جاڭا ءداۋىردىڭ جاھاندىق جولداۋى

ادامزات وركەنيەتىندەگى اسا ماڭىزدى قادامعا اينالدى سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ يادرولىق سى­ناق پولي­گونى جابىلۋىنىڭ 25 جىل­­دىعى قارساڭىندا «ارگۋ­مەنتى ي فاكتى» گازەتىنە بەر­گەن سۇحباتىندا: «قازاقستان اۋما­عىنداعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋى جانە يادرولىق ارسەنالدىڭ جويىلۋى جاھاندىق يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىسقا ۇلكەن سەرپىن بەردى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ – وسى قوزعالىستىڭ بىردەن-ءبىر كوشباسشىسى», دەپ اتاپ ءوتتى. تامىزدىڭ 29-ى كۇنى استانادا «يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ» اتتى جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتەتىنى بارشامىزعا ءمالىم. فورۋمدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەيدى. سەنات باسشىسىنىڭ پىكىرىن­شە, «پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1991 جىلعى 29 تامىز­داعى پوليگوندى جابۋ تۋرا­لى جارلىعى حالىقارالىق قاتى­ناستار تاريحىنداعى اسا ماڭىز­دى شەشىمدەردىڭ ءبىرى بولىپ تابى­لادى. بۇل شەشىم كۇردەلى ساياسي احۋال كەزىندە ءارى بۇرىنعى كسرو-نىڭ اسكەري-ونەركاسىپ ەلي­تا­سىنىڭ ۇستانىمىنا قارا­ماستان قابىلداندى». ق.توقاەۆ اتاپ وتكەن­دەي, بۇل ازىرشە الەمدىك قارۋ­سىز­دانۋ تاريحىنداعى العاش­قى جانە سوڭعى وقيعا بولىپ قالىپ وتىر. ق.توقاەۆ سول كەزدەگى پولي­گون­دى جابۋ تۋرالى ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن شەشىمنىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. سەنات توراعا­سىنىڭ پىكىرىنشە, پوليگوننىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرۋى قازاقستان حال­قىنىڭ عانا ەمەس, جەر شارىن­داعى بەيبىت حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ مۇددەلەرىنە قايشى كەلدى. «حالقىمىز ءوز جەرى­نىڭ ادام­داردىڭ دەنساۋلىعى مەن ەكو­لوگياعا ورنى تولماس زار­داپ كەلتىرەتىن يادرولىق كاتاك­ليزم­دەردىڭ كوزى بولىپ قالعانىن قالا­مادى. سەمەي پوليگونىنىڭ اۋماعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاھان­دىق اۋقىمداعى ەڭ ءىرى ەكولو­گيا­لىق جانە گۋمانيتارلىق اپات­تى ايماقتاردىڭ ءبىرى بو­لىپ تابىلادى», دەدى سپيكەر. سون­دىقتان سەنات باسشىسىنىڭ پايىم­داۋىنشا, پوليگوننىڭ جابىلۋى – دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى بار وقيعا. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاعانى دا كەزدەيسوق ەمەس ەكەنى انىق. پوليگون جابىلعان­نان كەيىن الەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق الەۋەتتى جويۋ ۇدەرىسى باستالدى. قازاقستان يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ دايەكتى جولىنا ءتۇسىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا (ياقتش) جانە يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا (ياسجتش) قول قويىپ, ولاردى راتيفيكاتسيالادى. يادرولىق قارۋسىزدانۋ سايا­ساتىنىڭ ارتىقشىلىقتارى ءجونىن­دەگى سۇراققا جاۋاپ بەرە كەلە, ق.توقاەۆ مىنانى اتاپ ءوتتى: «يادرو­لىق مۇرادان باس تارتا وتىرىپ, قازاقستان الەمدىك قوعام­­داس­تىقپەن ويداعىداي ىن­تى­­ماق­تاس­تىق ورناتتى, شەتەل­دەر­دەن ءجۇز­­دەگەن ميلليارد دوللار ين­ۆەس­­تيتسيا تارتتى, تمد-نىڭ ەكىن­شى ەكو­­نوميكاسىنا اينالدى, جاڭا استا­­ناسىن سالدى, كورشىلەس ەل­دەر­مەن ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك شەكارا­سىن زاڭدى تۇردە رەسىمدەدى. يادرو­لىق وتىننىڭ حالىقارالىق بانكى قازاقستاندا ورنالاسقان. ەلى­مىز 2017-2018 جىلدارعا بۇۇ قاۋىپ­­سىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس ءمۇ­شەسى بولىپ سايلاندى. قازاق­ستان­عا دەگەن جو­عارى حالىقارالىق سەنىم مەن قۇر­مەتتىڭ ارقاسىندا ونىڭ تو­لىق قاۋىپسىزدىگى جونىندە دە ءسوز قوز­عاۋ­­عا بولادى. يادرولىق قارۋ­سىز­­دا­نۋ­دىڭ شىنايى پايداسى وسى». سونىمەن بىرگە, ق.توقاەۆ «يادرولىق تەجەۋ» تۇجىرىم­دا­ماسىن سىنعا الدى, ونىڭ پىكى­رىنشە, بۇل جايت «شاراسىزدىق نەگىزىندە تۋىنداعان». سەنات توراعاسى: «اقيقاتىن ايتقاندا, ول قارۋلانۋ جارىسىن اقتاپ الۋ ءۇشىن قىزمەت ەتەدى. ءوزارا سەنىمسىزدىك پەن گەوساياسي كەۋدەمسوقتىقتىڭ ءوسۋى جاع­دايىندا الىپ مەملەكەتتەر قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تۇراقتى تۇردە جەتىلدىرۋگە جانە ونىڭ ار­سەنالدارىن ۇلعايتۋعا تى­رى­سادى. شىندىعىندا, ءبىز سونىڭ بارلىعىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. يادرولىق جارىس – بۇل مەملەكەتتەردىڭ بيۋدجەتىنە تۇسەتىن ۇلكەن سالماق, بىراق ماسەلە تەك مۇندا عانا ەمەس. وسى قارۋدى قولدانۋ قاۋپى ادامزاتتىڭ ەكونوميكا, عىلىم, تەحنولوگيا, مادەنيەت سالالارىنداعى بەيبىت جوسپارلارىنىڭ ورىندالۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى. ق.توقاەۆ يادرولىق قارۋسىز الەمگە قول جەتكىزۋدىڭ جولدارى جونىندە ءوز كوزقاراسىمەن ءبولىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدە يادرولىق قارۋدان ازات التى ايماق بار – انتاركتيكا, لاتىن امەريكاسى, تىنىق مۇحيتىنىڭ وڭتۇستىك بولىگى, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا, افريكا جانە ورتالىق ازيا. «وسىنىڭ ءوزى جەر شارىنىڭ جارتىسى, بۇل – يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ مۇمكىندىگىنىڭ ايعاعى. ءبىز قىرىپ-جوياتىن قارۋدان ازات (ەركىن) وڭىرلەردىڭ گەوگرافياسىن تاباندى تۇردە كەڭەيتۋ قاجەت دەپ سانايمىز. ەڭ الدىمەن, تاياۋ شىعىستاعى تۇراقسىز جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ونىڭ يادرولىق قارۋسىز ءوڭىر مارتەبەسىنە قول جەتكىزۋىنە ۇمتىلۋىمىز قاجەت. وسى باعىتتا تابىسقا جەتۋ – ؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟العا جەتەلەيتىن ماڭىزدى قادام بولارىنا سەنىمدىمىن. جاڭا يادرولىق قارۋسىز ايماقتار قۇرۋ ماسەلەلەسى كونفەرەنتسيامىزداعى «يادرولىق قارۋسىز الەمدى قۇرۋ» اتتى پانەلدىك سەسسيالاردىڭ بىرىندە تالقىلانادى». سونىمەن قاتار, ق.توقاەۆ ازاماتتىق قوعامنىڭ قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنە كەڭىرەك ارالاسۋىن ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدى: «سەمەي جانە بۇكىل دۇنيە جۇزىندە ورنا­لاس­قان وزگە دە يادرولىق پولي­گون­داردىڭ ونداعان جىلدار بويى قۇپيا جۇمىس ىستەۋ فاكتىسى يادرولىق قارۋعا ءتيىمدى باقى­لاۋدىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى, ال ونىڭ جاي-كۇيى تۋرالى شىنايى اقپارات قولجەتىمسىز. ازاماتتىق سەكتور, شىن مانىندە, وسى ماڭىز­دى ۇدەرىستەن شەت قالعان». سپيكەر ءوز سۇحباتىندا: «يادرولىق قارۋدىڭ ادامزاتقا ەش جاقسىلىق اكەلمەيتىن زۇلمات ەكەندىگى بارشاعا تۇسىنىكتى سياقتى. الايدا, ادامدار وسىنداي ايقىن تۇجىرىممەن كەلىسىپ قانا قوي­ماي, يادرولىق كەۋدەمسوقتىقتى بەلسەندى تۇردە سىنعا الا وتىرىپ, اقىر سوڭىندا اسكەري اتومعا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالۋى ءتيىس. ءبىز قۇلدىقتى, ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ, ايەلدەر قۇقىعىن قورعاۋ, اتمو­سفەراعا شىعارىلاتىن زيان­دى قالدىقتاردى شەكتەۋ ءۇشىن كۇرەستىڭ قانشالىقتى تاباندى تۇردە جۇرگىزىلگەنىن بىلەمىز. يادرو­لىق قارۋسىز الەم قۇرۋ جولىنداعى كۇرەستەن ازامات­تىق قوعام دا تىس قالماۋى قاجەت. بۇۇ باس حات­شىسىنىڭ ورىنباسارى, بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى بولا وتىرىپ, بۇۇ-نىڭ كۇن تارتىبىندەگى, سونىڭ ىشىندە قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ شەڭ­بەرىندەگى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋ بو­يىنشا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار­دىڭ كۇش-جىگەرى­نە بەلسەندى ءتۇر­دە قولداۋ كور­سەتىپ وتىردىم. وسىن­داي جۇمىس­تىڭ ايرىقشا ما­ڭىز­دى ەكەنى­نە سەنىمدىمىن, ءويت­كەنى, ول مەملە­كەتتەر مەن حا­لىق­­­ارا­لىق ۇيىمداردى نەعۇر­لىم ەسەپ­تىلىككە جانە جاۋاپ­كەر­شى­­لىك­كە يتەر­­مەلەيدى, بۇل, اسىرە­سە, قارۋ­سىز­دانۋ جانە يادرو­لىق قارۋ­دى تا­رات­پاۋ سالاسىندا اسا قاجەت», دەدى. ق.توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, ن.نازارباەۆتىڭ 2045 جىلعا قاراي الەمدى يادرولىق قارۋدان تولى­­عىمەن ارىلتۋ تۋرالى باستا­ما­سى قازىردىڭ وزىندە ساياسي كوش­باس­­شى­لار مەن الەم جۇرتشى­لى­عى­­نىڭ اراسىندا قىزۋ قولداۋعا يە بولىپ وتىر. ەلۋدەن استام ەل­دەن كەلەتىن وكىلدەر مەن جەتەك­شى حالىق­­ارالىق ۇيىمدار باسشى­لارى­­­نىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سەمەي پولي­گونى جابى­لۋىنىڭ 25 جىل­­دىعىنا ورايلاستىرىلعان كون­فەرەنتسيا پرەزيدەنتتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە جاريا­لاعان ويلارىن ىسكە اسىرۋ جولىن­داعى ماڭىزدى قادام بول­ماق. قورى­تىن­دى قۇجات قابىل­دانادى دەپ كۇ­تىلۋدە. ساۋلەبەك ءبىرجان