قىتايدا ورتالىق ازيا, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندى جان-جاقتى زەرتتەيتىن ءىرى-ءىرى دەگەن 20 شاقتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, ورتالىقتارى مەن قاۋىمداستىقتارى بار.
شاحرات نۇرىشەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قحر-داعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى:
– قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا شيرەك عاسىرعا قادام باستى. ەكىجاقتى بايلانىستاردىڭ قازىرگى دەڭگەيىن قالاي باعالايسىز؟
– قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان العاشقى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. بۇگىندە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى قاتىناستار ستراتەگيالىق ءارىپتەستىكتىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى. بۇل, ارينە, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن جانە ونىڭ الدىنداعى قىتاي باسشىلارىمەن ورتاق ءتىل تابىسا ءبىلۋىنىڭ تىكەلەي ناتيجەسى.
ەكى اراداعى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرگە توقتالساق, شەكارا ءماسەلەسىنىڭ تولىق شەشىلۋىن, قىتايدىڭ يادرولىق كلۋبتىڭ باسقا مۇشەلەرىمەن بىرگە قازاقستانعا قاۋىپسىزدىك كەپىلىن بەرۋىن, ترانسشەكارالىق وزەندەر بويىنشا ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردىڭ باستالۋىن, كولىك-ترانزيت سالاسىنداعى ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋى جانە ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ سەرپىندىلىگىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى.
سوڭعى جىلدارى ساياسي باعىتتاعى ىنتىماقتاستىق تا جوعارى دەڭگەيدە دامىپ كەلەدى. قىتاي تاراپىنىڭ قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلاۋ كەزىندە قولداۋى, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەسكە ءتوراعالىعى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىندەر كوشباسشىلارى سەزىنە بەلسەندى قاتىسۋى وسى باعىتتاعى بايلانىستىڭ بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرەدى.
– قىتاي توراعاسى سي تسزينپين قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 4-5 قىركۇيەگىندە حانچجوۋ قالاسىندا وتەتىن «ۇلكەن جيىرمالىق» (G20) ەلدەرىنىڭ سامميتىنە قاتىسۋعا شاقىردى. سامميتتە قازاقستان جاعى قانداي باستامالار ۇسىنادى دەپ كۇتىلۋدە؟
– بىرىنشىدەن, G20 جابىق كلۋب ىسپەتتى. ونىڭ جۇمىسىنا تەرەڭىرەك نازار اۋدارساڭىز, ەلباسىنىڭ نەلىكتەن G-Global الاڭىن قۇرۋدى ۇسىنعانىن جاقسى تۇسىنەسىز. ونىڭ جۇمىسىنا تەك ساناۋلى مەملەكەتتەر مەن دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمدار قاتىسىپ, الەم ەكونوميكاسىنا, قارجى جۇيەسىنە, ينۆەستيتسيالىق جاعدايىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن شەشىمدەر قابىلدايدى.
G20-عا توراعالىق ەتۋشى مەملەكەت وعان قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا شاقىرىلاتىن مۇشە جانە بايقاۋشى ەلدەر, ءوڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى ىنتىماقتاستىعى قاۋىمداستىعى (اسەان), افريكالىق وداق جانە افريكانى دامىتۋ مۇددەسىندەگى جاڭا سەرىكتەستىك ۇيىمى سياقتى ءتۇرلى ءوڭىرلىك قۇرىلىمدارعا توراعالىق ەتەتىن مەملەكەتتەردەن باسقا, ءوز ەركىمەن ەكى مەملەكەتتى عانا قوناق رەتىندە شاقىرا الادى. قىتاي ءوز تاڭداۋىن قازاقستان مەن مىسىرعا جاسادى. بۇل دا بولسا, ەلباسىنىڭ حالىقارالىق ساياسات ارەناسىنداعى جوعارى بەدەلى مەن بيىك ابىرويىنىڭ كورسەتكىشى.
حانچجوۋ قالاسىنداعى باسقوسۋ جاھاندىق ەكونوميكا مەن قارجى ءجۇيەسى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى بولماق. ونىڭ جۇمىسىنا ءتورتكۇل دۇنيە نازار اۋداراتىنىنا كۇمان جوق. ەلباسى, ءالبەتتە, تىڭ باستامالارىن ورتاعا سالىپ, باسقا مەملەكەت باسشىلارىمەن جاھاندىق ەكونوميكالىق جاعداي جانە قارجى داعدارىسىنىڭ زارداپتارىمەن كۇرەسۋ تۋرالى پىكىر الماساتىنى ءسوزسىز.
– ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سەكتورىندا قىتايدىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلەدى, ال ول ەلدەگى قازاقستاندىق ۇلەس ءوز دەڭگەيىندە ەمەس دەگەن پىكىرلەر بار. بۇل جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2016 جىلدىڭ 31 ناۋرىزىنداعى اقپارات بويىنشا قازاقستانعا جالپى سوماسى 199,5 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلعان. سونىڭ ىشىندە قىتايدان كەلگەن ينۆەستيتسيا كولەمى 14,7 ملرد دوللاردى قۇراپ, ول ءبىزدىڭ شەتەلدىك ينۆەستورلار ىشىندە ءتورتىنشى مەملەكەت بولىپ تابىلادى. ءبىرىنشى ورىندا نيدەرلاند (62,9 ملرد دوللار), ەكىنشى ورىندا ۇلىبريتانيا (25,8 ملرد دوللار), ءۇشىنشى ورىندا اقش (24,5 ملرد دوللار) تۇر. حالىقارالىق ستاتيستيكادا جەكە كورسەتىلەتىن قىتايدىڭ گونكونگ ارنايى اكىمشىلىك اۋدانىنان تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 5,26 ملرد دوللار شاماسىندا. ال ءدال وسى مەرزىمدە قازاقستاننىڭ قىتايعا سالعان ينۆەستيتسياسى 3,24 ملرد دوللاردى قۇراپ وتىر.
قىتايدىڭ «ءبىر بەلدەۋ, ءبىر جول» دەپ اتالاتىن ستراتەگياسىنا كىرەتىن «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» جانە «XXI عاسىرداعى تەڭىز جىبەك جولى» سياقتى باستامالارى, ءبىر جاعىنان, باسقا مەملەكەتتەردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە سايكەس جاڭا ينفراقۇرىلىمدار مەن وندىرىستىك كاسىپورىندارىن اشۋعا كومەكتەسسە, ەكىنشى جاعىنان, قىتايدىڭ تەحنولوگيالارىن, قۇرال-سايمانىن, قاراجاتىن, ەڭبەك كۇشىن سىرتقا شىعارۋ ارقىلى ىشكى ماسەلەلەردى شەشۋدى ءجانە قىتايدىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى.
وسى ورايدا قازاقستان ءۇشىن كورشى مەملەكەتتىڭ مۇمكىنشىلىكتەرىن ۇتىمدى پايدالانا وتىرىپ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىمىزدىڭ ماقساتتارىمەن ۇشتاستىرۋ ارقىلى قازاقستان اۋماعىندا جاڭا كاسىپورىندار اشۋ مەن ءوندىرىلگەن ءونىمدى قىتايعا شىعارۋ ارقىلى ەكىجاقتى ەكونوميكالىق قاتىناستاردى جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋگە بولادى.
ەلىمىزدە سوڭعى ەكى-ءۇش جىل ءىشىندە ەت, بال, ۇن سياقتى دايىن ءونىمدەردى قىتاي نارىعىنا شىعارۋعا باعىتتالعان كەشەندى جۇمىس ءجۇرگىزىلىپ جاتىر. كارانتيندىك-ۆەتەرينارلىق تالاپتارعا قاتىستى رۇقسات الىنعان سوڭ, وتاندىق ءونىم جاقىن ارادا قىتايلىق تۇتىنۋشىلارعا جەتۋى مۇمكىن.
بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار-شىلدە ايلارى ارالىعىندا قىتايعا 216,6 مىڭ توننا استىق ەكسپورتتالدى. جىلدىڭ اياعىنا دەيىن وسىنداي قارقىن ساقتالاتىن بولسا, وندا 2014 جىلعى 251 مىڭ تونناعا جەتكەن ەڭ بيىك كورسەتكىشتەن ەداۋىر ارتۋى ىقتيمال.
– قىتايدىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمى ۇلان-بايتاق جەرى بار, بىراق حالىق سانى از ەلدەرگە قاۋىپ ءتوندىرمەي مە؟
– شىندىعىن ايتۋ كەرەك, بىزدە قىتايعا قاتىستى نەشە ءتۇرلى فوبيا بار. «حالىق سانىمەن-اق جاۋلاپ الادى», «الىپ ەلدىڭ ەكونوميكاسى دامىعان سايىن ءبىزدىڭ ەكونوميكا قۇلدىرايدى», «سالعان ينۆەستيتسيالارى مەن بەرگەن نەسيەلەرى وسكەن سايىن تاۋەلسىزدىگىمىزگە قاۋىپ كۇشەيەدى» دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. ءبىر جاعىنان, حالقىمىزدىڭ اتالعان سۇراقتارعا ەرەكشە نازار اۋداراتىنى قۋانتادى, ويتكەنى وتانسۇيگىش ازاماتتارىمىزدىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتەدى. ەكىنشى جاعىنان, وسى قورقىنىشتارعا بوي الدىرىپ, كورشى مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناستى تەجەۋ دۇرىس شەشىم بولىپ شىقپايدى. بۇكىل شەكارامىزدىڭ بويىنا تاعى ءبىر ۇلى قورعان تۇرعىزىپ, كورشى مەملەكەتتەن ىرگەنى اۋلاق سالا المايمىز عوي. قايتا قىتايدىڭ دامۋ بارىسىنا تەرەڭ ساراپتاما جاساۋ ارقىلى ونىڭ ءتيىمدى جاقتارىن ۇتىمدى پايدالانۋ وزىمىزگە ءتيىمدى بولماق.
قحر باس تۋريزم باسقارماسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2015 جىلى شەتەلگە شىعىپ, ساياحاتتاعان قىتاي ازاماتتارىنىڭ سانى 120 ملن ادامدى قۇراعان. ولار ساياحات جاساعان مەملەكەتتەردە 160 ملرد دوللاردان استام قارجىعا ءتۇرلى تاۋارلار ساتىپ الىپ, قىزمەتتەرىن پايدالانعان كورىنەدى. سول سەبەپتى دۇنيە جۇزىندە قىتايلىق تۋريستەردى مەيلىنشە كوبىرەك تارتۋ ەل قازىناسىنا, ورتا جانە شاعىن بيزنەسكە پايدا ءتۇسىرۋدىڭ نەگىزگى كوزدەرىنىڭ ءبىرى سانالادى. ولاي بولسا ءبىز دە تۋريزمدى دامىتۋ ارقىلى قازىنا قورجىنىنا قوماقتى ۇلەس قوسۋىمىزعا بولادى.
ال قىتايلىقتاردىڭ شەتەلگە كوشۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ولاردىڭ ەڭ ءجيى قونىس اۋداراتىن مەملەكەتتەرى – اقش, كانادا, اۆستراليا, جاڭا زەلانديا, ءوڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ دامىعان مەملەكەتتەرى. ولار وسى ەلدەردە جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتىپ الۋعا, بالالارىن وقىتۋعا, بيزنەستەرىن دامىتۋعا ىنتالى.
– قىتاي ينۆەستورلارىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا مۇددەلى ەكەنىنەن حاباردارمىز. ولار قانداي ونىمدەر وندىرۋگە ىقىلاس تانىتىپ وتىر؟
– قىتايلىقتاردىڭ سوڭعى كەزدە قازاقستاندا وسىرىلگەن جانە وڭدەلگەن ونىمدەرگە قىزىعۋشىلىعى ارتىپ وتىرعاندىعىن ايتۋعا بولادى. ويتكەنى قىتاي 1,5 ترلن اقش دوللارى كولەمىندەگى ازىق-ت ۇلىك نارىعىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن شەتەلدەردەن قوسىمشا ونىمدەردى تاسىمالداۋعا ءماجبۇر. مىسالى, 2014 جىلى شەتەلدەن 580 مىڭ توننا ەت, سونىڭ ىشىندە 297 مىڭ توننا سيىر ەتىن جانە 282, 8 مىڭ توننا قوي ەتىن تاسىمالداعان. سوندىقتان دا قىتايلىق كومپانيالار قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن وڭدەيتىن بىرلەسكەن زاۋىتتار سالۋعا, وندىرىلگەن ءونىمدى قىتايعا جانە باسقا كورشى مەملەكەتتەرگە ەكسپورتتاۋعا دايىن وتىر. سونىڭ ءىشىندە ەت, وسىمدىك مايى, تومات, ۇن, سويا ءوندىرۋگە ەرەكشە ىقىلاستى ەكەنى كورىنەدى. زاۋىتتار سالىناتىن بولسا, وندا نەگىزىنەن قازاقستاندىق ازاماتتار جۇمىس ىستەيدى جانە ءوڭدەلەتىن ونىمدەردىڭ بارلىعىن جەرگىلىكتى ديقانداردىڭ قولىمەن وسىرەدى.
– ۇستىمىزدەگى جىلى ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى ازايعانى بايقالادى. بۇعان الەمدىك قارجى داعدارىسى سەبەپ بولعانى بەلگىلى, ال ءبىزدىڭ ءبىلگىمىز كەلەتىنى ەكى اراداعى ساۋدا اينالىمى قانشالىقتى دەڭگەيدە تومەندەدى؟
– 2015 جىلى قىتايدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 3,95 ترلن اقش دوللارىن قۇرادى, بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ارالىعىندا بۇل كورسەتكىش 1,71 ترلن دوللار (-8,8 پايىز) بولدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىس كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2015 جىلى ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى 10,6 ملرد دوللار بولىپ, 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا 34,8 پايىزعا تومەندەگەن. ۇستىمىزدەگى جىلى قاڭتار-ماۋسىم ارالىعىندا بۇل كورسەتكىش 3,65 ملرد دوللار بولىپ, ودان ءارى تومەندەي تۇسۋدە.
قحر باس كەدەن باسقارماسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2015 جىلى ەكىجاقتى ساۋدا كولەمى 14,2 ملرد دوللاردى (-36,6 پايىز) قۇرادى. بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعى بويىنشا بۇل كورسەتكىش 5,6 ملرد دوللار (-20,1 پايىز) عانا بولىپ وتىر.
ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمى تومەندەۋىنىڭ سەبەبى, بىرىنشىدەن, قازاقستاننىڭ ەكسپورتقا شىعاراتىن نەگىزگى ونىمدەرىنە باعالاردىڭ ءتۇسۋىندە, ەكىنشىدەن, جالپى قىتاي ەكونوميكاسى دامۋ قارقىنىنىڭ باسەڭدەۋىندە جاتىر.
ەكى اراداعى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق سالادا ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىكتىڭ دە ماڭىزى زور. قازىرگى تاڭدا ەكى مەملەكەت اراسىندا ماشينا جاساۋ, حيميا ونىمدەرىن شىعارۋ, مەتالل وڭدەۋ, مەتاللۋرگيا, ينفراقۇرىلىم سالۋ, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, مۇناي وڭدەۋ جانە جەڭىل ونەركاسىپ سالالارىن قامتىعان سوماسى 26 ملرد اقش دوللارىنان اساتىن 51 جوبانى ىسكە اسىرۋ كوزدەلۋدە. بۇل جوبالار ىسكە قوسىلعان سوڭ ەكىجاقتى ساۋدانىڭ قۇرىلىمىن جاقسارتۋعا جانە ساۋدا اينالىمىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز.
– كورشى ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋى الەم ساراپشىلارىنىڭ نازارىن اۋدارتىپ, ءجىتى قاداعالاۋىندا وتىرعانى ءمالىم. جالپى, قىتايدىڭ سياوكاندى قالىپتاستىرۋعا قاتىستى تاجىريبەسىنە توقتالا كەتسەڭىز.
– كورشىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى سوڭعى 25 جىل ىشىندە ەكى ساندى قارقىنمەن دامىعان بولسا, وتكەن جىلى ول 6,9 پايىزدى قۇرادى, ال ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا كورسەتكىش بۇدان دا ءسال تومەندەپ, 6,7 پايىزعا دەيىن ءتۇستى. ەگەر بۇرىن قىتاي ەكونوميكاسى نەگىزىنەن ەكسپورتقا باعىتتالعان بولسا, قازىر نەگىزگى كۇش ىشكى سۇرانىستى ارتتىرۋعا جۇمسالىپ, سۇرانىس پەن ۇسىنىس اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ماسەلەسىنە باسا كوڭىل بولىنۋدە. سوڭعى كەزدە ءوسىمنىڭ باسىم بولىگى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ دامۋىنا تاۋەلدى بولىپ وتىر.
قىتايدىڭ XIII بەسجىلدىقتاعى (2016-2020 جىلدارداعى) دامۋ جوسپارىنا سايكەس, جىل سايىن كەم دەگەندە 10 ملن ادامعا جۇمىس ورنىن اشۋ جولىمەن ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىن 6,5-7 پايىز اراسىندا قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. تەك وسى كورسەتكىشتەر ىسكە اسىرىلعان كەزدە عانا, قىتاي ۇكىمەتى مەن كوممۋنيستىك پارتياسى «سياوكان» دەپ اتالاتىن ورتا اۋقاتتى قوعام قۇرۋ, بىلايشا ايتقاندا, ورتا تاپ قۇرۋ جونىندەگى قويىلعان ماقساتتارىنا – ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمىن 13,8 ترلن دوللارعا جەتكىزۋ ارقىلى ادام باسىنا شاققاندا ءىجو كورسەتكىشىن 10 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن ارتتىرا الادى.
– ەلباسىنىڭ 2014 جىلى مامىر ايىندا قحر-عا ساپارى شەڭبەرىندە 2011-2014 جىلدارى ترانسشەكارالىق وزەندەردى سۋ ءبولۋ جونىندەگى تەحنيكالىق جۇمىستار جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدى اياقتاپ, كەلىسىمنىڭ جوباسىن قاراۋدى جانە كەلىسۋدى 2015 جىلى باستايتىنى ايتىلعان ەدى. مەملەكەتارالىق كەلىسىمدە ىلگەرىلەۋشىلىك بار ما؟
– ەكى مەملەكەت اراسىنداعى 24 ۇلكەندى-كىشىلى وزەننىڭ سۋىن ءبولۋ ماسەلەسى بويىنشا قۇرىلعان ارنايى ۇكىمەتارالىق بىرلەسكەن كوميسسيا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ 13 وتىرىسىن وتكىزدى. كوميسسيا ءمۇشەلەرىنىڭ ءارى قيىن, ءارى جاۋاپتى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە سۋ ساپاسى, توتەنشە جاعدايلار كەزىندە دەرەۋ اقپاراتتاندىرۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋ, گيدرولوگيالىق جانە گيدروحيميالىق دەرەكتەرمەن الماسۋ, بىرلەسكەن گيدروتوراپتار سالۋعا قاتىستى ءبىرقاتار ۇكىمەتارالىق نەمەسە ۆەدومستۆوارالىق كەلىسىمدەرگە قول قويىلىپ, سۋ ءبولۋ جۇمىسىنا نەگىز جاسالدى.
كوميسسيانىڭ قاراماعىندا تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەيتىن ءۇش ارنايى جۇمىس توبى بار. سونىڭ ءىشىندەگى بىرەۋى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋىن ءبولۋ جونىندەگى كەلىسىم جوباسىن قاراستىرۋ جانە كەلىسۋ جۇمىسىنا جاۋاپتى. اتالعان جۇمىس توبى 2015 جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ ەكى وتىرىسىن وتكىزىپ, ەكى تاراپتىڭ كەلىسىم جوباسى بويىنشا ۇسىنىستارى مەن پىكىرلەرىن جيناقتادى. كەلەسى, ءۇشىنشى وتىرىس وسى قىركۇيەك ايىندا الماتىدا وتكىزىلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. وندا كەلىسىمنىڭ ۋاعدالاسقان قۇرىلىمىنا سايكەس قۇجاتتىڭ ءماتىنىن كەلىسۋ بويىنشا قيىن ءارى جاۋاپتى جۇمىس ءجۇرگىزىلمەكشى. جالپى العاندا, ەكى تاراپ بۇل جۇمىستىڭ وڭاي بولمايتىنىن تۇسىنەدى, بىراق ءوزارا مۇددەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ورتاق مامىلەگە كەلۋ ءمۇمكىن دەپ پايىمدايدى.
– الىپ مەملەكەتپەن كورشى بولعاننان كەيىن ءبىر-ءبىرىمىزدى تەرەڭ زەرتتەپ, تانىپ-ءبىلۋ زاڭدىلىق. بۇل جاعىنان العاندا قىتايداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى بەلسەندى جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. ال ءبىز الپاۋىت كورشىمىزدىڭ باعىت-باعدارىنان قانشالىقتى حاباردارمىز؟
– شىنىن ايتساق, قىتاي قۇدايى كورشىمىز بولعانىمەن, ءبىزدىڭ ول تۋرالى بىلەتىنىمىز ءالى دە بولسا از. مىسالى, قىتايدا ورتالىق ازيا, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندى جان-جاقتى زەرتتەيتىن ءىرى-ءىرى دەگەن 20 شاقتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, ورتالىقتارى مەن قاۋىمداستىقتارى بار. سوڭعى كەزدە «ءبىر بەلدەۋ, ءبىر جول» ستراتەگياسىن ىسكە اسىرا باستاعالى بەرى زەرتتەۋ ورىندارىنىڭ سانى 50-دەن اسقان. ولار ءبىزدىڭ الەۋەتىمىز بەن مۇمكىندىگىمىزگە قانىق. ءار جاساعان قادامىمىز بەن قابىلداعان شەشىمدەرىمىزدى جان-جاقتى زەرتتەۋ ارقىلى ءوز ۇكىمەتىنە قازاقستانعا قاتىستى بولاشاقتا ساياساتتى قاي باعىتتا جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ناقتى ۇسىنىستار بەرەدى.
ەلىمىزگە قىتايدىڭ ساياساتىن, ەكونوميكاسى مەن ءتۇرلى باستامالارىن جۇيەلى ءتۇردە تەرەڭ زەرتتەيتىن بىرەگەي ورتالىق قاجەت. سوندىقتان دا مەنىڭ پىكىرىمشە, قىتايمەن ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق ارىپتەستىككە نەگىزدەلگەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناستاردى ۇتىمدى ءارى ءتيىمدى دامىتۋ ماقساتىندا ۇلكەن ءبىر, مۇمكىندىك بولسا, بىرنەشە قىتايتانۋ ورتالىقتارىن اشۋ, سونداي-اق ونى ءتيىستى قاراجات جانە كادرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولگەن ورىندى بولار ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ساباەۆا,
جۋرناليست,
ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن
قىتايدا ورتالىق ازيا, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندى جان-جاقتى زەرتتەيتىن ءىرى-ءىرى دەگەن 20 شاقتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, ورتالىقتارى مەن قاۋىمداستىقتارى بار.
شاحرات نۇرىشەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قحر-داعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى:
– قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا شيرەك عاسىرعا قادام باستى. ەكىجاقتى بايلانىستاردىڭ قازىرگى دەڭگەيىن قالاي باعالايسىز؟
– قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان العاشقى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. بۇگىندە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى قاتىناستار ستراتەگيالىق ءارىپتەستىكتىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى. بۇل, ارينە, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن جانە ونىڭ الدىنداعى قىتاي باسشىلارىمەن ورتاق ءتىل تابىسا ءبىلۋىنىڭ تىكەلەي ناتيجەسى.
ەكى اراداعى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرگە توقتالساق, شەكارا ءماسەلەسىنىڭ تولىق شەشىلۋىن, قىتايدىڭ يادرولىق كلۋبتىڭ باسقا مۇشەلەرىمەن بىرگە قازاقستانعا قاۋىپسىزدىك كەپىلىن بەرۋىن, ترانسشەكارالىق وزەندەر بويىنشا ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردىڭ باستالۋىن, كولىك-ترانزيت سالاسىنداعى ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋى جانە ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ سەرپىندىلىگىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى.
سوڭعى جىلدارى ساياسي باعىتتاعى ىنتىماقتاستىق تا جوعارى دەڭگەيدە دامىپ كەلەدى. قىتاي تاراپىنىڭ قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلاۋ كەزىندە قولداۋى, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەسكە ءتوراعالىعى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىندەر كوشباسشىلارى سەزىنە بەلسەندى قاتىسۋى وسى باعىتتاعى بايلانىستىڭ بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرەدى.
– قىتاي توراعاسى سي تسزينپين قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 4-5 قىركۇيەگىندە حانچجوۋ قالاسىندا وتەتىن «ۇلكەن جيىرمالىق» (G20) ەلدەرىنىڭ سامميتىنە قاتىسۋعا شاقىردى. سامميتتە قازاقستان جاعى قانداي باستامالار ۇسىنادى دەپ كۇتىلۋدە؟
– بىرىنشىدەن, G20 جابىق كلۋب ىسپەتتى. ونىڭ جۇمىسىنا تەرەڭىرەك نازار اۋدارساڭىز, ەلباسىنىڭ نەلىكتەن G-Global الاڭىن قۇرۋدى ۇسىنعانىن جاقسى تۇسىنەسىز. ونىڭ جۇمىسىنا تەك ساناۋلى مەملەكەتتەر مەن دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمدار قاتىسىپ, الەم ەكونوميكاسىنا, قارجى جۇيەسىنە, ينۆەستيتسيالىق جاعدايىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن شەشىمدەر قابىلدايدى.
G20-عا توراعالىق ەتۋشى مەملەكەت وعان قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا شاقىرىلاتىن مۇشە جانە بايقاۋشى ەلدەر, ءوڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى ىنتىماقتاستىعى قاۋىمداستىعى (اسەان), افريكالىق وداق جانە افريكانى دامىتۋ مۇددەسىندەگى جاڭا سەرىكتەستىك ۇيىمى سياقتى ءتۇرلى ءوڭىرلىك قۇرىلىمدارعا توراعالىق ەتەتىن مەملەكەتتەردەن باسقا, ءوز ەركىمەن ەكى مەملەكەتتى عانا قوناق رەتىندە شاقىرا الادى. قىتاي ءوز تاڭداۋىن قازاقستان مەن مىسىرعا جاسادى. بۇل دا بولسا, ەلباسىنىڭ حالىقارالىق ساياسات ارەناسىنداعى جوعارى بەدەلى مەن بيىك ابىرويىنىڭ كورسەتكىشى.
حانچجوۋ قالاسىنداعى باسقوسۋ جاھاندىق ەكونوميكا مەن قارجى ءجۇيەسى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى بولماق. ونىڭ جۇمىسىنا ءتورتكۇل دۇنيە نازار اۋداراتىنىنا كۇمان جوق. ەلباسى, ءالبەتتە, تىڭ باستامالارىن ورتاعا سالىپ, باسقا مەملەكەت باسشىلارىمەن جاھاندىق ەكونوميكالىق جاعداي جانە قارجى داعدارىسىنىڭ زارداپتارىمەن كۇرەسۋ تۋرالى پىكىر الماساتىنى ءسوزسىز.
– ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سەكتورىندا قىتايدىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلەدى, ال ول ەلدەگى قازاقستاندىق ۇلەس ءوز دەڭگەيىندە ەمەس دەگەن پىكىرلەر بار. بۇل جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2016 جىلدىڭ 31 ناۋرىزىنداعى اقپارات بويىنشا قازاقستانعا جالپى سوماسى 199,5 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلعان. سونىڭ ىشىندە قىتايدان كەلگەن ينۆەستيتسيا كولەمى 14,7 ملرد دوللاردى قۇراپ, ول ءبىزدىڭ شەتەلدىك ينۆەستورلار ىشىندە ءتورتىنشى مەملەكەت بولىپ تابىلادى. ءبىرىنشى ورىندا نيدەرلاند (62,9 ملرد دوللار), ەكىنشى ورىندا ۇلىبريتانيا (25,8 ملرد دوللار), ءۇشىنشى ورىندا اقش (24,5 ملرد دوللار) تۇر. حالىقارالىق ستاتيستيكادا جەكە كورسەتىلەتىن قىتايدىڭ گونكونگ ارنايى اكىمشىلىك اۋدانىنان تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 5,26 ملرد دوللار شاماسىندا. ال ءدال وسى مەرزىمدە قازاقستاننىڭ قىتايعا سالعان ينۆەستيتسياسى 3,24 ملرد دوللاردى قۇراپ وتىر.
قىتايدىڭ «ءبىر بەلدەۋ, ءبىر جول» دەپ اتالاتىن ستراتەگياسىنا كىرەتىن «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» جانە «XXI عاسىرداعى تەڭىز جىبەك جولى» سياقتى باستامالارى, ءبىر جاعىنان, باسقا مەملەكەتتەردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە سايكەس جاڭا ينفراقۇرىلىمدار مەن وندىرىستىك كاسىپورىندارىن اشۋعا كومەكتەسسە, ەكىنشى جاعىنان, قىتايدىڭ تەحنولوگيالارىن, قۇرال-سايمانىن, قاراجاتىن, ەڭبەك كۇشىن سىرتقا شىعارۋ ارقىلى ىشكى ماسەلەلەردى شەشۋدى ءجانە قىتايدىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى.
وسى ورايدا قازاقستان ءۇشىن كورشى مەملەكەتتىڭ مۇمكىنشىلىكتەرىن ۇتىمدى پايدالانا وتىرىپ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىمىزدىڭ ماقساتتارىمەن ۇشتاستىرۋ ارقىلى قازاقستان اۋماعىندا جاڭا كاسىپورىندار اشۋ مەن ءوندىرىلگەن ءونىمدى قىتايعا شىعارۋ ارقىلى ەكىجاقتى ەكونوميكالىق قاتىناستاردى جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋگە بولادى.
ەلىمىزدە سوڭعى ەكى-ءۇش جىل ءىشىندە ەت, بال, ۇن سياقتى دايىن ءونىمدەردى قىتاي نارىعىنا شىعارۋعا باعىتتالعان كەشەندى جۇمىس ءجۇرگىزىلىپ جاتىر. كارانتيندىك-ۆەتەرينارلىق تالاپتارعا قاتىستى رۇقسات الىنعان سوڭ, وتاندىق ءونىم جاقىن ارادا قىتايلىق تۇتىنۋشىلارعا جەتۋى مۇمكىن.
بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار-شىلدە ايلارى ارالىعىندا قىتايعا 216,6 مىڭ توننا استىق ەكسپورتتالدى. جىلدىڭ اياعىنا دەيىن وسىنداي قارقىن ساقتالاتىن بولسا, وندا 2014 جىلعى 251 مىڭ تونناعا جەتكەن ەڭ بيىك كورسەتكىشتەن ەداۋىر ارتۋى ىقتيمال.
– قىتايدىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمى ۇلان-بايتاق جەرى بار, بىراق حالىق سانى از ەلدەرگە قاۋىپ ءتوندىرمەي مە؟
– شىندىعىن ايتۋ كەرەك, بىزدە قىتايعا قاتىستى نەشە ءتۇرلى فوبيا بار. «حالىق سانىمەن-اق جاۋلاپ الادى», «الىپ ەلدىڭ ەكونوميكاسى دامىعان سايىن ءبىزدىڭ ەكونوميكا قۇلدىرايدى», «سالعان ينۆەستيتسيالارى مەن بەرگەن نەسيەلەرى وسكەن سايىن تاۋەلسىزدىگىمىزگە قاۋىپ كۇشەيەدى» دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. ءبىر جاعىنان, حالقىمىزدىڭ اتالعان سۇراقتارعا ەرەكشە نازار اۋداراتىنى قۋانتادى, ويتكەنى وتانسۇيگىش ازاماتتارىمىزدىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتەدى. ەكىنشى جاعىنان, وسى قورقىنىشتارعا بوي الدىرىپ, كورشى مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناستى تەجەۋ دۇرىس شەشىم بولىپ شىقپايدى. بۇكىل شەكارامىزدىڭ بويىنا تاعى ءبىر ۇلى قورعان تۇرعىزىپ, كورشى مەملەكەتتەن ىرگەنى اۋلاق سالا المايمىز عوي. قايتا قىتايدىڭ دامۋ بارىسىنا تەرەڭ ساراپتاما جاساۋ ارقىلى ونىڭ ءتيىمدى جاقتارىن ۇتىمدى پايدالانۋ وزىمىزگە ءتيىمدى بولماق.
قحر باس تۋريزم باسقارماسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2015 جىلى شەتەلگە شىعىپ, ساياحاتتاعان قىتاي ازاماتتارىنىڭ سانى 120 ملن ادامدى قۇراعان. ولار ساياحات جاساعان مەملەكەتتەردە 160 ملرد دوللاردان استام قارجىعا ءتۇرلى تاۋارلار ساتىپ الىپ, قىزمەتتەرىن پايدالانعان كورىنەدى. سول سەبەپتى دۇنيە جۇزىندە قىتايلىق تۋريستەردى مەيلىنشە كوبىرەك تارتۋ ەل قازىناسىنا, ورتا جانە شاعىن بيزنەسكە پايدا ءتۇسىرۋدىڭ نەگىزگى كوزدەرىنىڭ ءبىرى سانالادى. ولاي بولسا ءبىز دە تۋريزمدى دامىتۋ ارقىلى قازىنا قورجىنىنا قوماقتى ۇلەس قوسۋىمىزعا بولادى.
ال قىتايلىقتاردىڭ شەتەلگە كوشۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ولاردىڭ ەڭ ءجيى قونىس اۋداراتىن مەملەكەتتەرى – اقش, كانادا, اۆستراليا, جاڭا زەلانديا, ءوڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ دامىعان مەملەكەتتەرى. ولار وسى ەلدەردە جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتىپ الۋعا, بالالارىن وقىتۋعا, بيزنەستەرىن دامىتۋعا ىنتالى.
– قىتاي ينۆەستورلارىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا مۇددەلى ەكەنىنەن حاباردارمىز. ولار قانداي ونىمدەر وندىرۋگە ىقىلاس تانىتىپ وتىر؟
– قىتايلىقتاردىڭ سوڭعى كەزدە قازاقستاندا وسىرىلگەن جانە وڭدەلگەن ونىمدەرگە قىزىعۋشىلىعى ارتىپ وتىرعاندىعىن ايتۋعا بولادى. ويتكەنى قىتاي 1,5 ترلن اقش دوللارى كولەمىندەگى ازىق-ت ۇلىك نارىعىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن شەتەلدەردەن قوسىمشا ونىمدەردى تاسىمالداۋعا ءماجبۇر. مىسالى, 2014 جىلى شەتەلدەن 580 مىڭ توننا ەت, سونىڭ ىشىندە 297 مىڭ توننا سيىر ەتىن جانە 282, 8 مىڭ توننا قوي ەتىن تاسىمالداعان. سوندىقتان دا قىتايلىق كومپانيالار قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن وڭدەيتىن بىرلەسكەن زاۋىتتار سالۋعا, وندىرىلگەن ءونىمدى قىتايعا جانە باسقا كورشى مەملەكەتتەرگە ەكسپورتتاۋعا دايىن وتىر. سونىڭ ءىشىندە ەت, وسىمدىك مايى, تومات, ۇن, سويا ءوندىرۋگە ەرەكشە ىقىلاستى ەكەنى كورىنەدى. زاۋىتتار سالىناتىن بولسا, وندا نەگىزىنەن قازاقستاندىق ازاماتتار جۇمىس ىستەيدى جانە ءوڭدەلەتىن ونىمدەردىڭ بارلىعىن جەرگىلىكتى ديقانداردىڭ قولىمەن وسىرەدى.
– ۇستىمىزدەگى جىلى ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى ازايعانى بايقالادى. بۇعان الەمدىك قارجى داعدارىسى سەبەپ بولعانى بەلگىلى, ال ءبىزدىڭ ءبىلگىمىز كەلەتىنى ەكى اراداعى ساۋدا اينالىمى قانشالىقتى دەڭگەيدە تومەندەدى؟
– 2015 جىلى قىتايدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 3,95 ترلن اقش دوللارىن قۇرادى, بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ارالىعىندا بۇل كورسەتكىش 1,71 ترلن دوللار (-8,8 پايىز) بولدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىس كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2015 جىلى ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى 10,6 ملرد دوللار بولىپ, 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا 34,8 پايىزعا تومەندەگەن. ۇستىمىزدەگى جىلى قاڭتار-ماۋسىم ارالىعىندا بۇل كورسەتكىش 3,65 ملرد دوللار بولىپ, ودان ءارى تومەندەي تۇسۋدە.
قحر باس كەدەن باسقارماسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2015 جىلى ەكىجاقتى ساۋدا كولەمى 14,2 ملرد دوللاردى (-36,6 پايىز) قۇرادى. بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعى بويىنشا بۇل كورسەتكىش 5,6 ملرد دوللار (-20,1 پايىز) عانا بولىپ وتىر.
ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمى تومەندەۋىنىڭ سەبەبى, بىرىنشىدەن, قازاقستاننىڭ ەكسپورتقا شىعاراتىن نەگىزگى ونىمدەرىنە باعالاردىڭ ءتۇسۋىندە, ەكىنشىدەن, جالپى قىتاي ەكونوميكاسى دامۋ قارقىنىنىڭ باسەڭدەۋىندە جاتىر.
ەكى اراداعى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق سالادا ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىكتىڭ دە ماڭىزى زور. قازىرگى تاڭدا ەكى مەملەكەت اراسىندا ماشينا جاساۋ, حيميا ونىمدەرىن شىعارۋ, مەتالل وڭدەۋ, مەتاللۋرگيا, ينفراقۇرىلىم سالۋ, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, مۇناي وڭدەۋ جانە جەڭىل ونەركاسىپ سالالارىن قامتىعان سوماسى 26 ملرد اقش دوللارىنان اساتىن 51 جوبانى ىسكە اسىرۋ كوزدەلۋدە. بۇل جوبالار ىسكە قوسىلعان سوڭ ەكىجاقتى ساۋدانىڭ قۇرىلىمىن جاقسارتۋعا جانە ساۋدا اينالىمىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز.
– كورشى ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋى الەم ساراپشىلارىنىڭ نازارىن اۋدارتىپ, ءجىتى قاداعالاۋىندا وتىرعانى ءمالىم. جالپى, قىتايدىڭ سياوكاندى قالىپتاستىرۋعا قاتىستى تاجىريبەسىنە توقتالا كەتسەڭىز.
– كورشىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى سوڭعى 25 جىل ىشىندە ەكى ساندى قارقىنمەن دامىعان بولسا, وتكەن جىلى ول 6,9 پايىزدى قۇرادى, ال ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا كورسەتكىش بۇدان دا ءسال تومەندەپ, 6,7 پايىزعا دەيىن ءتۇستى. ەگەر بۇرىن قىتاي ەكونوميكاسى نەگىزىنەن ەكسپورتقا باعىتتالعان بولسا, قازىر نەگىزگى كۇش ىشكى سۇرانىستى ارتتىرۋعا جۇمسالىپ, سۇرانىس پەن ۇسىنىس اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ماسەلەسىنە باسا كوڭىل بولىنۋدە. سوڭعى كەزدە ءوسىمنىڭ باسىم بولىگى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ دامۋىنا تاۋەلدى بولىپ وتىر.
قىتايدىڭ XIII بەسجىلدىقتاعى (2016-2020 جىلدارداعى) دامۋ جوسپارىنا سايكەس, جىل سايىن كەم دەگەندە 10 ملن ادامعا جۇمىس ورنىن اشۋ جولىمەن ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىن 6,5-7 پايىز اراسىندا قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. تەك وسى كورسەتكىشتەر ىسكە اسىرىلعان كەزدە عانا, قىتاي ۇكىمەتى مەن كوممۋنيستىك پارتياسى «سياوكان» دەپ اتالاتىن ورتا اۋقاتتى قوعام قۇرۋ, بىلايشا ايتقاندا, ورتا تاپ قۇرۋ جونىندەگى قويىلعان ماقساتتارىنا – ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمىن 13,8 ترلن دوللارعا جەتكىزۋ ارقىلى ادام باسىنا شاققاندا ءىجو كورسەتكىشىن 10 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن ارتتىرا الادى.
– ەلباسىنىڭ 2014 جىلى مامىر ايىندا قحر-عا ساپارى شەڭبەرىندە 2011-2014 جىلدارى ترانسشەكارالىق وزەندەردى سۋ ءبولۋ جونىندەگى تەحنيكالىق جۇمىستار جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدى اياقتاپ, كەلىسىمنىڭ جوباسىن قاراۋدى جانە كەلىسۋدى 2015 جىلى باستايتىنى ايتىلعان ەدى. مەملەكەتارالىق كەلىسىمدە ىلگەرىلەۋشىلىك بار ما؟
– ەكى مەملەكەت اراسىنداعى 24 ۇلكەندى-كىشىلى وزەننىڭ سۋىن ءبولۋ ماسەلەسى بويىنشا قۇرىلعان ارنايى ۇكىمەتارالىق بىرلەسكەن كوميسسيا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ 13 وتىرىسىن وتكىزدى. كوميسسيا ءمۇشەلەرىنىڭ ءارى قيىن, ءارى جاۋاپتى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە سۋ ساپاسى, توتەنشە جاعدايلار كەزىندە دەرەۋ اقپاراتتاندىرۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋ, گيدرولوگيالىق جانە گيدروحيميالىق دەرەكتەرمەن الماسۋ, بىرلەسكەن گيدروتوراپتار سالۋعا قاتىستى ءبىرقاتار ۇكىمەتارالىق نەمەسە ۆەدومستۆوارالىق كەلىسىمدەرگە قول قويىلىپ, سۋ ءبولۋ جۇمىسىنا نەگىز جاسالدى.
كوميسسيانىڭ قاراماعىندا تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەيتىن ءۇش ارنايى جۇمىس توبى بار. سونىڭ ءىشىندەگى بىرەۋى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋىن ءبولۋ جونىندەگى كەلىسىم جوباسىن قاراستىرۋ جانە كەلىسۋ جۇمىسىنا جاۋاپتى. اتالعان جۇمىس توبى 2015 جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ ەكى وتىرىسىن وتكىزىپ, ەكى تاراپتىڭ كەلىسىم جوباسى بويىنشا ۇسىنىستارى مەن پىكىرلەرىن جيناقتادى. كەلەسى, ءۇشىنشى وتىرىس وسى قىركۇيەك ايىندا الماتىدا وتكىزىلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. وندا كەلىسىمنىڭ ۋاعدالاسقان قۇرىلىمىنا سايكەس قۇجاتتىڭ ءماتىنىن كەلىسۋ بويىنشا قيىن ءارى جاۋاپتى جۇمىس ءجۇرگىزىلمەكشى. جالپى العاندا, ەكى تاراپ بۇل جۇمىستىڭ وڭاي بولمايتىنىن تۇسىنەدى, بىراق ءوزارا مۇددەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ورتاق مامىلەگە كەلۋ ءمۇمكىن دەپ پايىمدايدى.
– الىپ مەملەكەتپەن كورشى بولعاننان كەيىن ءبىر-ءبىرىمىزدى تەرەڭ زەرتتەپ, تانىپ-ءبىلۋ زاڭدىلىق. بۇل جاعىنان العاندا قىتايداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى بەلسەندى جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. ال ءبىز الپاۋىت كورشىمىزدىڭ باعىت-باعدارىنان قانشالىقتى حاباردارمىز؟
– شىنىن ايتساق, قىتاي قۇدايى كورشىمىز بولعانىمەن, ءبىزدىڭ ول تۋرالى بىلەتىنىمىز ءالى دە بولسا از. مىسالى, قىتايدا ورتالىق ازيا, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندى جان-جاقتى زەرتتەيتىن ءىرى-ءىرى دەگەن 20 شاقتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, ورتالىقتارى مەن قاۋىمداستىقتارى بار. سوڭعى كەزدە «ءبىر بەلدەۋ, ءبىر جول» ستراتەگياسىن ىسكە اسىرا باستاعالى بەرى زەرتتەۋ ورىندارىنىڭ سانى 50-دەن اسقان. ولار ءبىزدىڭ الەۋەتىمىز بەن مۇمكىندىگىمىزگە قانىق. ءار جاساعان قادامىمىز بەن قابىلداعان شەشىمدەرىمىزدى جان-جاقتى زەرتتەۋ ارقىلى ءوز ۇكىمەتىنە قازاقستانعا قاتىستى بولاشاقتا ساياساتتى قاي باعىتتا جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ناقتى ۇسىنىستار بەرەدى.
ەلىمىزگە قىتايدىڭ ساياساتىن, ەكونوميكاسى مەن ءتۇرلى باستامالارىن جۇيەلى ءتۇردە تەرەڭ زەرتتەيتىن بىرەگەي ورتالىق قاجەت. سوندىقتان دا مەنىڭ پىكىرىمشە, قىتايمەن ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق ارىپتەستىككە نەگىزدەلگەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناستاردى ۇتىمدى ءارى ءتيىمدى دامىتۋ ماقساتىندا ۇلكەن ءبىر, مۇمكىندىك بولسا, بىرنەشە قىتايتانۋ ورتالىقتارىن اشۋ, سونداي-اق ونى ءتيىستى قاراجات جانە كادرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولگەن ورىندى بولار ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ساباەۆا,
جۋرناليست,
ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن
سوڭعى جاڭالىقتار
اسا ءىرى كولەمدە الاياقتىق جاساعان قازاقستان ازاماتى تۇركيادان ەكستراديتسيالاندى
قازاقستان • بۇگىن, 10:40
شىمكەنت فارماتسەۆتيكاسىنا 39,5 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلادى
ينۆەستيتسيا • بۇگىن, 10:32
تسيفرلىق ترانسفورماتسيا كىتاپحانالاردى قالاي وزگەرتىپ جاتىر؟
ادەبيەت • بۇگىن, 10:20
«شورت-ترەكتىڭ ماركو رويسى مەن شىعارمىن...»: ابزال اجىعاليەۆ جانكۇيەرلەرىنە العىس ايتتى
قىسقى سپورت • بۇگىن, 10:12
جەراستى سۋ قورى: ەل اۋماعىندا 700-دەن استام بۇلاق انىقتالدى
قوعام • بۇگىن, 09:49
ەلىمىزدىڭ قاي وڭىرلەرىندە جولدار جابىق تۇر؟
اۋا رايى • بۇگىن, 09:25
بىرقاتار وبلىستا اۋا رايىنا بايلانىستى ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • بۇگىن, 09:16
بۇگىن 1 دوللاردى قانشا تەڭگەگە ساتىپ الۋعا بولادى؟
قارجى • بۇگىن, 09:10
