرلىك جوبانى تالاپ ەتەدى. باستى ەكى كو­شەنىڭ اراسىن ورتاسىنان سۋ اعاتىن جالپاق وزەك, ساي ءبولىپ تۇر. سايدىڭ ەكى جيەگىنە ۇيلەر سالىنىپ كەتكەن. ينتەرناتتىڭ جاعدايى تۋرالى اۋدان ورتالىعىنداعى ەكى مەك­تەپتە ينتەرناتتا جاتىپ وقي­تىن 30-40 بالا بار, الايدا ينتەرنات ءۇيىنىڭ اۋىلدىڭ ءبىر شەتىندە, الىس بولۋى ۇلكەن ىڭعايسىزدىق تۋعىزۋدا. ماسەلە جىل سايىن قويىلعانىمەن, بارلىعى قارجىعا تىرەلەدى. بۇگىندە قاتار تۇرعان ەكى ورتا مەكتەپتىڭ جانىنان جاڭا ينتەرنات سالۋ ءۇشىن قاجەتتى جەر تەلىمى بەلگىلەندى. اتالعان جەر ۋچاسكەسىن راسىمدەۋگە جانە جوبالىق-سمە­تا­لىق قۇجاتتار جاساتۋعا بيۋدجەتتەن قارجى بولىنبەكشى. 2017 جىلى قار­­جىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلسە, ين­تەرنات قۇرىلىسى باستالاتىن بولادى. ماقالا جاريالانعان ارا­لىق­­تا ونىڭ اۆتورى كوتەرگەن ەكى پروب­لەمانىڭ شەشىمىن تاپقانىن حابارلايمىز. ءبىرىنشىسى – 1932 جىلى اشار­­شىلىقتا قىرىلعان ادام­داردىڭ باسىنا جاڭا مەمو­ريالدىق ەس­كەرت­كىش ورناتىلىپ, ونىڭ رەس­مي اشىلۋى قازاقستان كونستي­تۋتسياسى كۇنى, «اق ورامال» اك­تسياسى اياسىندا سالتا­ناتتى ءارى قارالى جاعدايدا وتكىزىلدى. مەموريالدىق كەشەن­  لەنتاسىنىڭ قيىلۋىنا ك.ءجۇ­نىستەگىنىڭ ءوزى قاتىستى. ءارۋا­ق­­­تار جاتقان ورىن قور­شالدى. ەكىنشىسى – سول زۇلمات جىلدارى بالالار ءۇيى بولعان ەسكى ءۇي كەيىن جەكە ادامدارعا تۇرعىن ءۇي رە­تىندە بەرىلگەن بولاتىن. دۇرىس ۇس­تاماعاندىقتان, ءۇيدى اپاتتىق جاعدايعا كەلتىرگەن ءۇي يەلەرىمەن كەلىسىم جاسالىپ, قيراعان شاتىر سىرىلىپ تاس­تالدى. ءبىر قاباتتى عيماراتتىڭ قالعان بولىگى ساقتالىپ, سىرتىنا مەموريالدىق تاقتا قويۋ ۇي­عارىلدى. ءۇي مىقتاپ قورشالدى. ماقالادا قوزعالعان باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا مىنانى حابارلايمىز. ماقالا اۆتورى كوتەرگەن, تۇششى سۋ قورىنا جاقىن جەردەگى توبەنىڭ ۇستىنە ءمايىتتى جەرلەۋ توق­تاتىلدى. ول جونىندە اۋىل تۇر­عىندارىمەن تۇسىنىك جۇمىس­تارى جۇرگىزىلدى. ال اۋىل ورتا­سىنداعى جالعىز بۇلاقتىڭ ما­ڭايىنا جۇرت بۇرىننان ۇيلەر سالىپ, 30-شى جىلداردان بەرى مە­كەندەگەن. اۋدان باسىندا كارىز جۇيەسى جوق بولعاندىقتان, 300 مەتر جەردەن اشىلعان جە­كەمەنشىك مونشا سەپتيكپەن جۇمىس ىستەيدى. بۇلاقتىڭ باسى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, اباتتاندىرىلدى, ماڭايىنا تاقتا تاستار توسەلىپ, قورشالدى. وسى بۇلاقتىڭ باسىنا ءجا­نە شەرۋباي-نۇرا وزەنىنىڭ جا­عاسىنا سۋ قورعاۋ ايماعىن لاس­تاماۋ, كولىك قۇرالدارىن جۋماۋ تۋرالى ەسكەرتۋ تاقتايشالار ور­نا­تىلدى. بۇل ىسكە جەرگىلىكتى پوليتسيا دا تارتىلدى. مۇحيت مۇحتاروۆ, شەت اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قاراعاندى وبلىسى