پاريج
استانانىڭ الەمدىك ارەناداعى ايتۋلى ەستافەتاسى ەندى بۇكىلالەمدىك كورمەلەر الاڭى – ەكسپو-2017-گە ۇلاسادى. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا الەمنىڭ 102 مەملەكەتىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان فورۋم ءوتىپ, ەكسپو-2017 كورمەسىنە دايىندىق بارىسى تاعى پىسىقتالدى. حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنىڭ باسشىلىعى قازاقستان تاراپىنان جاسالىپ جاتقان دايىندىق جۇمىستارىنا جوعارى باعا بەردى. قازىردىڭ وزىندە «استانا ەكسپو-2017» كورمەسىنە قاتىساتىندىعىن الەمنىڭ 96 مەملەكەتى راستادى. ەلوردادا وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتىسۋعا قۇلشىنىس بىلدىرگەندەر قاتارىندا فرانتسيا جانە موڭعوليا رەسپۋبليكالارى دا بار.
فرانتسۋز رەسپۋبليكاسى – باتىس ەۋروپاداعى ەڭ ءىرى مەملەكەت. ول سولتۇستىك-شىعىسىندا گەرمانيامەن, بەلگيا جانە ليۋكسەمبۋرگپەن, شىعىسىندا – شۆەيتساريا جانە گەرمانيامەن, وڭتۇستىك-شىعىسىندا يتاليا جانە موناكومەن, وڭتۇستىك-باتىسىندا اندوررا جانە يسپانيامەن شەكارالاسادى. بۇل مەملەكەتتىڭ قۇرامىنا سونىمەن بىرگە, كورسيكا ارالدارى كىرەدى. جالپى جەر كولەمى 674 685 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى.
ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى داۋىرلەردە دە فرانتسيا جەرىندە ەڭ العاشقى ادامدار مەكەندەگەن. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى VI–V عاسىرلاردان باستاپ ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءى مىڭجىلدىعىنىڭ سوڭىنا دەيىن فرانتسيا اۋماعىندا كەلت تايپالارى قونىستاندى. ريمدىكتەر ولاردى گاللدار دەپ اتادى, سوندىقتان بۇكىل ەل گالليا اتاندى. ءى عاسىردىڭ ورتاسىندا گالليانى ريمدىكتەر جاۋلاپ الدى. ءىV–V عاسىرلاردا گەرمان تايپالارىنىڭ باسقىنشىلىعى سالدارىنان ەل اۋماعىندا ريم ۇستەمدىگى تۇپكىلىكتى جويىلدى. 486 جىلى فرانكتەر گاللياداعى سوڭعى ريم يەلىگىن باسىپ الىپ, فرانك مەملەكەتى قۇرىلدى. ح عاسىردان باستاپ ەل فرانتسيا دەپ اتالا باستادى. ءحىىى عاسىردىڭ باس كەزىندە انگليا كورولدىگى سولتۇستىك فرانتسيانىڭ كوپشىلىك بولىگىندە بيلىك قۇردى. ەلدىڭ ورتالىقتانۋى كۇشەيىپ, پاريج قالاسى ونىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق ورتالىعىنا اينالدى. ەل كاتوليكتەر مەن گۋگەنوتتار بولىپ ەكىگە جىكتەلدى. ولاردىڭ اراسىنداعى قاقتىعىستار «ءدىني سوعىستارعا» ۇلاستى. ونىڭ شارىقتاۋ شەگى – 1572 جىلى 24 تامىزدا پاريجدە گۋگەنوتتاردى جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراتۋعا («ۆارفولومەي تۇنىنە») سوقتىردى. بيلىككە كەلگەن بۋربوندار اۋلەتى ءدىني سوعىستاردى توقتاتىپ, كاتوليك ءدىنىن فرانتسياداعى رەسمي ءدىن رەتىندە بەكىتتى, ال گۋگەنوتتارعا ءدىن ۇستانۋ ەركىندىگى بەرىلدى.
1789 جىلى باستالعان فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسى ناتيجەسىندە مونارحيا مەن فەودالدىق قاتىناستار جويىلىپ, ءبىرىنشى رەسپۋبليكا جاريالاندى. 1848-1852 جىلداردا ەكىنشى رەسپۋبليكا ءومىر ءسۇردى. 1870-1940 جىلداردا ءۇشىنشى رەسپۋبليكانىڭ ءداۋىرى جالعاستى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس فرانتسيا ءۇشىن ءساتسىز باستالىپ, 1940 جىلى فرانتسيانى گەرمانيا باسىپ الدى. 1944 جىلى فرانتسيانى وداقتاستار اسكەرى ازات ەتتى. الجيردەگى فرانتسۋز ۇلتتىق ازات ەتۋ كوميتەتى ءوزىن فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتى دەپ جاريالادى. 1946 جىلى ءتورتىنشى رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. سول كەزەڭدە الجيردە ورىن العان ساتسىزدىكتەر, سۋەتس ارانداتۋشىلىعىنىڭ كۇيرەۋى, اسكەري شىعىنداردىڭ ءوسۋى ءتورتىنشى رەسپۋبليكانى داعدارىسقا ۇرىندىردى. 1958 جىلى مامىردا الجيردە رەسپۋبليكاعا قارسى ب ۇلىك باستالدى. الجيردەگى فرانتسۋز ارمياسىنىڭ باسشىلىعى دا ب ۇلىكشىلەرگە قوسىلىپ, گەنەرال شارل دە گولل باستاعان «ۇلتتىق قۇتقارۋ» ۇكىمەتىن قۇرۋدى تالاپ ەتتى. 1 ماۋسىمدا ۇلتتىق جينالىس شارل دە گوللدىڭ توتەنشە وكىلەتتىلىك جونىندەگى زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. ءسويتىپ, بەسىنشى رەسپۋبليكا قۇرىلدى. 1958 جىلى 21 جەلتوقسانداعى سايلاۋدىڭ ءناتيجەسىندە شارل دە گولل فرانتسيانىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. 1960-1990 جىلدارى فرانتسيانىڭ ەكونوميكاسى قارقىندى دامىپ, ەلدەگى دەموكراتيالىق قوعام تولىعىمەن قالىپتاسقان الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. 1981 جىلى ەل پرەزيدەنتى بولىپ ءبىرىنشى رەت سوتسياليست فرانسۋا ميتتەران سايلاندى. بۇگىندە ونىڭ ءىزباسارى فرانسۋا وللاند ەل بيلىگىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ كەلەدى.
فرانتسيا مەملەكەتتىك قۇرىلىمى جونىنەن ۋنيتارلى رەسپۋبليكا بولىپ تابىلادى. اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبولىنىسى جاعىنان 100 دەپارتامەنتتەن تۇرادى. بۇگىندە فرانتسيادا 65 ميلليونعا جۋىق حالىق بار. فرانتسيا ەكونوميكاسى بارىنشا دامىعان يندۋستريالى-اگرارلى ەل بولىپ تابىلادى. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمى بويىنشا اقش, جاپونيا جانە گەرمانيادان كەيىن 4-ءشى ورىندى يەلەنەدى. فرانتسيا اۆتوموبيل شىعارۋ جونىنەن الەمدەگى كوشباسشى مەملەكەتتىڭ ءبىرى. سونىمەن بىرگە, اۆياتسيالىق جانە عارىشتىق تەحنيكا ءوندىرىسى بويىنشا ول ەۋروپادا 1-ءشى ورىن الادى. بۇل ەلدە حيميا ونەركاسىبى, جەڭىل ونەركاسىپ وتە قارقىندى دامىعان. فرانتسيا كيىم-كەشەك جانە ماتا شىعارۋدان ەۋروپادا كوش باستاپ كەلەدى. بۇل ەل اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى مەن ىشكى رىنوگىن تولىق قامتاماسىز ەتىپ, وندىرىلگەن ءونىمنىڭ 40 پايىزىن ەكسپورتقا شىعارادى. ەۋروپادا استىق, سارى ماي, ءىرى قارا ەتى, ىرىمشىكتى ەڭ كوپ وندىرەتىن ەل فرانتسيا بولىپ تابىلادى.
فرانتسيا تۋريستەر ءۇشىن الەمدەگى ەڭ تارتىمدى ەل. پاريج دۇنيە جۇزىندە تۋريستەر ەڭ كوپ كەلەتىن قالا بولسا, ەيفەل مۇناراسى قوناقتاردى ماگنيتشە تارتاتىن ورتالىققا اينالعان. پاريجدە بۇدان باسقا دا تاريحي جانە ارحيتەكتۋرالىق جادىگەرلەر كوپتەپ سانالادى. الەم بويىنشا اسەم مودا استاناسى دا – پاريج. فرانتسيا – ادامزاتتىڭ وزىق ويلى ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى ۆيكتور گيۋگونىڭ, دەكارتتىڭ, الەكساندر ديۋمانىڭ وتانى.
فرانتسيا مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ءوزارا بايلانىس جىلدان-جىلعا نىعايىپ, دامىپ كەلەدى. فرانتسيا رەسپۋبليكاسى رەسمي تۇردە 1992 جىلدىڭ 7 قاڭتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىندادى. 1992 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇل ەلگە العاشقى رەسمي ساپارى بولىپ ءوتتى. ەلباسىنىڭ وسى العاشقى ساپارىنان باستاپ ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق بايلانىستار جىلدان-جىلعا نىعايۋ ۇستىندە.
ۇلانباتىر
موڭعوليا رەسپۋبليكاسى – ورتالىق ازيانىڭ شىعىس بولىگىندە ورنالاسقان. سولتۇستىگى رەسەي فەدەراتسياسىمەن, ال وڭتۇستىگى, شىعىسى جانە باتىسى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن شەكارالاسادى. موڭعوليانىڭ تەڭىزگە شىعاتىن جولى جوق. جەر كولەمى 1 564 116 شارشى شاقىرىمدى قۇراپ, الەمدە جەر كولەمى بويىنشا 17-ءشى ورىندى يەلەنەدى. حالقىنىڭ سانى 2 ملن. 700 مىڭنان استام. ەتنوستىق قۇرامى جاعىنان حالحا-موڭعولدار 90 پايىزدان اسادى, قازاقتار 4 پايىز, قىتايلار 2 پايىز, ورىستار 2 پايىز جانە باسقا حالىقتاردان قۇرالادى. مەملەكەتتىك ءتىلى – موڭعول ءتىلى, جازۋدا كيريلليتسانى پايدالانادى. قازاقتار كوپ قونىستانعان بايان-ولگەي ايماعىندا مەكتەپتەردە ساباق قازاق تىلىندە وقىتىلادى.
قازىرگى موڭعوليا اۋماعىن كونە زامانداردان بەرى كوشپەندىلەر مەكەندەگەن. كونە داۋىردە حۋندار (عۇندار) وزدەرىنىڭ ۇلى مەملەكەتىن قۇرىپ, قىتايدىڭ سين اۋلەتىمەن ۇزاق سوعىستار جۇرگىزدى. قىتاي كوشپەندىلەردەن قورعانۋ ءۇشىن ۇلى قىتاي قورعانىن تۇرعىزدى. ودان كەيىن بۇل جەردە تۇركىلەر وزدەرىنىڭ يمپەرياسىن قۇردى. ءحىى عاسىردا ۇلى قولباسشى تەمۋجين شاشىراڭقى تايپا- ۇلىستاردى ءبىر ەلگە بىرىكتىرىپ, موڭعول يمپەرياسىن جاريالادى. 1206 جىلى شىڭعىس حان ( ۇلى حان) جارتى الەمدى جاۋلاپ الۋ جولىنداعى ۇلى جورىعىن باستادى. شىڭعىس حان ولەرىنىڭ الدىندا بۇكىل يمپەرياسىن بالالارىنا ءبولىپ بەردى. ۇلى قاعاننىڭ ۇرپاعى بۇدان كەيىن بىرنەشە عاسىر بويىنا جارتى الەمدى موڭعول تۋىنىڭ استىندا ۇستادى.
شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى قۇبىلاي حان يمپەريا استاناسىن بەيجىڭ قالاسىنا كوشىرگەن بولاتىن. 1368 جىلى قىتايدىڭ مينگ اۋلەتى ۇلكەن كوتەرىلىس اشىپ, موڭعولداردى ويسىراتا جەڭدى. وسىدان باستاپ موڭعوليا قىتايدىڭ وتارىنا اينالدى. تەك 1911 جىلى تسين يمپەرياسى قۇلاعاننان كەيىن عانا موڭعوليا تاۋەلسىزدىك الىپ, دەربەس مەملەكەت بولىپ جاريالاندى. 1917 جىلى رەسەيدە ازامات سوعىسى باستالىپ, اق پەن قىزىلدىڭ قيان-كەسكى سوعىسىنا جالعاستى. اقتار جەڭىلىس تاۋىپ, اسكەرلەرىنىڭ قالدىعى موڭعوليا جانە قىتاي جەرىنە قاشتى. اق اسكەردىڭ قولباسشىسى بارون ۋنگەرن سىرتقى موڭعولياعا باسىپ كىرىپ, ۋرگا نەمەسە قازىرگى ۇلان-باتور قالاسىن ءوز مەملەكەتىنىڭ استاناسى دەپ جاريالادى. موڭعوليانىڭ كوممۋنيستىك كوشباسشىسى سۋحە-باتور باسقىنشىلارعا قارسى كوتەرىلىسكە شىقتى. ونى كەڭەستىڭ قىزىل ارمياسى قولدادى. سۋحە-باتور ۋنگەرن اسكەرىنىڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ, ەلدەن قۋدى. ءسويتىپ, 1921 جىلى سىرتقى موڭعوليا – موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسى بولىپ جاريالاندى. ال بۇگىنگى موڭعوليا – پارلامەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ تابىلادى. ەلدىڭ پارلامەنتى – ۇلتتىق ۇلى حۋرال دەپ اتالادى.
موڭعوليانىڭ ەكونوميكاسى نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا جانە تاۋ-كەن ونەركاسىبىنە تاۋەلدى. بۇل ەلدىڭ اۋماعىندا تابيعي قازبا بايلىقتارى مول. مىس, موليبدەن, قالايى, كومىر, ۆولفرام, مىرىش, تەمىر رۋداسى ەل ەكونوميكاسىندا شەشۋشى ورىن الادى. التىن ءوندىرۋ ءبىرشاما قارقىندى دامىعان. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى تۇعىرى – مال شارۋاشىلىعى. موڭعوليا مال سانىن جان باسىنا شاققانداعى ەسەپ بويىنشا دۇنيە جۇزىندە الدىڭعى ورىنداردىڭ ءبىرىن يەلەنەدى. ەگىن شارۋاشىلىعى بويىنشا بيداي, ارپا, كوكونىس جانە مال ازىعىن وسىرۋمەن اينالىسادى. 1992 جىلعى 21 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن موڭعوليا رەسپۋبليكاسى اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناس ورنادى. بۇگىندە قازاقستان موڭعوليانىڭ نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەسى بولىپ تابىلادى. ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق ىنتىماقتاستىق ۋاقىت وتكەن سايىن نىعايىپ كەلەدى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
