ەلىمىز بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەرىن ورىندايدى

مەملەكەت قىزمەتىندەگى ەڭ نەگىزگى ماسەلە – ءاربىر قازاقستان­دىق­تىڭ يگىلىگى, ونىڭ تۇرمىس-ءتىر­شى­لىگىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, ەلى­مىزدىڭ نىعايۋى مەن ودان ءارى ساياسي جانە ەكو­نوميكالىق ءوسۋى, ونىڭ تۇراق­تىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگى. ناق وسى ماقساتتار مەن يدەيالار ەلى­مىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلبا­سى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساياسا­تىن­دا­عى نەگىزگى ماسەلەلەر بولىپ تابىلادى. ەلىمىزدەگى رەفورمالار پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ تاڭداعان جانە حالىق قولداعان, قوعامنىڭ بار­لىق مۇشەلەرى ءۇشىن تەڭدىك پەن ادىلدىك قاعيداتتارى ساقتالاتىن جانە قورعالاتىن, نارىقتىق ەكو­نوميكاسى بار كۇشتى, تۇراقتى, دا­مىعان جانە دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ باعىتىنىڭ دۇرىس­تى­عىن كورسەتتى. بۇل كۇندەرى بۇكىل ەل پرەزي­دەنتتىڭ 2011 جىلعا ارنالعان حا­لىققا جولداۋىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن تالقىلاۋدا. بيىلعى جولداۋ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» دەپ اتالىپ, لەيتموتيۆى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك سا­لاسىن جاڭعىرتۋ بولدى. مەملەكەت باسشىسى ءبىلىم بەرۋدى, دەن­ساۋلىق ساقتاۋدى جانە تىلدەردى دامىتۋعا ارنالعان ماڭىزدى مەم­لەكەتتىك باعدارلامالاردى بەكىتتى. سوندىقتان دا, بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار پرەزيدەنت جول­داۋىن ورىنداۋعا جۇمىلا كىرىسۋى كەرەك, ال پارلامەنت دەپۋ­تات­تارى, «نۇر وتان» حالىقتىق-دە­موكراتيالىق پارتياسىنىڭ پارلامەنتتىك فراكتسياسىنىڭ مۇشە­لە­رى رەتىندە ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ەل­باسى قويعان جوعارى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە ارنالعان رەفور­ما­لاردى زاڭنامالىق تۇرعىدان قام­تاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا اتاپ وتكەنىندەي, ءبىلىم بەرۋدى جاڭارتۋ جالعاستىرىلۋى قاجەت. جوعارى ءبىلىم بەرۋ ساپاسى ەڭ جوعارى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي بولىپ, ەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى الەمدەگى جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەر رەيتينگىنە ەنۋگە ۇم­تىلۋعا ءتيىس. وسىعان بايلانىستى, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا استانادا قۇرىلىپ, ءتىپتى تابىستى جۇمىس ىستەپ وتىرعان «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى», «نازارباەۆ قورى» جانە «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەك­تەپتەرى» سياقتى بىرەگەي وقۋ ورىندارى سيپاتىنداعى جوبالار ايرىقشا باسىمدىققا يە بولادى. قازىرگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەتتىك ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ ءمىن­دەتى العا قويىلىپ وتىر. سون­دىقتان, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» بازاسىندا جوعارى وقۋ ور­نى­نىڭ يننوۆاتسيالىق مودەلى قا­لىپ­تاستىرىلۋدا. «ول بۇكىل قا­زاق­ستاندىق جوعارى وقۋ ورىن­دا­رى ءۇشىن ۇلگى بولۋعا ءتيىس», دەپ اتاپ كورسەتتى مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا. دەپۋتاتتار ۋنيۆەرسيتەت تۋ­را­لى ۇسىنىلعان زاڭ جوباسىندا «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» مەن «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىن» ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ونىڭ ىشىندە عىلىمي تۇرعىدا, ولاردى ليتسەنزيالاۋدان بوساتۋ بولىگىندە بۇرىن بولماعان جەڭىلدىكتەردى قاراستىرۋدى ۇسىندى. سونىمەن قاتار, دەپۋتاتتار «نازارباەۆ ۋني­ۆەرسيتەتى» مەن ونىڭ سالالىق عىلىمي ورتالىقتارىن عىلىم سالاسىنداعى اككرەديتتەۋدەن بو­سا­تۋدى كوزدەيتىن نورما ەنگىزدى. تاعى ءبىر قىزمەت باعىتى – عى­لىم سالاسى. ونى دامىتۋ ءىسى ين­نو­ۆاتسيالىق ەكونوميكانى قالىپ­تاستىرۋ قازىرگى كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق باسىم­دىعى بولىپ تابىلاتىنىنا باي­لانىستى دەگەن قاعيدادان تۋىن­دايدى. پرەزيدەنت حالىققا جولداۋىندا «ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتىك ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتىمىز», دەپ اتاپ كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ ءوت­كەن­دەي, مەملەكەتىمىزدىڭ باسە­كەگە بارىنشا قابىلەتتى ەلدەر قاتارى­نا كىرۋىنىڭ ستراتەگيالىق ماقسات­تا­رىن جۇزەگە اسىرۋ با­سىم­دىق­تارىنىڭ ءبىرى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسى بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا تۇراقتى دامۋ سترا­تەگياسىن ناق­تىلاپ الۋىمىز قاجەت. جالپى, بۇگىندە دەنساۋلىق ساقتاۋدى قارجىلاندىرۋ ارتتى. 2013 جىلى بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ اياقتالاتىن بولادى. وسى نەگىزگى رەفورمالار ۇكى­مەت پەن پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە زاڭناما­لىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتىل­­دى. 2007 جىلى ماجىلىسكە «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساق­تاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكس جو­باسى ەنگىزىلدى. ونى ازىرلەپ, قا­بىلداۋ رەسپۋبليكاداعى الەۋمەت­تىك جۇيەنى جاقسارتۋعا بايلا­نىس­تى جانە ول ۇلتتىق مەديتسينانىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى كوداۋعا, ونى حالىقارالىق ستاندارتتارمەن ۇيلەستىرۋگە, ازامات­تار­عا مەديتسينالىق قىزمەت كور­سەتۋ دارەجەسىن جاقسارتۋعا, قوعام دەنساۋلىعى مەن دەنساۋلىق ساق­تاۋ ماسەلەلەرىنە قوعامنىڭ قا­تى­ناسىن وزگەرتۋگە باعىتتالعان. تىلدەردى, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ماسەلەسى پرە­زيدەنتتىڭ بيىلعى حالىققا جول­داۋ­ىنداعى وڭتايلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولدى. ويتكەنى, بۇل – ءبىزدىڭ كوپ ءتىلدى جانە كوپكونفەسسيالى قوعامىمىزداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ نەگىزى. مەملەكەت باسشىسى 2017 جىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭ­گەرگەن قازاقستاندىقتاردىڭ سانى كەمىندە 80%, ال 2020 جىلى كەمىندە 95 % بولۋى كەرەك, ال ون جىلدان كەيىنگى مەكتەپ بىتىرۋشىلەر مەملەكەتتىك ءتىلدى تولىق مەڭ­گەرۋى كەرەك دەگەن مىندەت قويدى. كوپ ۇلتتى قازاقستاننىڭ سان قىرلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي ءومىرى مادە­نيەتتىڭ اسا ماڭىزدى ءرولى مەن رەسپۋبليكانىڭ تۇتاستاي رۋحاني ءومىرىنىڭ كۋاسى. قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا قا­زاقستاندا تۇراتىن بارلىق ۇلت­تار مەن ۇلىستار وكىلدەرىنىڭ ۇلت­تىق جانە ازاماتتىق تەڭ قۇقىق­تارىنا كەپىلدىك بەرىلگەن, ولار­دىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىن دامى­تۋى ءۇشىن جاعداي جاسالعان. سوندىقتان دا «مادەنيەت تۋ­را­لى» قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسى­نىڭ زاڭىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋ وسى ۇدەرىستىڭ ماڭىزدى كەزەڭى بولدى. زاڭ جوباسىندا مادەنيەت ءۇشىن ما­ڭىزدى بىرقاتار نورمالار ەنگىزىلدى, وندا ۇلتتىق فيلمدەردەگى باس­تاپقى كينوشەجىرە ماتەريال­دارىن ۇلتتىق مادەني قۇندى­لىقتىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە ساقتاۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار, 2012 جىلدان باستاپ قازاقستاندا پروكاتتىق كۋالىك الۋ ءۇشىن شەتەلدىك فيلمدەر مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارىلۋى ءتيىس دەگەن نورما ەنگىزىلدى. الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدا زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ورنى ەرەكشە. رەفورمالاۋدىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە ارالاس-ىنتىماقتى جانە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيە­سى قۇرىلدى. زەينەتكەرلەر­دىڭ 1,6 ميلليوننان استامى ىن­تىماقتى نەگىزدەگى زەينەتاقى ءتو­لەمدەرىمەن قامسىزداندىرىلادى. جىل ساي­ىن زەينەتاقى كوتەرى­لۋ­دە, وعان يندەكستەۋ جۇرگىزىلۋدە, جانە سوڭ­عى جىلدارى زەينەتاقى ءتو­لەمدەرىنىڭ نومينالدىق ءوسۋى تۇتىنۋ باعالارى يندەكسىنىڭ وسۋىنەن باسىپ وزدى. پارلامەنتاريلەر الدىندا ءسوز سويلەگەندە مەملەكەت باسشى­سى ناسىلدىك, ۇلتتىق جانە ءدىني تيەسىلىگىنە قاراماستان, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ناقتى تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇقىقتىق نور­ما­لاردى بەكىتۋ, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ ءجو­نىندەگى جۇمىستى زاڭ شىعارۋشى­لار ودان ءارى جالعاستىرۋى كەرەك ەكەنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. وسىعان بايلانىستى مىنانى اتاپ وتكىم كەلەدى. ەرلەر مەن ايەل­دەردىڭ تەڭ قۇقىقتارىنىڭ جانە تەڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەرى تۋرالى (گەن­دەرلىك تەڭدىك), سونداي-اق تۇر­مىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ ال­دىن الۋ مەن جولىن كەسۋ تۋ­را­لى زاڭداردىڭ قابىلدانۋى قوعام ءۇشىن وتە ماڭىزدى. باستالعان 2011 جىلدىڭ تا­ريحىمىزداعى ورنى ەرەكشە. ول – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىل­دىعى. وسى جىلدارداعى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەتىستىكتەرى, ونىڭ دامۋى مەن العا باسۋى, حا­لىقارالىق بەدەلى قازاق­ستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ قىز­مەتى­مەن تىعىز بايلانىستى. ءبىز­دىڭ جەڭىستەرىمىز بەن جەتىستىكتەرىمىز, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى­نىڭ جاقسارۋى – مەملەكەت باس­شىسى جۇمىسىنىڭ, ونىڭ ەلىمىزدى الەمدەگى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرىنىڭ ناتيجەسى. دينار نوكەتاەۆا, پارلامەنت ءماجىلىسى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى, «نۇر وتان» حدپ پارلامەنتتىك فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.