جاسامپازدىق جولباسشىسى
ەلباسى جولداۋى جاڭا بيىكتەرگە باستايدى
وركەنيەت ءورىسى
ەلباسى جولداۋىندا بيىلعى جىل ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا قادام باسقان قاستەرلى جىل ەكەنىن اتاپ, وتكەن كەزەڭدەردە يگەرگەن بيىك بەلەستەر مەن العان اسۋلارىمىزعا لايىقتى باعاسىن بەردى. سونىڭ ايقىن كورىنىسى وسى مەرزىم ىشىندە قازاقستان الەمدىك داعدارىستار مەن قاۋىپ-قاتارلەرگە جاۋاپ بەرە الاتىن, ولاردى ەڭسەرۋگە قابىلەتتى ىرگەلى مەملەكەتتەر قاتارىنان ورىن العانى بولىپ وتىر. 90-شى جىلداردىڭ باس كەزى مەن ورتاسىندا مەملەكەتىمىزدىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعانىن ەسكەرسەك, بۇل تابىستىڭ ورلەۋ جاعدايىندا ايىرىقشا اتاپ ايتارلىق ماڭىزعا يە بولعانىن سەزىنە تۇسەمىز. قازاقستاننىڭ تاريحي جەتىستىكتەرى ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مەملەكەتتىك قايراتكەرلىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەلباسى جاھاندىق دەڭگەيدەگى ساياسي ليدەرلەر قاتارىنان كورىندى. ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن 2010 جىلى قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتىپ, ۇيىمنىڭ قىزمەتىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەردى. ەقىۇ-نىڭ VII سامميتىندە قابىلدانعان استانا دەكلاراتسياسى الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا زور ءۇلەس بولدى. ىلە-شالا وتكىزىلگەن VII ازياد؟ ا ويىندارى قازاقستان ابىرويىن الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا كوتەرە ءتۇستى. الدىمىزدا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعا بولۋدىڭ بەدەلدى ءمىندەتى تۇر. قازاقستان بۇرىن-سوڭدى جاھاندىق دەڭگەيدەگى ابىرويعا يە بولعان ەمەس. بۇل – ۇلكەن تاريحي جەتىستىك. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى دەندەپ كەتكەن ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق داعدارىس 1994 جىلى ەڭ قيىن شەگىنە جەتكەن ەدى. سول جىلى قازاقستان حالقىنىڭ تابىسى 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا 3,5 ەسەگە ازايىپ, 2400 اقش دوللارىنان 700 دوللارعا دەيىن كەمىپ كەتكەنى ءالى ەسىمىزدە. جۇمىسسىزدىق, كەدەيشىلىك, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ كۇيرەۋى ەل حالقىنىڭ ەڭسەسىن باسىپ جىبەرگەن بولاتىن. وتپەلى كەزەڭنىڭ باسىندا ءتۇرلى «ساۋەگەيلەردىڭ» قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە اياعىنان تىك تۇرىپ, ءومىر سۇرە الا ما, جوق پا دەگەن كۇماندى كوزقاراستا بولعانى دا اقيقات. الايدا, ناعىز مەملەكەت قايراتكەرى, ساياسات دارابوزى بولا بىلگەن ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن كوپەتنوستى قازاقستان حالقى وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىنشىلىقتارىن سىر بەرمەي اسا قىسقا مەرزىمدە ەڭسەرىپ اكەتتى. داعدارىستان شىعۋدىڭ جانە جاڭارۋ جولىنا ءتۇسۋدىڭ تاريحي باعدارلاماسى – «قازاقستان-2030» – «بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى, قاۋىپسىزدىگى جانە ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى» اتتى رەسپۋبليكا حالقىنا ارناعان پرەزيدەنتتىڭ العاشقى جولداۋى جارىققا شىقتى. قازاقستان حالقى وسى باتىل دا جاڭاشىل, ستراتەگيالىق ماڭىزداعى جولداۋدى ىسكە اسىرۋعا ۇيىمشىلدىق ۇلگىسىمەن جۇدىرىقتاي جۇمىلدى. داعدارىسقا قارسى جالپىحالىقتىق كۇرەس باسىندا پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوزى ءجۇردى. قازاقستان مەملەكەتى دامۋىنداعى پرەزيدەنتتىڭ قولتاڭباسى مەن پوزيتسياسى حالىققا قاناعاتتانارلىق سەزىم سەرپىنىن تۋعىزدى. ەل حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى مەن ادام فاكتورىن ەلباسى ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ وتىرۋدى ءوزىنىڭ باستى ماقسات-مۇراتى سانادى. سوندا عانا ىلگەرىلەۋ بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى. ءومىر ءوزى دالەلدەپ بەرگەندەي, سولاي بولدى دا. قازاقستان وتپەلى كەزەڭدەگى داعدارىستان شىرمالىپ قالماي, تەز شىعىپ, دامۋدىڭ سارا جولىنا ءتۇستى. جاڭا ءالەمدەگى جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدىڭ جاسامپاز ۇدەرىسى باستالدى. بيىلعى پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى جولداۋىن دا قازاقستان حالقى اسقان ريزاشىلىق سەزىممەن قابىلداپ, قولداپ, قۋاتتاۋ ءۇستىندە. ەلباسىمىز بۇل جولداۋىندا قازاقستاندى كوركەيتۋدىڭ جانە مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋدىڭ جاڭاشا العا باسۋدىڭ ىلگەرىلەۋ ساتىلارىن انىقتاپ, ايعاقتاپ بەردى. كەمەلدى كەلەشەگىمىزدىڭ كەڭىستىگىنە جول سىلتەدى. تاۋەلسىزدىگىمىز باستاۋ العان جىلداردا قازاقستان الەمدەگى ەڭ كەدەي مەملەكەتتەر قاتارىندا بولسا, قازىر ەلىمىز ورتا دامىعان ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارىنا ورنىعۋعا قول جەتكىزدى. ونىڭ ناقتىلى ناتيجەسىن مىنادان-اق كورۋگە بولادى. جيىرما جىلدا قازاقستان سياقتى ىشكى جالپى ءونىمىن 12 ەسەگە ارتتىرا العان مەملەكەتتەر جوقتىڭ قاسى ەكەندىگىن ساراپشىلار جارىسا جازۋدا. الداعى ۋاقىتتا ءوندىرىستىڭ, شيكىزاتتىڭ سيپاتىن جەڭە وتىرا, ەلىمىزدىڭ ناعىز باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتكە اينالا الاتىندىعىنا الەم ساراپشىلارى ەشقانداي دا كۇدىك كەلتىرمەي, سەنىمدى قارايدى. 1991-1996 جىلدارى قازاقستان بارلىق ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى بويىنشا كەرى كەتۋ دەڭگەيىندە بولسا, ال 1997 جىلدان باستاپ ورلەۋ, وركەندەۋ جولىنا ءتۇستى. سول جىلى ەلىمىز 15 ملرد. اقش دوللارى كولەمىندە ىشكى جالپى ءونىمىن وندىرسە, بۇل كورسەتكىش 2005 جىلى 56 ملرد. دوللار, ال 2010 جىلى 150 ملرد. دوللاردان اسقان. وسى مەرزىم ىشىندە ەلدەگى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 1997 جىلى 1100 دوللار, 2005 جىلى 3900 دوللار, ال 2010 جىلى 9000 دوللارعا جەتكەن. بۇدان ءبىز ەلىمىزدەگى ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگىندەگى قابىسىپ تۇرعان سەرپىندى ءىس-قيمىلعا انىق كوز جەتكىزە الامىز. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى مەن مەملەكەتتىڭ قۋاتىن ايعاقتايتىن نەگىزگى كورسەتكىشتەردىڭ ەسەلەپ ارتۋى ەلباسى مەن ونىڭ كومانداسىنىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن, ءومىر وزگەرىستەرىنە سايكەس كەلەتىن ساياساتىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىز. ساياسي شارالاردىڭ ەڭ ماڭىزدىسى جانە قازاقستاننىڭ ساياسي ومىرىنە ءارى ونىڭ وركەنيەت جولىمەن جىلجۋىنا ەرەكشە ىقپالىن تيگىزەتىن رۋحاني كۇش – پرەزيدەنتتىڭ جىل سايىنعى ەل حالقىنا جولداۋى. ءاربىر جولداۋدىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. ولار مەملەكەت الدىنداعى وزەكتى تاعدىرلىق ماسەلەلەرگە بايلانىستى وزگەرىپ وتىرادى. ال بارلىق جولداۋلاردى بىرىكتىرەتىن نەگىزگى يدەيا بىرەۋ. ول – قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋ, ەلدى دامىعان وركەنيەتتى مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسۋ. ءار جىلدارداعى پرەزيدەنت جولداۋى قازاقستان شەشىپ جاتقان جانە شەشۋگە ءتيىستى ماسەلەلەردىڭ ايناسى ىسپەتتەس. جولداۋلار قوعامدىق قاتىناستاردىڭ نەگىزگى سالالارىن تۇگەل دەرلىك قامتي وتىرا, ولاردى دامىتۋدىڭ جانە جاڭارتۋدىڭ جولدارىن انىقتاپ بەردى. سونىمەن قاتار ءار جىلعى جولداۋدا ەلدىڭ دامۋىنىڭ تىنىسىن اشاتىن, دامۋعا سەبەپكەر بولاتىن جاڭا, تىڭ مىندەتتەر كۇن تارتىبىنە قويىلۋمەن قاتار, ويداعىداي ورىندالعان ىستەرگە حالىق الدىنداعى بەرىلگەن ەسەپ جانە اتقارىلۋعا ءتيىستى ىستەردىڭ جوسپارى رەتىندە دە قاراستىرۋعا بولادى. بيىلعى جولداۋدا قازاقستان الەمدەگى ەڭ بەلسەندى دامۋداعى مەملەكەتتەر قاتارىندا ەكەندىگى ايتىلعان. بۇل – بۇكپەسى جوق شىندىق. قازاقستان ەكونوميكاسى 20 جىلدا 4 ەسەگە جۋىق دامىعان. ال, داعدارىسى تەرەڭدەگەن 1994 جىلمەن سالىستىرساق, بۇل كورسەتكىشتىڭ 12 ەسەگە ءوسكەنىن كورەمىز. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ كورسەتكىشتەرى سينگاپۋر, مالايزيا, وڭتۇستىك كورەيا, پولشا, ۆەنگريا سياقتى قارقىندى دامىعان ەلدەردەن دە اسىپ ءتۇسىپ وتىر. كوپتەگەن ساراپشىلار قازاقستاندى دامۋ قارقىنى جاعىنان ءالەمدەگى 220 مەملەكەتتىڭ اراسىندا ەڭ وزىق ورىندا تۇرعان مەملەكەت دەپ ەسەپتەيدى. قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جاڭارۋى جىلدامدىقپەن جۇرگىزىلەتىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ساياساتى ارقاسىندا ەسەلەنە تۇسەدى دەپ كۇتىلۋدە. 2010 جىلى باستالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ورىنداۋ بارىسىندا 152 جاڭا كاسىپورىن ىسكە قوسىلىپ, 24 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلسا, الداعى ءۇش جىلدا قوسىمشا 294 جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالار ىسكە اسىرىلاتىنى جوسپارلانۋدا. ونىڭ ناتيجەسىندە 161 مىڭ تۇراقتى جاڭا جۇمىس ورنى اشىلماق. مۇنىڭ ءوزى قانشاما حالىقتى كىرىپتارلىق مۇقتاجدىعىنان شىعارىپ, الەۋمەتتىك جاعىنان جان-جاقتى قامتاماسىز ەتەدى. بيىلعى جولداۋىندا پرەزيدەنت اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەرەكشە ىقىلاسپەن كوڭىل ءبولدى. ەلىمىز اگرارلىق ەل ەكەنى بەلگىلى. اگرارلىق سالانى نارىقتىق ءجۇيەگە كوشىرۋ, جالپى ەكونوميكالىق داعدارىس اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە اكەلگەنى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋدە, الەمدىك ەكونوميكاعا كىرۋدە اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋدىڭ ماڭىزدى ءرولىن ەسكەرگەن پرەزيدەنتىمىز 2000 جىلعى حالىققا جولداۋىندا ەلىمىزدە قالىپتاسقان ەكونوميكالىق احۋال اۋىلدى كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن, اۋىلدى قارجىلىق قولداۋ كەرەكتىگىن اتاپ, اۋىلدى كوتەرۋدىڭ ءۇش جىلدىق باعدارلاماسىن بەكىتتى. وسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا وندىرىلەتىن ونىمدەر كولەمى قىسقا مەرزىمدە قارقىندى تۇردە دامىدى, ازىق-ت ۇلىككە ىشكى سۇرانىس نەگىزىنەن وتاندىق ونىممەن قامتاماسىز ەتىلدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ اۋىلدى كوتەرۋگە ارنالعان سول باعدارلاماسىندا – اۋىلدى كوتەرۋ ەلىمىزدە جالپى ەكونوميكانى دامىتۋعا مۋلتيپليكاتيۆتى ىقپال بەرەتىنىن, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى كولەمىنىڭ ۇلعايۋى, ونى قايتا وڭدەيتىن سالانىڭ دامۋىنا, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قايتا وندەۋ كاسىپورىندارىن ماتەريالدىق رەسۋرستارمەن جابدىقتايتىن سالالاردىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەتىنىن اتاپ, اۋىلدا ورتا جانە ءىرى تاۋارلى شارۋاشىلىقتاردىڭ سانىن كوبەيتۋ تالاپتارىن بەلگىلەگەن ەدى. وسى ۇسىنىستارى مەن قويعان تالاپتارىن, الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋ قاعيدالارى تۇرعىسىنان ساراپتاعاندا, عىلىمي نەگىزدەلگەنىن, ءومىرشەڭدىگىن كورە الامىز. اۋىلدى كوتەرۋگە ارنالعان باعدارلامانىڭ ورىندالۋى, اۋىلدا ورىن العان وڭتايلى وزگەرىستەر سونىڭ دالەلى بولارلىق. بيىلعى جولداۋدا اۋىل شارۋاشىلىعىن بۇدان بۇرىن بەلگىلەنگەن باعىتتا دامىتۋمەن قاتار, مال شارۋاشىلىعىن كوتەرۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. ول ورىندى. ەلىمىزدەگى جايىلىمدى جەردىڭ كولەمى, ەتكە دەگەن سۇرانىس اۋىلدى دامىتۋعا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق اسەرىن تيگىزەدى. 2016 جىلى ەت ەكسپورتىن 60 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ بەلگىلەنگەن, مۇنىڭ قۇنى 4 ملن. توننا بيداي ەكسپورتىنا تەڭ. بۇل ماقساتتىڭ ورىندالۋىنا بايلانىستى 130 ملرد. تەڭگەلىك نەسيە رەسۋرستارىن ءبولۋ قاراستىرىلعان. بۇل قاراستىرىلعان شارالار ءبىر جاعىنان اۋىلدىق جەرلەردە قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا ءمۇمكىندىك بەرسە, ەكىنشى جاعىنان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كىرىس كوزىنە اينالادى. مۇنىڭ ءوزى مالدىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ اسىل تۇقىمدارىن جانە باس سانىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى پرەزيدەنتىمىزدىڭ اۋىلدى كوتەرۋگە بايلانىستى بەلگىلەگەن بيىك ماقساتتارىنىڭ ورىندالۋىنا تالاپ تۇرعىسىنان ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. ءبىرىنشى – ۋنيۆەرسيتەتتە ساپالى ءبىلىم بەرۋ, باسەكەلەستىك قابىلەتتىلىگى جوعارى ماماندار دايارلاۋ باستى مىندەت دەپ بەلگىلەنىپ, وسىعان قول جەتكىزۋدە ۇلكەن شارالار اتقارىلدى: ءبىلىم بەرۋدە زاماناۋي يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار يگەرىلدى, ونى عىلىم جانە وندىرىسپەن تىعىز بايلانىستىرۋ جۇيەسى قالىپتاستى, دامىعان ەلدەردىڭ وزىق وقۋ ورىندارىمەن تىعىز بايلانىس ورنادى. اتقارىلعان شارالار ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن جوعارى ساتىعا كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. رەسپۋبليكامىزدىڭ اسىل تۇقىمدى شارۋا قوجالىقتارىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى باسقا شارۋاشىلىقتاردا مال باسىنىڭ جوعارى ونىمدىلىك ساپاسىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەردى. رەسپۋبليكاداعى مال باسىنىڭ جالپى جوعارى گەنەتيكالىق الەۋەتىندەگى اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ ۇلەس سالماعى ارتتى. اتالعان جەتىستىكتەردى وندىرىستە كەڭىنەن قولدانۋ اۋىل شارۋاشىلىعىندا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى پايدالانۋ اۋقىمىن ۇلعايتىپ, ونىڭ ءوسىپ, دامۋىن ارتتىرا ءتۇستى. مىسال رەتىندە ايتساق, ەگىس شارۋاشىلىعىندا كوكونىس ءونىمدىلىگىن ەسەلەپ كوتەرۋگە قول جەتكىزىلۋدە. ءىرى قارا مال ءوسىرۋ سالاسىندا اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتتارىندا جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ناتيجەسىندە ءار سيىردان ساۋاتىن ءسۇت ءونىمدىلىگى 5000-6000 كگ. دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. عالىمدارىمىز رەسپۋبليكامىزدىڭ ءار ايماقتارىنداعى الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارىمەن تىعىز بايلانىستا 26 يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ ناتيجەلى ىسكە قوسىلۋىنا عىلىمي كومەك بەرۋدە. سولاردىڭ ىشىندە باتىس قازاقستان وبلىسىندا مال بورداقىلايتىن, ءار وبلىستاردا ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان ءسۇت وندىرۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىندار, الماتى وبلىسىندا ءتۇرلى كلاستەرلەر قۇرۋ جوبالارىن اتاۋعا بولادى. وتكەن جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىمەن تەرەڭ ىنتامەن تانىسىپ, جوعارى باعا بەردى. ول ءبىر جاعىنان ەلباسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا, وسى سالاعا قىزمەت اتقاراتىن ءبىلىم مەن عىلىمعا دەگەن ەرەكشە نازارىنىڭ بەلگىسى بولسا, ەكىنشى جاعىنان كەمەڭگەر باسشىنىڭ ىسكەرلىگىنىڭ بەلگىسى ەكەنىنىڭ كورىنىسى. وسىنى جوعارى باعالاعان ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى عىلىم جانە ءبىلىمدى دامىتۋداعى قويعان مىندەتتەرىن ءمىنسىز اتقارۋعا بار مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدا. مەملەكەت باسشىسى قازىر شەتەلدىڭ تەحنولوگياسىنا تاۋەلدى بولىپ وتىرعانىمىزدى, ودان قۇتىلۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ كەرەكتىگىن, ءوزىمىزدىڭ وتاندىق ءوندىرىسىمىزدى جۇيەلى دامىتا وتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزۋدىڭ ماڭىزىن, مۇنداي كەزەڭدەردەن فينليانديا, وڭتۇستىك كورەيا, نورۆەگيا مەملەكەتتەرى قىسقا مەرزىمدە شىققانىن ايتىپ, ۇكىمەتكە ناقتى مىندەتتەر جۇكتەدى. ەلباسىنىڭ ۇسىنىستارى عىلىمنىڭ دامۋىن ءومىر تالابىنا ساي ۇيىمداستىرۋعا, عالىمداردى ناقتىلى جەتىستىكتەرگە, ءناتيجەلى جاڭالىقتاردى الۋعا ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان. ول ەلىمىزدىڭ جارقىن كەلەشەگىنە جول اشادى. وسى تۇرعىدان باعالاعاندا, زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى شەشىم وتە ورىندى. ەلباسىمىزدىڭ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جونىندەگى تالاپتارى قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا جول اشتى. وندا, ءسوز جوق, ونىڭ ءتۇپ-توركىنى عىلىمي نەگىزدە جاتىر. قازاقستاننىڭ 2003-2015 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى جەتى باسىم باعىتتىڭ قاتارىنا ەنگىزىلگەن. وتاندىق ءونىم ءوندىرۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋەلسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلمەك. «نۇر وتان» حدپ بۇدان ءبىر جارىم جىل بۇرىن بولعان ءحىى سەزىنەن كەيىن اقوردادا وتكەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا ەلباسىنىڭ «ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتى. ونى الداعى ون جىلدا شەشەمىز. ءبىز اگرارلىق كەشەندى تۇڭعىش رەت ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ وتىرمىز» دەگەن تۇجىرىمى اۋىلدىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ, ونىڭ باسەكەلەستىك دەڭگەيىن ارتتىرۋدىڭ باستاماسىنا اينالدى. سونىڭ كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنى ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعى جاسالۋدا. بۇل ورتالىقتىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى «قازاقستان – جاپونيا» يننوۆاتسيالىق ورتالىعى. بۇل ورتالىقتا اسا دالدىكپەن جانە جىلدام ارادا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدەرىنىڭ, ازىق-ت ۇلىكتىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ قۇندىلىعى, ادام اعزاسىنا پايداسى مەن زياندى جاقتارى انىقتالادى. ورتالىق قىزمەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىن عىلىمي تۇرعىدان دامىتۋعا, ەل حالقىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا قوساتىن ۇلەسى اسا زور. «قازاقستان – جاپونيا» ورتالىعىنداعى قوندىرعىلار ءالەمدەگى ەڭ وزىق تەحنيكالار قاتارىندا. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كۇنشىعىس ەلىمەن ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسى بويىنشا ورىندالدى. قوندىرعىلاردى ءبىزدىڭ ماماندار جاپونيا ماماندارى كومەگىمەن ورناتىپ, مەڭگەردى. وسى ورتالىقپەن تىعىز بايلانىستا 31 زەرتتەۋ زەرتحانالاردىڭ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلعان. ولاردىڭ 6 زەرتحاناسى اگروبيولوگيا جانە ەكولوگيا, 11 زەرتحاناسى – انيمالوگيا, 4 زەرتحاناسى – اوك ەكونوميكاسى مەن تابيعات رەسۋرستارى, 2 زەرتحاناسى – ورمان بيوتسەنولوگياسى, 2 زەرتحاناسى – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, 3 زەرتحاناسى – سۋ رەسۋرستارى جانە تابيعاتتى پايدالانۋ, 5 زەرتحاناسى جاڭا تەحنيكا مەن تەحنيكالىق قۇرالدار سياقتى اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىنىڭ ءتۇرلى سەگمەنتتەرىن زەرتتەۋمەن جانە ءۇيلەستىرۋمەن اينالىسادى. عىلىمي زەرتحانالار 1998-2010 جىلدار اراسىنداعى 144 عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى كەلىسىم-شارتتارعا قول قويدى. سونىڭ 31-ءى ەۋروپا ەلدەرىمەن, 37-ءى ازيا ەلدەرىمەن, 61-ءى تمد ەلدەرىمەن جانە 15-ءى امەريكا جانە وكەانيا ەلدەرىمەن جاسالدى. اتاپ ايتقاندا, گەرمانيانىڭ ۆاينشتەفان ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن بىرىككەن قوس ديپلومدىق ماگيسترلىق كۋرس جۇزەگە اسىرىلىپ, شەتەلدىك ەكونوميكانى باسقارۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ بويىنشا جاڭا ادىستەردى مەڭگەرگەن 59 ماگيستر وقۋلارىن تابىستى ءبىتىرىپ شىقتى. بۇل كۋرستى گەرمانيانىڭ تاۋەلسىز اككرەديتاتسيالىق كوميسسياسى زاڭداستىرىپ, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ديپلومىمەن قوسا, وزدەرىنىڭ ديپلومىن, سەرتيفيكاتتى بىتىرۋشىلەرگە سالتاناتتى تۇردە تاپسىردى. حالىقارالىق تەمPUS, ەراسمۋس مۋندۋس جوبالارى بويىنشا ءبىز گوللانديا, پولشا, اۆستريا, گەرمانيا, يسپانيا, بەلگيا, اقش, ۆەنگريا جانە رەسەي اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ وقۋ ۇردىسىمەن, ءتاجىريبەلەرىمەن تەرەڭ تانىستىق. سونىڭ نەگىزىندە بىزدەگى وقۋ ساپاسىنا باعا بەرۋدىڭ وزىندىك جۇيەسى جاسالدى. مۇنداي اۋماقتى دەڭگەيدەگى عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ قازۇاۋ-عا ەلباسى كۇن تارتىبىنە قويعان زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى دارەجەسىنە كوتەرىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ويلايمىز. زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى بولۋ ءۇشىن ۇجىمنىڭ عىلىمي-كادرلىق الەۋەتى دە جەتكىلىكتى دەپ ايتا الامىن. قازىر 10 مىڭنان استام ستۋدەنتكە, ماگيسترلەر مەن PhD دوكتورانتتارعا 210 عىلىم دوكتورلارى (وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ (34 پايىز), 363 عىلىم كانديداتتارى (60 پايىز) ساباق بەرسە, ۇعا 37 اكادەميگىنىڭ (6 پايىز) ەڭبەك ەتۋى زور تابىس دەپ بىلەمىن. ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى 39 كافەدرادا شوعىرلانعان. ول كافەدرالاردىڭ ءتۇرلى زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا 52 فيليالى جانە 534 ءتاجىريبەلىك بازالارى بار. ەگەر 2008 جىلى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى 126 ميلليون تەڭگەنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزسە, 2010 جىلى بۇل كورسەتكىش 228 ملن. تەڭگەگە جەتىپ وتىر. ءوزىنىڭ عىلىمي, ادىستەمەلىك, ءتاجىريبەلىك, ماتەريالدىق جانە كادرلىق رەسۋرستارىن باعامداي كەلە, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي كەڭەسى «قازۇاۋ-ءدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن دامىتۋ باعدارلاماسىن» بەكىتتى. ونداعى ماقسات – عىلىمي-تەحنيكالىق ۇدەرىس جاڭالىقتارىن اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىنە جىلدام جانە ءتيىمدى ەنگىزۋ, وقۋ ءۇردىسىن عىلىمي-زەرتتەۋ جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەتتىڭ بارلىق تۇرلەرىمەن ۇشتاستىرۋ ارقىلى كادرلار دايارلاۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىنە قاجەتتى عىلىمي زەرتتەۋلەردى وزىق الەمدىك جەتىستىكتەر دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جىلدام جاڭارۋىنا نەگىز بولۋ. جولداۋدىڭ ەرەكشەلىگى, ونىڭ ناقتىلىعىندا. پرەزيدەنت الداعى ۋاقىتتا شەشىلەتىن ماسەلەلەردى ماڭىزدىلىعى بويىنشا سارالاپ, ساتىلاپ ناقتى كورسەتىپ وتىر. مىسالى, قازىر ەلدىڭ جيناقتاۋشى قورى 60 ميلليارد دوللارعا جەتتى. ەل ەكونوميكاسىنا شەتەلدىڭ 120 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى ينۆەستيتسيالارى تارتىلدى. وسى شارالار ارقاسىندا ءوندىرىستىڭ دامۋىمەن بىرگە بيۋدجەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى مەن ستۋدەنتتەر ستيپەندياسى 1 شىلدەدەن باستاپ 30 پايىزعا وسىرىلمەك. زەينەتاقىلار 1 قاڭتاردان باستاپ 30 پايىزعا ءوسىرىلدى. زەينەتكەرلەردىڭ مۇنداي قامقورلىققا دەگەن ريزاشىلىقتارى شەكسىز. الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن جىلدامداتۋ, ياعني الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ – الداعى كەزەڭنىڭ ماڭىزى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى دەپ كورسەتىلگەن جولداۋدا. پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقاتىنىڭ ۇزدىكسىز ءوسۋىن الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ ماڭىزدى باسىمدىلىعى دەپ ەسەپتەيدى. قازاقستان حالقى وسى ءۇشىن ۇلت كوشباسشىسىن قادىرلەيدى جانە ونىڭ ساياساتىن زور ىنتامەن قولدايدى. بۇل قۇبىلىستان ەلباسى مەن حالىقتىڭ مۇددەلەرىنىڭ جانە ماقساتتارىنىڭ ءۇندەستىگىن كورەمىز. حالىقتى ۇيىتاتىن دۇرىس جانە ءادىل ساياسات. الەۋمەتتىك دامۋدىڭ جانە ەكونوميكالىق جاڭارتۋدىڭ تىرەكتەرى: بوستاندىق, بىرلىك, تۇراقتىلىق جانە گۇلدەنۋ. اتالعان جالپىازاماتتىق قۇندىلىقتاردى سيپاتتايتىن پاراديگمالار قازاقستاننىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك, مادەني-رۋحاني جانە ەكونوميكالىق جاڭارۋىنا جاعداي جاسايدى. سەبەبى, ءاربىر قازاقستاندىق ءومىرى مەن بولاشاعىنىڭ ويداعىداي بولۋى ەلدىڭ بوستاندىعىنا, وندا تۇراتىن حالىقتاردىڭ ءوزارا ءتۇسىنىسىپ بىرىگۋىنە, ەلدەگى ساياسي جانە ەتنيكالىق تۇراقتىلىققا ءتاۋەلدى. بوستاندىق, بىرلىك, تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتە وتىرا قازاقستان ءوزىنىڭ ۇدايى وركەندەۋىن, نەمەسە گۇلدەنۋىن قامتاماسىز ەتە الادى. وسى ءوزارا تەرەڭ فيلوسوفيالىق بايلانىستاعى پاراديگمالار قازاقستان حالقىنىڭ تىرەكتى قۇندىلىعىنا اينالدى. بۇل قۇندىلىقتاردى ەل دامۋىنىڭ پرينتسيپتەرىنە تولىق اينالدىرۋ ءۇشىن قازاقستان قوعامنىڭ جاڭا كەزەڭىنە ساي كەلەتىن الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدى جۇزەگە اسىراتىن جاڭا الەۋمەتتىك ساياسات كەرەك, دەپ ەسەپتەيدى پرەزيدەنت. الەۋمەتتىك دامۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى: ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ. اسىرەسە, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ توپتاستىرۋشىلىق جانە بىرىكتىرۋشىلىك الەۋەتىن پايدالانۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ماسەلەسى ەل دامۋىنداعى ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعاندىعى جاسىرىن ەمەس. ءاسىرەسە, قازاقستاننىڭ زيالى قاۋىمى مەملەكەتتى جاساۋشى قازاق ۇلتىنىڭ انا ءتىلىنىڭ قوعامدىق قاتىناستار جۇيەسىنەن ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الا الماي كەلە جاتقاندىعىنا نارازى بولدى. جولداۋدا پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىن ناقتى شەشۋدى تاپسىردى. 2020 جىلعا قاراي ءاربىر مەكتەپ ءبىتىرۋشى مىندەتتى تۇردە قازاق ءتىلىن ءبىلۋى كەرەكتىگى ءبىلىم ءجانە عىلىم مينيسترلىگىنە جۇكتەلدى. 2017 جىلى ەل حالقىنىڭ 80 پايىزى قازاق ءتىلىن ءبىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن شەشۋ كۇن تارتىبىنە قويىلدى. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا ەل حالقى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە بەتبۇرىس جاسايدى دەگەن ءسوز. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ىسىنە ءاربىر قازاق, ءاربىر قازاقستاندىق ءوز ۇلەسىن قوسۋعا ءتيىستى. قازاقستان «تىلدەر تۋرالى» زاڭدى جانە «تىلدەردى دامىتۋ» باعدارلاماسىن ورىنداۋدىڭ مەملەكەتتىك شارالارىن تۇگەل دەرلىك جانە ناقتى مەرزىمدە ورىنداۋعا مىندەتتى. وسىلاي بولعاندا انا ءتىلىمىزدىڭ شارۋاشىلىق پەن قارجىدا, بيلىك پەن باسقارۋدا جانە اقپارات پەن رۋحاني سالادا قولدانۋىنىڭ تولىققاندى بولۋى قامتاماسىز ەتىلەدى دەپ بىلەمىن. قازاقستان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك رۋحاني جاڭارۋىن جانە كەمەلدەنۋىن ەلباسى مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار, الەمدىك تىلدەردى مەڭگەرۋمەن دە بايلانىستىرادى. قازاقستان ءۇشىن سولتۇستىكتەگى كورشىمىز, ستراتەگيالىق وداقتاس ورىس ءتىلىن ساقتاۋ جانە دامىتۋ ماڭىزى داۋ تۋدىرمايدى. ال, اشىق قوعام مەن اشىق ەكونوميكالىق قاتىناستار اعىلشىن ءتىلىنىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەدى. الەمدىك اقپاراتتىڭ 95 پايىزى اعىلشىن تىلىندە تارايتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ءتىلدىڭ قازاقستاننىڭ عىلىمي, ءبىلىمي جانە مادەني دامۋى ءۇشىن ءبىرىنشى زارۋلىككە اينالىپ وتىرعاندىعىن سەزىنەمىز. اعىلشىن ءتىلىن بىلمەي, باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتتى ءجانە باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستان حالقىن قالىپتاستىرا المايتىندىعىمىز بەلگىلى. سول سەبەپتى پرەزيدەنت جولداۋىنداعى قاعيدالىق ويلاردىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ حالىققا جولداۋى داعدارىستان شىققاننان كەيىنگى مىندەتتەردى سارالايدى. ونىڭ ماقساتى قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالالارىن كەشەندى دامىتۋ. جاڭارۋ ساياساتى الەۋمەتتىك مودەرنيزاتسيالانۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىن دامىتۋ, ءبىلىم مەن دەنساۋلىقتى نىعايتۋ باسىمدىقتارىن الدىڭعى كەزەككە شىعارىپ وتىر. بيىلعى جولداۋ قازاقستاننىڭ وركەنيەتتى بولاشاعىن جاساۋدىڭ ماڭىزدى ساتىسى بولماق. ءاربىر قازاقستاندىق ءۇشىن جولداۋداعى قاعيداتتار مەن مىندەتتەردىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى, جولداۋ ارقايسىمىزعا قاتىستى. جولداۋ مىندەتتەرىن شەشۋ ارقىلى مەملەكەتتىلىك كۇشەيتىلەدى, ادام فاكتورىنىڭ قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋداعى مارتەبەسى كوتەرىلەدى. قازاقستاننىڭ ءباسەكەگە قابىلەتتىلىگى, دامىعان ءوركەنيەتتى مەملەكەتتەر قاتارىنان كورىنەتىنىنە سەنىمىمىز بەرىك. تىلەكتەس ەسپولوۆ, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, اكادەميك.
