ءسوز سويىل № 30

– كورشى, قالايسىڭ؟ مەن بۇل ۇيدەن پاتەردى ۇلكەن جەڭىلدىكپەن ساتىپ الدىم!..

بىردە... ءدال جاۋاپ تورعايدا اكەم سەيىت كەنجە­اح­مەتوۆ­تىڭ اناسى ءساليما اجەم قاتتى ناۋقاستانىپ, ناعاشى جۇرتىنان كوڭىل سۇراپ ەشكىم كەلە قويماپتى. الدەقانداي جۇمىسپەن اكەم قامبار دەگەن ناعاشىسىنىڭ ۇيىنە كىرسە, وندا ءبىراز ناعاشىلارى باس قوسىپ وتىر ەكەن. ولار اجەمنىڭ جايىن جامىراي سۇراسىپ, ەڭ سوڭىندا «باسىن كوتەردى مە؟» دەيدى. – ءيا, بۇرىن باسىن ءوزى كوتەرە­تىن ەدى, قازىر ءبىز كوتەرەمىز, – دەيدى اكەم. – ەي, سەن دۇرىستاپ جاۋاپ بەرسەڭشى, تاماققا قارادى ما ءوزى؟ – دەيدى تاعى ءبىرى. – قاراعاندا قانداي, ءبىز اس ءىشىپ وتىرعاندا كوزىن الماي تاماققا قاراپ وتىرادى, – دەيدى اكەم تاعى قيسىق جاۋاپ بەرىپ. سوزدەن سۇرىنگەن ناعاشىلارى ءجيى كەلىپ تۇراتىن بولىپتى. بەس قوناق پەن ءۇش قوناق 1980-جىلدارى اكەم قاسىندا جۋرناليستەر – س.مىرقاليەۆ, س.شۇكىروۆ اعالارمەن جانگەلدين اۋدانىنداعى تورعاي كەڭشارىنا بارىپ, ولاردى ديرەكتور ق.شاي­زين قوناق ەتىپتى. مەزگىل ناۋرىز ايى ەكەن. ءسوز اراسىندا ءۇي يەسى جا­قىندا بەس قوناق بولىپ, ءجۇز باس مال شىعىن بولعانىن اڭگىمە قىلىپتى. سوندا سەيiت كەنجەاحمەتوۆ: – بەس قوناققا ءجۇز باس قيعاندا, وسى وتىرعان ءۇش قوناققا ءبىر باس قيماي وتىرسىڭدار ما؟ – دەگەن ەكەن ءارى جيەندىگىن ءبىلدىرىپ, ءارى ءازىل سوزبەن قاعىتىپ. وڭاي جول 1994 جىلى ارقالىق قالاسىنا م.دۋلاتوۆتىڭ قىزى گۇلنار دۋلاتوۆا كەلەدى. جۋرناليستەر گۇلنار اپايدى «ارقالىق قا­لا­سىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتا­عىنا ۇسىنالىق» دەگەن ءوتىنىش ايتقانىمەن, مۇنى وبلىس باسشىلارى ەلەي قويمايدى. سوندا اكەم: – گۇلنار اپايعا قۇرمەتتى اتاق اپەرۋدىڭ وڭاي جولى بار, – دەيدى. – قانداي؟ – دەيدى جانىندا­عى­لار. – بايقوڭىردان ۇشقان كوسموناۆتار ىلعي ارقالىققا قونادى. ەبىن تاۋىپ, اپايدى كوسموناۆتار كەمەسىنە وتىرعىزىپ جىبەرسەك, وعان قونعان بەتتە «ارقالىق قالا­سىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلەدى. شىندىعىندا, سولاي ەكەن. قالانىڭ قۇرمەتتى ازاماتى  اتا­عى تەك ارقالىققا كەلگەن كوسمو­ناۆ­تارعا عانا بەرىلەدى ەكەن دە, جەر­­گى­لىكتى ازاماتتارعا سيرەك بۇيى­رادى ەكەن. اكەم سونى مەڭزەسە كەرەك. قۇيىپ جىبەرىڭىزشى ءبىر كىسىنىڭ «اراقتى قويدىم» دەپ انت ءىشىپ, ون-ون بەس كۇننەن كەيىن قايتا باستايتىن ادەتى بار ەكەن. ءبىر تويدا «كوڭىلدەنىپ» ال­عان ول اكەمە كەلىپ, «وسى اراقتى قويعىم كەلىپ ءجۇر» دەيدى. مۇنى­سى جاي ءسوز ەكەنىن بىلەتىن اكەم: – جوق, اراقتى قويما, – دەيدى. – نەگە؟ – دەيدى تۇسىنبەي قالعان الگى كىسى. – سەبەبى, «كوپپەن ىشكەن ماس بولماس, جالعىز ىشكەن اس بولماس», «جامان جىگىت جولداسىن جول­دا قالدىرادى», «جاقسى اراق قال­عان­شا – جامان قارىن جارىلسىن», «تورعاي سۋى «تويعاننىڭ» توبى­عىنان كەلمەس, سىر سۋى سيراعىنان كەلمەس», «اراق ىشپەگەن ەركەكتەن بەز, شاراپ ىشپەگەن ايەلدەن بەز», «جۇتىپ جۇرگەن جۇتاماس», «جۇرگەن اياققا ءجۇز گرامم ىلىنە­دى», «ارىڭ توگىلسە دە اراعىڭ توگىل­مە­سىن», «جامان جىگىتتەن جارتى ستا­كان اراق قالادى», «توبىلعى تورى كونياك, ىشپەسەڭ ونى تاعى ۇيات» دەگەن, – دەپ اكەم شۇبىرتا جونەل­گەندە, ەلىگىپ كەتكەن الگى ساباز: – اعا-ەكە-اي, ءجۇز گرامم قۇيىپ جىبەرىڭىزشى, – دەپتى. زامزاگۇل كەنجەاحمەتوۆا استانا *مىسال-مىسقىل باتەڭكەنىڭ باۋى – قوڭىلتاياق ءجۇر ەدىك, جاعداي ەندى دۇرىستالدى! – دەپ باستىعىمىز باتەڭكە ءبىر ءجىپتى جۇمىسقا الدى. – تۇسىنبەدىك تۇكتى, جۇمىسقا العانى نەسى, ءجىپتى؟! – دەپ ءبارىمىز شىعارىپ ەك داۋ. – بۇل جىڭىشكە ءجىپ ەمەس, باتەڭكەگە باۋ, دەنى-باسى ساۋ! – دەپ باكەڭ باستىق اشۋعا باسۋ ايتتى. اۋ, بۇ نەعىلعان جاعىمپاز باۋ؟ باتەڭكە جايلاپ جۇرسە, بۇل دا جايلاپ جۇرەدى. باتەڭكەنى بىرەسە شەشىپ, بىرەسە بايلاپ جۇرەدى. كۇندەردىڭ-كۇنىندە باتەڭكەنىڭ ءسىرى كەتىپ, تابانىنىڭ ءبۇرى كەتىپ, ورنىنان تۇسكەن ەدى بوساپ قالىپ... بايعۇس باۋ دا «باتەڭكەمەن» بىرگە كەتتى  قوساقتالىپ. كوپەن امىربەك استانا ءبىزدىڭ... ءبىزدىڭ بيلىكتەگىلەر تاباعىنداعى «شۇرايلى» تاماعىن تاۋىسىپ جەمەس بۇرىن, «قوقىس» جاشىكتەگى قالدىق تاماقپەن كۇن كورىپ جۇرگەن جۇمىسسىز پاقىرلاردى دا ەسكەرگەنى ءجون. *** ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ كەرەمەت جەتىستىگى – حالىققا ءبىر ەلدىڭ «ساموپال» كولباساسىن جەگىزىپ, ءبىر ەلدىڭ سويادان جاسالعان ءسۇتىن ىشكىزىپ «تويىندىرۋى»! *** ءبىزدىڭ كەلىپ-كەتىپ اۋىسىپ جاتقان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلەرىنىڭ كىرگىزگەن جاڭالىقتارى ناتيجە بەرگەنى سونداي, بۇل سالاداعىلار قازىر وقۋ دەگەن نە, ءبىلىم دەگەن نە, عىلىم دەگەن نە ەكەنىن اجىراتا الماي باستارى قاتۋدا! *** ءبىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ «ساقتاعىشتىعى» سونداي, دەنى ساۋ ءبىر ادام جوق! *** ءبىزدىڭ مينيسترلەرگە سۇراق بەرسەڭ, ولاردىڭ جاۋابىنان كەيىن, قانداي سۇراق بەرگەنىڭدى ءوزىڭ ۇمىتىپ قالاسىڭ. *** اباي ايتقانداي, ءبىزدىڭ قوعامداعى «ەگىننىڭ ەبىن, ساۋدانىڭ تەگىن» تاپقاندارعا بارلىق جاعداي جاسالىپ, كىشكەنتاي دۇكەننەن باستاپ الىپ زاۋىت پەن فابريكا, بانك اشۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن. ءتىپتى, پارا مەن جەمقورلىققا دا «جەڭىل جولدار» قاراستىرىلىپ, كەڭ قانات جايۋىنا «قوماقتى قولداۋ» كورسەتىلۋدە. ايمۇحانبەت بەيسەمبەكوۆ الماتى اۋىلدىڭ ايتقىشتارى بيسەن جاڭبىرباەۆ – ومىردەن وتكەن ماڭعىستاۋلىق  اياۋلى, اۋزى دۋالى اقساقالداردىڭ ءبىرى. ول ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جانە ەڭبەك ارداگەرى. زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن دە ماڭعىستاۋ اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعالىعى قىزمەتىن ۇلكەن ابىرويمەن اتقاردى. بيسەكەڭنىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى – سوزگە شەشەن, ويلانباي ايتاتىن. اسىرەسە, ول ءازىل-قالجىڭنىڭ ۇستاسى ەدى. «سالەمدەسەتىن بولاسىڭ» بيسەكەڭ اۋداندىق تۇتىنۋ قوعامىن باسقارىپ جۇرگەن شاعىندا بىلايعى ۋاقىتتا كوپ سالەمدەسە بەرمەيتىن ءبىر قۇرداسى كەلەدى. ول ەكى قولىن بىردەي ۇسىنىپ, ايقايلاپ تۇرىپ سالەمدەسەدى. سوسىن ول:  «كەلىن ءتۇسىرىپ ەدىم, ەندى قۇدالىققا ءبىر كىلەم,  «ءتاتتى اراق», ءۇندى شايى بولسا, قويماڭا مىسىقتىڭ تىلىندەي «ءتارتىپ» قاعاز بەرمەيسىڭ بە؟», – دەيدى. – ە, سەن دە كوپ كەلمەيتىن ادامسىڭ, بولادى عوي, – دەپ قا­عازدى قولىنا ۇستاتا سالادى. الگى ادام وقىپ قاراسا, «اراق» دەپ جازىلعان ەكەن. – ويباي, بيسەكە, كىلەم مەن شاي قايدا؟ – دەيدى. سوندا بيسەكەڭ: – تاعى دا بولار, ەندى كەلگەندە قۇشاقتاسىپ كورىسەتىن بولامىز, ايتپەسە, سەنىڭ سالەمدەسپەي وتە شىعاتىنىڭ بار, – دەپ ۇيالتقان ەكەن. «ول دا بىزگە بوتەن ەمەس...» بىردە قوناقتا وتىرعاندا وبلىس ور­تالىعىنان كەلگەن  وكىل بي­سەكەڭنىڭ اتى-ءجونىن شاتاس­تىرىپ, «جاڭبىرباي» دەي بەرىپتى. سوندا وتىرعانداردىڭ ءبىرى: – جاڭبىرباي دەگەن اكەسىنىڭ اتى, بۇل كىسىنىڭ ەسىمى «بيسەن» دەپتى. ال بيسەكەڭ بولسا ك ۇلىمسىرەي ءتۇسىپ: – شىراعىم, ايتا بەر, جاڭبىرباي دا بىزگە بوتەن ەمەس, اعايىندىعىندا كەمى جوق, – دەگەن ەكەن. «ءسىزدىڭ ىزىڭىزبەن كەلدىم...» بىردە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى الدەقانداي جاعدايمەن تۇتىنۋ قوعامىنىڭ كەڭسەسىنە كەلەدى. ساعات توعىزدان كەتكەنشە ەشكىم كەلە قويمايدى. ءبىرازدان سوڭ بيسەكەڭنىڭ ءوزى ءبىرىنشى بولىپ كورىنەدى. – ادامدارىڭ قايدا, ءتارتىپ قايدا؟ – دەپ حاتشى ۇرسا باس­تايدى.  سوندا بيسەكەڭ: – مەن ءسىزدىڭ ىزىڭىزبەن كەلىپ تۇرمىن عوي, – دەپتى. حاتشى «ءسوزىڭ بار بولسىن» دەپ ك ۇلىپ جىبەرگەن ەكەن. «وبكومنىڭ سارى ايعىرى...» وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىر باسشىسى اۋداندارعا شىققاندا قاسىنا ونشاقتى ادام ەرتىپ, جۇرتتىڭ بەرەكەتىن الادى ەكەن. سوندا بيسەكەڭ: «ونشاقتى بيەنى ەرتىپ جۇرەتىن جىلقىنىڭ ايعىرىن كورۋشى ەدىك, ەندى ونشاقتى تاي-تانانى ەرتىپ, ءبىر ءۇيىر بولىپ جۇرەتىن وبكومنىڭ سارى ايعىرىنا تاپ بولدىق-اۋ!», – دەپ كوپتى كۇلدىرگەن ەكەن. «رومكەسى ءتارتىپتى ەكەن...» سىيلى قوناقتا اراقتى كوبىرەك سىلتەپ ءبىر جىگىت قۇلاپ قالادى. سوندا بيسەكەڭ: «ءوزى كەسكەن تەرەكتەي سۇلاپ جاتىر, ال رومكەسى تىكەسىنەن تىك تۇر, ونىڭ ءتارتىبى يەسىنەن جاقسى ەكەن», – دەپتى. «كورپە نە ءۇشىن كەرەك؟» بىردە  ادايدىڭ كورپە دەگەن رۋىنان تارايتىن ءبىر قۇرداسى ىلعي «دەفيتسيت» زاتتاردى تەر­مەلەپ,  كەلىن ءتۇسىرىپ, قۇ­دالىققا, كيتكە دەپ قاجەتتىلەردى سۇراپ كەلەدى. «ونداي زاتتار ءالى كەلە قويعان جوق, قازىرگى جاعداي وزىڭە دە تۇسىنىكتى عوي...», – دەپ  بيسەكەڭ ەكى قولىن جايىپ وتىرا بەرەدى. سوندا الگى قۇرداسى جاتىپ كەپ تۋلاپ, بيسەكەڭدى بالاعاتتايدى. سوسىن ول ەسىكتەن شىعىپ با­را جاتقاندا بيسەكەڭ: «ءاي, جار­قىنىم, ءسال تۇرا تۇرشى», –  دەيدى. اناۋ  «ە, جىبىگەن ەكەن», دەپ كەيىن بۇرىلادى. سوندا بيسەكەڭ:  «سەن ماعان مىنانى ايتشى, وسى كورپە نە ءۇشىن كەرەك؟», – دەپ سۇرايدى. رۋى كورپە قۇرداسى ەرىكسىز ك ۇلىپ,  «ءاي, ءسوزىڭ بار بولسىن»,–  دەپ شىعىپ جۇرە بەرگەن ەكەن. ءازىربايجان قونارباەۆ ماڭعىستاۋ وبلىسى ءوزىن ءوزى قۇتتىقتاۋ ساۋىقبايدىڭ ەر جاسى ەلۋگە كەلگەندە تويىنا بىرگە وسكەن دوستارى, تۋعان-تۋىستارى, وزىنە «ءلابباي, تاقسىر» دەپ تۇراتىن بۇگىنگى جۇمىستاستارى نەمەسە ءوزى «ءلاببايلاپ» قۇراق ۇشىپ قارسى الاتىن كوكەلەرىنە دەيىن كەلدى. توي بارىسىندا ساۋىقبايدى ماقتاعاندا جەر-كوككە سىيعىزبادى: ودان ادال, ودان شىنشىل, ودان ءبىلىمدى دە ىسكەر ادام جوق بولىپ, سويلەمەگەن ادام قالمادى. ساۋىقباي ويلانىپ قالدى. سو­دان كەيىن قورىتىندى ءسوزدى ءوزى الىپ: – ساۋىقباي, سەنى ەلۋ جاسقا تو­لۋىڭمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, «شىن جۇرەكتەن شىققان ءسوزىمدى» اق­تارعىم كەلەدى, – دەدى ول وزىنە ءوزى تىلەك ايتىپ. – جاڭا كىش­كەن­تايىمىزدان بىرگە وسكەن كلاس­تاس­تارىمنىڭ ءبىرى ساۋىقباي جاسىنان العىر ەدى دەدى. مۇنىسى ءشىلي وتىرىك. مەنىڭ العىر بولعان ەشتەڭەم جوق. ساباقتى دا كەلىستىرىپ وقىمادىم, توبەلەستىڭ ورتاسىندا جۇرەتىن اۋىلدىڭ «ءسانى» بولدىم. قۋانىش اپاي: «سەن ادام بولساڭ, مۇرنىمدى كەسىپ بەرەيىن», دەپ وتىراتىن. ونىڭ مۇرنى ساۋ, دەمەك, مەنىڭ ادام بولعان تۇگىم دە جوق. ون جىل بىرگە وقىعان قىدىردىڭ ءسوزى, ءتىپتى, شىندىققا جاناسپايدى. ول: «ساۋىقباي ايتسا, ونىكى شىن, نەمەسە شىندىققا جاقىن», دەدى-اۋ. مەنىڭ شىندىق ايتىپ جۇرگەن ەشتەڭەم جوق. شىندىقتى ايتقان بولىپ كولگىرسىپ سويلەيمىن, ارعى ويىم – قايتكەندە بىرەۋدەن پايدا تابۋ. جاڭا كۋرستاستارىم: «ساۋىق­باي كۋرستىڭ ليدەرى بولدى, قىز­داردىڭ ءبارى عاشىق ەدى», دەپ سوقتى-اۋ. قايداعى ليدەر؟ ليدەر بولسام, انا جوعارىدا جۇرەر ەدىم عوي. قىزدار عاشىق بولسا, قىرىققا دەيىن «وتىرىپ» قالامىن با؟ انا ناعاشىم دۇرىسىن ايتتى. اكەسىنىڭ ارقاسىندا كىشكەن­تايى­نان ەركە بولىپ ءوستى دەدى. ۇيگە كەلگەن قوناقتاردىڭ باس كيىمىن گور­شوك قىلاتىن ەدى دەدى. بۇل راس. ۇيگە كەلگەن قوناق قولىما قىس­تىرىپ جاتقان اقشانى ازسى­نىپ, تاعى سۇراپ الاتىنمىن. بەرمەسە, باس كيىمىن تارتىپ الىپ قاشىپ, بىلگەنىمدى ىستەيتىنمىن. «ميزەرلەتىپ» وتىرعان قوناقتاردى ورنىنان تۇرعىزىپ, كورپەنىڭ استىن تازالاپ شىعاتىنمىن. جاڭا ءبىر «مىقتىڭ» ساۋىقباي وزىنەن كەيىنگىلەرگە قامقورشى, بىلگەنىن ۇيرەتىپ, تاجىريبەسىمەن ءبو­لىسىپ وتىرادى دەپ سوقتى. ءبولىس­كەن ەشتەڭەم جوق, مەنەن جاق­سى بىلەتىندەرگە «ماعان ءبىل­گىش­سىماقتار كەرەك ەمەس, ماعان ەن­تۋزياستار كەرەك» دەگەن مون­تەسكەنىڭ ءسوزىن العا تارتىپ, ءوزىم­نەن ءبىلىمى جوعارىلارعا كۇن كورسەتپەدىم. اقىرى, ولار ءوز ەرىكتەرىمەن جۇمىستان كەزەكپە-كەزەك كەتىپ وتىردى. مەن تۋرالى بىرەۋلەر تامىرى تەرەڭگە تارتىلىپ, جاپىراعى جايقالعان وتاعاسى دەدى. تامىرىم تەرەڭگە تارتسا تارتقان شىعار, ويتكەنى, بۇعان دەيىنگى ەكى ايەلىمنەن ەكى-ەكىدەن ءتورت بالا بار. مەنىڭ بۇگىنگى توي تويلاعانىم, ولارعا جاعىپ وتىر دەيسىڭ بە؟ ال ەندى ءبۇ­گىنگى مىنا تۇرعان ايەلىمە جاعىن­با­عاندا نە ىستەيمىن؟ جاڭا مەنىڭ ورىنباسارىم مەنى ىسكەر باسشى دەپ ماقتادى. مەنىڭ ءىس­كەرلىگىم سول ورىنباسارىمنىڭ ارقاسى. ءويتىپ ول وتىرىك كولگىرسىمە­سىن. جۇرتتىڭ بارىنە مەنى ەشقانداي جۇمىس ىستەمەيدى, ءبارىن ءوزىم اتقا­رىپ ءجۇرمىن دەپ جايىپ ءجۇر. ماعان ادال ورىنباسار بولسا, سول ءسوزدى سىرتىمنان ايتقانشا, نەگە جاڭا كوزىمشە ايتپادى؟ انشەيىندە سەن سوندايسىڭ دەپ بە­تىمە باساتىن انا جەڭە­شەم ءبارىن ءبىلىپ وتىرسا دا ەشتەڭە دەي المادى. ويتكەنى, ونىڭ ءوزىم سياق­تى بالاسىن ءتورت جىل سۇيرەلەپ ءجۇرىپ وقىتتىم. ەندى تەك سول ىنىمە مە­نىڭ جولىمدى بەرمەسىن دەپ تىلەيمىن. ساۋىقباي, سەن ولاردىڭ سوزىنە سەنبە. ماعان سەن: ءتان سەندە بول­عانىمەن, جان مەندە! ال, قۇرمەتتى جينالعان قاۋىم! مەنىڭ سىزدەردى رەنجىتەيىن دە­گەن ويىم جوق. ەلۋگە تولىپ جات­قان مەنى قولداپ ايتقان جىلى ءسوز­دەرىڭىز ءۇشىن كوپ راحمەت! تەك اسىرا ماقتاماساڭىزدار ەكەن! بەردىباي كەمال اقتوبە ستۋدەتتىك ء"سۇر" ءسوز اكە-شەشەسى ستۋ­­دەنت بالاسىنا بىلاي­ دەپ­ تەلەگرامما سالادى: «ەم­تي­حاندارىڭدى قالاي تا­پسىردىڭ؟ جاۋاپ كۇتەمىز». بالاسىنان: «ەمتيحان عاجاپ ءوتتى. «عاجاپتىعى» سونداي, وقىتۋشىلارىم كۇزدە تاعى دا قايتا تاپسىرۋعا جىلجىتتى...» دەگەن جاۋاپ كەلەدى. *  *  * – ستۋدەنت بالاڭىز قولايلى جاتار ورىن تاپقان شىعار؟ – ايتۋى بويىنشا, وتە قولايلى كورىنەدى. تۇراقتاعان ورنى سىراحانادان ەكى مينۋتتىق, انا تانىسقان قىزىنان ءۇش مينۋتتىق, ال وقۋ ورنىنان كەمىندە ءبىر ساعاتتىق جاياۋ ءجۇرىپ وتەتىن جەردە ەكەن. *  *  * پروفەسسور ءتىل ماماندىعىنان بىرنەشە رەت سىناق تاپسىرا الماعان ستۋدەنتىنە: – ءوزىڭ دە ەسەڭگىرەدىڭ, مەنى دە شارشاتتىڭ! شىراعىم, سوڭعى سۇراعىم بولسىن, وسى ستۋدەنتتەردىڭ ەڭ كوپ ايتاتىن ەكى سوزدەن قۇرالعان سويلەمدى ايتشى؟ – دەيدى. – بىلمەيدى ەكەنمىن. – ءدال ءوزى! تاپسىردى دەگەن وسى!.. *  *  * پروفەسسور ەتيكادان ساباق وتكىزىپ وتىرىپ: – شىراقتارىم, ەگەر سەندەر قىزدىڭ ۇياتتى جەرىنە جابىسقان جاپىراقتى كورسەڭدەر, وعان ونى تۇسپالداپ ايتىپ جەتكىزۋلەرىڭ كەرەك. ماسەلەن بىلاي دەپ: «قارىنداس, ءسىزدىڭ يىعىڭىزدان تومەندە جاپىراق تۇر» دەپ. سوندا قىز يىعىنان باستاپ قاراپ, تومەندەگى جاپىراقتى كورەدى, – دەگەندە, ءبىر ستۋدەنت قول كوتەرىپ: – اعاي, ءسىز­دىڭ گالس­تۋ­گى­ڭىزدىڭ اۋى­ اعى­تىلىپ كە­تىپ­تى, – دەگەن ەكەن... ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر