قاۋىپسىزدىك قاعيداسى

«ادامزات بالاسىن يادرولىق قاۋىپتەن قۇتقارۋعا شەشۋشى ۇلەس قوساتىن جاھاندىق دەڭگەيدەگى انتيادرولىق قوزعالىس قۇرۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز», – دەدى ن.نازارباەۆ «يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋدان – يادروسىز الەمگە» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە. جيىرماسىنشى جۇزجىلدىق اياقتالىپ, ادام بالاسى «اتوم عاسىرى» جانە «ەكولوگيا كەزەڭى» اتالىپ جۇرگەن ءححى عاسىرعا اياق باستى. جەر عالامشارى ءوزىنىڭ بەرىك دامۋىندا العاشقى قادامدارىن ءساتتى جاسادى. ال ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – تابيعات بايلىقتارىن ساقتاۋ جانە ونىڭ ءمۇم­كىندىكتەرىن قازىرگى جانە بولا­شاق ۇرپاققا امانات ەتۋ. جالپى, ادامزات با­لاسى يوندىق رادياتسيانىڭ سال­دارى تۋرالى حح عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارى حيروسيما جانە ناگاساكي قالا­لارىنا تاستالعان يادرولىق بومبا جارىلىسىنان كەيىن بىلە باستادى. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ چەرنوبىل اپاتى ورىن الدى, ودان كەيىن سەمەي پوليگونى دا قۇپيا بولماي قالدى. قازىرگى ۋاقىتتا يادرولىق تراگە­ديانىڭ جارالارى جازىلىپ كەلەدى, سىناقتارعا قاتاڭ تۇردە تىيىم سالىنعان. الايدا, 1945 جىلى تامىزدا جاپوندىق حيروسيما جانە ناگاساكي قالالارىندا بولعان جاعداي جان تۇرشىكتىردى. ونداعان مىڭ بەيبىت تۇرعىن ءبىر ساعات ىشىندە كۇل­گە اينالدى, بىرنەشە ۇرپاق ساۋلە اۋرۋىمەن قينالدى, قا­لادا ءىرى شۇڭقىرلار پايدا بولدى. ەكى ميلليونعا جۋىق ادامدى قايعى-قاسىرەتكە بوكتىرگەن سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا جاقىندا 25 جىل بولادى. ءسويتىپ, جارتى عاسىرعا جۋىق جارىلىستاردان زارداپ شەككەن قازاقستان جەرىندە يادرولىق قارۋدى سىناقتان وتكىزۋگە سوڭعى نۇكتە قويىلدى. پولي­گون زاردابىن تارتىپ, يادرو­لىق قارۋدان پايدا بولعان قاي­عى-قاسىرەتتەن كوز اشپاي كەلگەن حال­قىمىز بۇل باستامانى زور ريزا­شىلىق سەزىممەن قابىل الدى. سەمەي پوليگونىنداعى جارىلىس­تار حالقىمىز ءۇشىن ورنى تولماس اۋىرتپالىقتار اكەلدى. جابىلىپ, ءۇنى وشسە دە تالاي ادامدى شىرماۋىنا باتىرىپ, تالاي ۇرپاقتى قۇرباندىعىنا اينالدىرعان جارىلىس ءدۇمپۋى ءالى الىستاپ كەتە قويعان جوق. قى­رىق جىلدان اسا ۋاقىت سەمەي حال­قى­نىڭ ساناسىن ۋلاپ, جانىن جارا­لاعان بۇل قاسىرەتتىڭ زاردابى كۇنى بۇگىنگە دەيىن سەزىلۋدە. بۇگىندە الەم عالىمدارى سە­مەي پوليگونىنىڭ جارىلىس قۋا­تى 1945 جىلى حيروسيماعا تاس­تال­عان بومبانىڭ قۋاتىنان 2,5 مىڭ ەسە­گە اسىپ تۇسەدى دەگەن تۇجى­رىم جاساۋ­دا. اۋادا جانە جەر استىن­دا 500 شاماسىندا يادرولىق جا­رى­لىس جاسالعانى اقيقات. جا­رى­لىس زار­دابى­نىڭ قۇربانى بول­عان حالىق­تىڭ جارىم كوڭىلى ءالى دە كۇپتى. جارىم­جان بالا, ءورىم­دەي جاستار­دىڭ ءولىمى قابىرعانى قايىس­تىرىپ-اق تۇر. تاۋەلسىز مەملەكەت بولعالى بەرى پوليگون ايماقتارىندا تۇراتىن جانە سول وڭىردە تۋىپ-وسكەن, سول ۋاقىت­­تاردا تۇرىپ, ومىرلىك مۇقتاج­دىقپەن ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرىنە قونىس تەپكەن حالىققا كومەكتى كۇشەيتسەك ءجون بولار ەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1992 جىلعى 18 جەلتوقسانداعى زا­ڭى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق شەشى­مىن تاپپاي وتىر جانە دە ول زاڭ پوليگونىنىڭ زارداپتارىن, سەبەپ-سالدارىن, تاۋقىمەتىن تولىق شەشۋگە قاۋقارسىز. بۇل چەرنوبىل جانە جاپونيانىڭ زاڭدارىنىڭ دەڭگەيىندەي جەتىلمەگەن. وسىنىڭ ءوزى-اق سەمەي يادرولىق پوليگونىنان زارداپ شەككەندەردىڭ الەۋ­مەت­تىك ماسەلەسى قايتا قاراۋدى قاجەت­سىنەتىنىن بايقاتادى. سەمەي پوليگونىنىڭ 2 ميلليون­عا جۋىق حالىقتى, 304 مىڭ شارشى كيلومەتر اۋداندى قامتۋى مىڭ­داعان وتان­داس­تارىمىزدىڭ ومىرىنە زاردابىن تيگىزدى, تۋعان جەرىمىزدى تابيعي اپاتقا ۇشىراتتى. سەمەي پوليگونى ايماعىنداعى جارىلىستاردىڭ 160-ى اتموسفەرادا جاسالدى. سوندىقتان بۇل ايماق عا­لام­دىق اۋقىمداعى ەكولوگيالىق اپات ايماعىنا جاتادى, ونىڭ كەيبىر بولىكتەرى ءالى دە ساعاتىنا 3-5 ميكرورەنتگەن ساۋلەسىن كورسەتەدى. جاپوندىق عالىمداردىڭ سەمەي ەلىنىڭ توزىمدىلىگىنە, حالقىنىڭ جانى­نىڭ سىرىلىگىنە امالسىز باس شاي­قاۋعا ءماجبۇر بولعانى ءالى ەستە. اۋەلدە سەمەي پوليگونى ايماعىن مەكەن­دەگەن حالىقتىڭ اۋلەمەتتىك جاع­دايىنا اسا ءمان بەرىلمەدى. پو­ليگون ايماقتارىن تازارتۋعا ءجون­دى قارجى بولىنبەدى. ال جالپى عالىم­دار ايماقتىڭ رادياتسيالىق قاۋىپ­تىلىگى 24000 جىلعا سوزىلادى دەگەن تۇ­جى­رىم جاساۋدا. سوڭعى كەزدە قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ياد­رو­لىق ورتالىعى يادرولىق فيزيكا ينس­­تي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى بولعان قاي­رات قادىرجانوۆ, پوليگون اي­ماق­تارىن ارحيپەلاگقا اينالدى­رىپ, حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قا­جە­­تى­نە جاراتۋعا بولاتىنىن ءجيى ايتىپ ءجۇر. ءوز باسىم پوليگون ايماقتارىن حالىقتىن مۇددەسىنە پايدالانۋعا قارسىمىن, مۇنى قولدامايمىن دا. سەبەبى ءبىز حالىققا جارىلىس زارداپتارىن, جارىلىستىڭ زاڭ­دى­لىقتارىن, جارىلىستى زەرتتەۋ ءناتي­جەلەرىن ءالى دە اشىق كورسەتە الماي ءجۇرمىز. ال پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازار­باەۆقا ريزامىز, ول ءوزىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىمەن الەم­دىك تاجىريبەدە تۇڭعىش رەت پولي­گوندى جاۋىپ, ءبىز­دىڭ رەس­پۋب­ليكامىزدى يادرولىق دەر­جا­ۆالار قۇرامىنان ەرىكتى تۇردە شىعاردى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازار­­باەۆ­تىڭ ۆاشينگتوندا وتكەن ياد­رولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ساممي­تتە سويلەگەن سوزىندە: «جاڭا عاسىر وقيعالارىنىڭ تالپى­نىسى قاۋىپسىزدىكتىڭ ەسكى مەحانيزم­دەرىنە جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋعا ءماج­بۇرلەۋدە. سونىڭ ىشىندە يادرو­لىق  ەل­دەردى باسقارۋشى ساياساتكەرلەر توبى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن الدىن الا جوسپارلانعان جاع­داي­عا الىپ كەلە الدى ما؟ يادرو­لىق تەح­نولوگيالاردى ءتيىمدى باقى­لاۋ, سونىمەن قاتار, ەگەمەن ەلدەر­­دىڭ بەيبىت ماقساتتاعى اتوم ءوندىرى­سىن دامىتۋعا قالاي كەپىلدىك بەرۋگە بولادى؟ يادرولىق سالادا الدام­شى ەمەس, شىنايى تەڭدىكتى قالاي ور­ناتۋ­عا بولادى؟ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەسىندە ديپلوماتيانىڭ شەشىم قابىلداۋ دەڭگەيى قانداي؟ مەنىڭ ويىمشا, وسى جانە باسقا ماسەلەلەر ۆاشينگ­تونداعى كەلەسى يادرولىق قاۋىپسىزدىك سام­ميتىن­دە اشىق جانە ماڭىز­دى تالقى­لاناتىنىنا سەنىمدى­مىز. يادرولىق دەرجاۆالار كلۋبىنىڭ باقى­لاۋ­سىز نىعايۋ قاۋىپتىلىگى – ءححى عاسىر­داعى ەڭ كۇردەلى ماسەلە­لەر­دىڭ ءبىرى. ەگەر حالىقارالىق قاۋىم­داس­تىق ساياسي ەركىندىكتى تىيماسا, يادرو­لىق قارۋدى يەلەنۋشى ەل­­دەردىڭ قاتا­رى كوبەيىپ, بۇل قاي­تارىم­سىز سال­دار­لارعا الىپ كەلۋى مۇمكىن», – دەدى. استانا قالاسىندا تۇرىپ جات­قان, پوليگوننىڭ زاردابىن تارتقان ازاماتتاردىڭ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن 2007 جىلى «سەمەي-ياپ» قوعام­دىق قورى  قۇرىلعان ەدى. قور­دىڭ ناق­تىلى الىنعان ءتىزىمى بويىن­شا استانا قالاسىندا 5 مىڭ­عا جۋىق ادام, ال جورامال بويىن­شا 200 مىڭ­عا جۋىق سەمەي پولي­گو­نىنان زارداپ شەككەندەر تۇرىپ جاتىر. ۇكىمەت تاراپىنان ولار سوعىس مۇگە­­دەكتەرىنىڭ گوسپيتا­لىنە تىركەل­گەن, بىراق بۇل ەمدەۋ ورتا­لى­عىنىڭ ءمۇم­كىندىكتەرى ازىرگە شەكتەۋلى بولىپ تۇر. بولاتبەك ابدىكارىم, «سەمەي-ياپ» قوعامدىق  قورىنىڭ توراعاسى استانا