ادامزاتتى اجال سەپكەن سوعىس قاتەرىنەن ارقاشان ارىلتۋ ءۇشىن قولىمىزدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كەرەك.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ
ادامزات وركەنيەتكە ۇمتىلعان سايىن مول يگىلىكتەر مەن تابىستارعا كەنەلدى. سونىمەن بىرگە, ادام بالاسىنا, تابيعاتقا تونەتىن قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ دە مولايا تۇسكەنىن بايقاپ وتىرمىز. اتاپ ايتقاندا, يادرولىق قارۋدى ويلاپ تاپقان كەزدەن بەرى دۇنيە جۇزىندە جينالعان ولاردىڭ قورى بۇگىنگى تاڭدا 20 مىڭنان اسىپ وتىر! ال ەندى كەيبىر عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, تىرشىلىكتى جويۋ ءۇشىن وسى يادرولىق قارۋدىڭ 50-100 داناسى عانا جەتكىلىكتى ەكەن.
يادرولىق قارۋدىڭ پلانەتامىزعا, ونىڭ ەكولوگياسىنا قانشاما زارداپ اكەلەتىنىن الەم جۇرتشىلىعى انىق بىلەتىن جاعدايعا جەتتىك. ءبىرىنشى رەت اقش 1945 جىلى اتوم قارۋىمەن 6 جانە 9 تامىز كۇندەرى جاپونيانىڭ حيروسيما مەن ناگاساكي قالالارىن بومبالاۋ بارىسىندا 200 مىڭنان استام ادام بىردەن كوز جۇمعان بولسا, سونىڭ سالدارى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ال سەمەي سىناق پوليگونى كەڭەس وداعى تۇسىندا جابىق تاقىرىپ بولدى. پوليگوننىڭ اۋماعى 16 مىڭ شارشى شاقىرىمنان استام جەردى الىپ جاتتى. ول كولەمى جونىنەن دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ەكىنشى پوليگون بولىپ سانالادى. 40 جىل ىشىندە وندا 500-گە جۋىق يادرولىق سىناقتار جاسالدى. بۇل تورتكۇل دۇنيەدە بولعان جالپى سىناقتاردىڭ 25 پايىزى ەدى. ءارى قۋاتى جونىنەن ولار حيروسيما مەن ناگاساكيدە بولعان جارىلىستاردان 40 مىڭ ەسە اسىپ ءتۇستى. اتالعان سىناقتاردىڭ 90-ى اۋادا جۇزەگە اسىرىلدى.
ال 1986 جىلعى چەرنوبىل اتوم ستانساسىنىڭ ءتورتىنشى بلوگىنداعى جارىلىس سول وڭىرگە تاياۋ ورنالاسقان ۋكراينا, رەسەي, بەلارۋس حالىقتارىنا تىكەلەي اسەر ەتتى. ونىڭ راديواكتيۆتى قالدىقتارى جاۋىن-شاشىن ارقىلى ەۋروپانىڭ كوپتەگەن مەملەكەتىنە تارالدى. سەمەي پوليگونىنداعى جارىلىستاردىڭ دا وسى ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ سورىنا اينالدى. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن بالالار دۇنيەگە كەمىس بولىپ كەلدى. ايماق تۇرعىندارىنىڭ ءبىرازى ءتۇرلى قاتەرلى اۋرۋلارعا ۇشىراپ, ومىردەن ەرتە وزدى. وسى ورايدا, اتوم قارۋىنىڭ قايعى-قاسىرەتىن الەمدە باستان كەشكەن ەكى حالىق بولسا, سونىڭ ءبىرى, ال ءبىر حالىق بولسا, سونىڭ ءوزى قازاق حالقى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدى.
وسىلاردى ەسكەرگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ 1991 جىلى 29 تامىز كۇنى سەمەي سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى.
ەگەر قازاقستان يادرولىق ارسەنالدى وزىندە ساقتاپ قالسا, نە بولار ەدى؟ وندا مۇنىڭ ءوزى وتە كوپ قاراجاتتى قاجەت ەتەتىن. ونداي قاتەرلى قارۋدى ۇستاپ تۇرۋ, قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ توقىراۋ تۇسىنداعى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە ولشەۋسىز اۋىرتپالىق تۇسىرەتىن.
كەڭەس وداعى تۇسىندا ەل بايلىعىنىڭ 20%-عا جۋىعى جانتالاسا قارۋلانۋعا جۇمسالعانىن تاريحي دەرەكتەر راستاپ وتىر. يادرولىق قارۋى بار الەمنىڭ الپاۋىت مەملەكەتتەرى قازىر دە جىل سايىن ميللياردتاعان دوللار قاراجاتتى وسى ماقساتقا جۇمساپ كەلەدى. مىنە, مۇنىڭ قانشالىقتى قىمباتقا تۇسەتىنىن وسى دەرەكتەردەن-اق اڭعارۋعا بولادى.
جالپى, قارۋلانۋعا دۇنيە ءجۇزىندە ءبىر جىلدا ورتا ەسەپپەن 1,7 ترلن دوللار كولەمىندەگى قارجى جۇمسالادى ەكەن. بۇل ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 2,3-2,5 پايىزىن قۇرايدى.
كسرو تاراعاننان كەيىن ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ تامىرى ءۇزىلىپ, بۇرىن ءبىر-ءبىرىن قامتاماسىز ەتىپ كەلگەن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ كوبى جۇمىستارىن توقتاتقانىن بىلەمىز. «ەلدى قالاي ساقتاپ قالامىز, حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن, كۇندەلىكتى قاجەتتى تاۋارلارمەن قالاي قامتاماسىز ەتەمىز؟» دەگەن سۇراق تۋىنداپ جاتقان كەزدە, ونسىز دا ماردىمسىز قارجىنىڭ ءبىرازىن پوليگوندى ۇستاپ تۇرۋعا بولەتىن بولساق, مۇنىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۋىن تىكتەپ, ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە زاردابىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز ەدى.
يادرولىق قارۋدان باس تارتۋىمىز تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان باستاپ, بارلىق باستى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن مەملەكەتتەردىڭ ءبىزدى تانىپ, قولداۋ كورسەتۋىنە وڭ ىقپالىن تيگىزدى. سونداي-اق, قازاقستان بەيبىتشىلىك پەن ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق ىقپالداستىق ماقساتىندا قۇرىلعان جاڭا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ومىرگە كەلۋىنە باستاماشىلىق تانىتتى. كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ, ەلىمىزدىڭ الەمنىڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ جولىنداعى ماقساتىنا جول اشىلدى.
وسىنداي سىندارلى ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە الەمنىڭ الىپ كومپانيالارى ەكونوميكامىزعا ءوز قاراجاتتارىن اكەلىپ سالدى. ءبۇگىنگى تاڭدا قازاقستان ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىنەن الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەردىڭ بىرىنەن سانالادى. اتاپ ايتقاندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستانعا 210 ملرد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا كەلدى. سونىڭ ارقاسىندا بۇرىن تۇرالاپ جاتقان كوپتەگەن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جۇمىسى جاندانىپ, ولار جاڭا, زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. مۇناي ءوندىرۋ ىلگەرىلەدى, گاز قۇبىرىن تارتۋ, حيميا ونەركاسىبى, اۆتوموبيل جانە تەمىرجول جەلىلەرىن سالۋ ءىسى دامىدى. قالالارىمىز بەن اۋداندارىمىز وركەندەدى. ەندى, مىنە, 1990 جىلداردان بەرى ەلىمىز بىرنەشە جاھاندىق داعدارىستى باستان كەشسە دە جوعارى قارقىنمەن ىلگەرىلەي وتىرىپ, وسى 20-25 جىلدىڭ ءىشىندە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعىتىنا بەت الدى.
قازاقستاننىڭ ءالى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزبەي تۇرىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, وسىنداي باتىل شەشىمگە بارۋى – ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگى مەن قايراتكەرلىك قارىمىنىڭ ارقاسى ەكەنى ءسوزسىز. سوندىقتان دا ول تاريحي شەشىم رەتىندە باعالانىپ وتىر.
شيرەك عاسىر ىشىندە ەلباسىنىڭ بەيبىتشىلىكتى قورعاۋ, يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەس باعىتىنداعى جاساعان ەڭبەگى وراسان زور. ونى بۇگىندە بۇكىل الەم ءبىلىپ, مويىنداپ, قولداپ وتىر. پرەزيدەنت باستاماسىمەن ەلىمىزدە جىل سايىن ءتۇرلى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى فورۋمدار مەن اۋقىمدى ءىس-شارالار وتكىزىلىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە, سونىڭ ىشىندە سەمەي پوليگونىنا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ بارۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن اتقارىلعان اۋقىمدى ىستەردى ءوز كوزىمەن كوردى. بۇل الەمدىك باسپاسوز بەتىندە دۇنيە ءجۇزىنىڭ نازارىن اۋدارعان وقيعا رەتىندە اتاپ ءوتىلدى.
بيىلعى ناۋرىز ايىندا, سەمەي پوليگونى جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسى جاريالاندى. بۇل بۇۇ باستى قۇجاتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءتىركەلدى جانە دۇنيە ءجۇزىنىڭ مەملەكەتتەرىنە تاراتىپ بەرىلدى. شەتەلدەردىڭ تانىمال ساياساتكەرلەرى, عالىمدارى مەن ساراپشىلارى وسى مانيفەسپەن تانىسىپ, ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. ماڭىزدى قۇجات ولاردىڭ تاراپىنان قولداۋعا يە بولدى.
الەمدە بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جولىنداعى قايراتكەرلىك قىزمەتى ءۇشىن بەرىلەتىن ايگىلى نوبەل سىيلىعى بار ەكەنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدى وسى سىيلىققا ۇسىنۋ تۋرالى ءار جىلدارى ءسوز بولىپ, كوتەرىلىپ كەلەدى. ءوز باسىم بۇل سىيلىقتىڭ قازاقستان پرەزيدەنتىنە بەرىلۋى ابدەن ورىندى شەشىم بولار ەدى دەپ ويلايمىن.
يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ, سىناق ايماعىن جابۋ سىندى باتىل شەشىمگە بارۋ – بۇعان دەيىن تاريحتا ەشبىر مەملەكەتتە بولماعان. جەر شارىنىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعانىن الەمدەگى الپاۋىت ەلدەردىڭ باسشىلارى, ساياساتكەرلەر, اسكەريلەر جۇرەگىمەن سەزىنىپ, ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىن قولداۋى ءتيىس دەگەن پىكىردەمىن.
يادرولىق قارۋدى ەشقاشان قولدانۋعا بولمايدى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, ونى قولدانعان جاعدايدا, يادرولىق قىس ورىن الادى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, وندا دۇنيە ءجۇزى اركتيكا سياقتى مۇزدى ءارى رادياتسيالى الەمگە اينالادى. تىرشىلىك توقتايدى. جەر بەتىندەگى 7 ميللياردتان استام حالىق وسىنى تۇبەگەيلى تۇسىنگەنى ءجون.
وسىعان وراي, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەندىگى سوعىستا جەڭىمپاز بولمايتىنىن جانە وندا ءبارى دە جەڭىلەتىنىن مالىمدەي كەلىپ: «جاڭا سوعىستا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار – يادرولىق, حيميالىق, بيولوگيالىق جانە عىلىم جەتىستىگى نەگىزىندە ويلاپ تابىلاتىن باسقا دا كەز كەلگەن قارۋ تۇرلەرىن قولدانۋدان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن بولمايدى. بۇل بۇكىل ادامزاتتىڭ قىرىلۋىنا الىپ كەلەدى. جانە وسىعان كىمنىڭ جاۋاپ بەرەتىنىن انىقتاۋدىڭ ءوزى دە كەش بولادى جانە جاۋاپ بەرەتىن ادام دا تابىلمايدى. وسى ىقتيمال قاۋىپ-قاتەردى قازىرگى ۇلتتىق ليدەرلەر مەن ساياساتكەرلەر جانە ولاردىڭ كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىنىڭ بارلىعى اكسيوما رەتىندە تۇسىنۋگە ءتيىس», دەپ وتە ورىندى اتاپ كورسەتكەنى بەلگىلى.
يادرومەن قارۋلانۋعا جۇمسالاتىن قاراجاتتى بۇگىنگى تاڭدا اتومدى بەيبىت ماقساتتا دامىتۋعا پايدالانۋ كەرەك. جاپونياداعى فۋكۋسيما رەاكتورىنداعىداي جارىلىسقا الىپ كەلمەيتىن, قاۋىپسىزدىگى مىقتى, جان-جاقتى جەتىلدىرىلگەن, قانداي دا ءبىر تابيعي جانە توسىن اپاتتارعا توتەپ بەرە الاتىن, توزىمدىلىك, مىقتىلىق كوەففيتسيەنتى اسا جوعارى ستانسالار سالۋدى ادامزات وزىنە مىندەت ەتىپ قويۋى ءتيىس. قاي ەلدىڭ دە مول قاراجاتى وسىنداي ىزگى ماقساتقا جۇمسالسا, ادامزاتتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, دەنساۋلىعى, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى اناعۇرلىم جاقسارا تۇسەر ەدى.
ۇستىمىزدەگى جىلى قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋىنا ەلباسىمىزدىڭ 25 جىلدان بەرى وسى ورايدا اتقارىپ جاتقان ىستەرى, سونداي-اق ناۋرىزدا جاريا ەتىلگەن «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى ءوزىنىڭ وڭ ىقپالىن تيگىزدى دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى, مۇشەلىككە تالاپكەر مەملەكەتتەر وتە كوپ ەدى. بىراق ءبىزدىڭ ەلىمىزدى مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگى قولداپ, اتالعان ورىنعا ايرىقشا باسىم داۋىسپەن سايلاندىق.
بۇعان ەلباسىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق الدىنداعى زور بەدەلىنىڭ دە يگى اسەرى بولعانى بەلگىلى. ەندى ەلىمىزدىڭ اتالعان كەڭەستە ەكى جىل ىشىندە اۋقىمدى ىستەر اتقارۋعا ۇمتىلاتىنىنا سەنىمىمىز مول. وسى مەرزىمدە ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمدەگى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, سونداي-اق يادرولىق قارۋدى سىناۋ جانە ونى قولدانۋ باعىتىنداعى ارەكەتتەرگە توقتاۋ سالۋ ءماسەلەلەرىنە باسا كوڭىل ءبولىپ, باستاماشىلىق تانىتاتىنى ءسوزسىز.
ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ, سونداي-اق بۇكىل پروگرەسشىل ادامزات وكىلدەرىنىڭ كۇندەلىكتى بەلسەندى ءىس-ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا يادرولىق قارۋدىڭ قاسىرەت اكەلەتىنىن الەم تۇسىنە باستادى. ونىمەن كۇرەس باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان ءىستەردىڭ وڭ ناتيجە بەرە باستاعانى, قاۋىپسىز الەم قۇرۋعا قاراي وڭ قادام جاسالىپ جاتقانى بايقالادى. يادرولىق سىناقتار وتكىزۋدى ازايتۋ باعىتىندا وڭ وزگەرىستەر بار.
قورىتا ايتقاندا, بەيبىتشىلىككە جەتەتىن بايلىق جوق! ەشكىم دە ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاسىنىڭ ويران بولعانىن قالامايدى. ادامزات بالاسىنىڭ جالعىز عانا مەكەنى بار, ول – جەر-انا! ەندەشە, ونىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن كۇرەس – ءاربىر ازاماتتىڭ پارىزى.
بەيبىتسۇيگىش ەلىمىزدىڭ ورتالىعى استانادا 29 تامىزدا وتكىزىلگەلى وتىرعان تاعى ءبىر تاريحي حالىقارالىق ءىس-شارانىڭ دا الەمدىك قاۋىپسىزدىك, يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەس ماسەلەسىنە وڭ ىقپالى بولارى انىق.
ەرسۇلتان بەكتۇرعانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى
