قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ءوز تاريحى بار. ارىرەكتە قاداۋ-قاداۋ بىلىكتى عالىم, ايگىلى اقىن, قاجىرلى قايراتكەرلەر بولعانمەن, ولار قول ۇستاسىپ, بىرىگىپ, ورتاق تىلەكپەن قايرات قىلاتىن ساياسي, مادەني توپقا اينالعان جوق. سول تۇرعىدان كەلگەندە, زيالى قاۋىمنىڭ قالىپتاسۋى الاش قوزعالىسىنا بايلانىستى دەپ ايتۋعا بولاتىن شىعار. بىراق الاش ازاماتتارىنىڭ تاعدىرى تاريحتان بەلگىلى. قىلىشىنان قان تامعان بولشەۆيكتەر زامانىندا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, تۇگەلدەي دەرلىك اتىلىپ كەتتى. كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ باسشىلارىنا بۇل از كورىنىپ, ولاردىڭ جازعان شىعارمالارىن جويۋعا تىرىستى. ءتىپتى بۇل دا از كورىنگەن بولۋ كەرەك, ەندى ولاردىڭ اتىن اتاتقىزباۋ تۋرالى نۇسقاۋلار بەرىلىپ, ونى ارنايى ورگاندار قاپىسىز قاداعالاپ وتىراتىن.
ودان كەيىنگى زيالى قاۋىمنىڭ سيپاتى بەلگىلى: نەگىزىنەن كەۋدەمسوق بەلسەندى, جاندايشاپ قالامگەرلەر مەن عالىمدار, ونەر قايراتكەرلەرى. ولاردىڭ ءوزىن ەكىگە بولۋگە بولار ەدى. بىرىنشىلەرى – بولشەۆيكتىك يدەياعا شىن بەرىلگەن, ودان باسقا ءومىردى مويىندامايتىن, الاڭسىز كوممۋنيستەر, ەكىنشىلەرى – قوعامداعى ادىلەتسىزدىك پەن قياناتتى ىشتەرى سەزەتىن, بىراق بيلىككە قارسىلىقتى قۇدايعا قارسىلىقتاي كورەتىن, كونىمپاز, زارەزاپ توپ.
ءبىز ەس بىلگەن كەزدە وسىنداي زامان بولدى. بىراق زامان قانشا قاتال بولسا دا, شىندىق, الدەبىر تەسىكتەن سىعالاعان جەتىم ساۋلەدەي, ىقىلاسى باردىڭ كوزىنە ءتۇسۋگە سۇرانىپ تۇرۋشى ەدى.
اركىم ورتاسىنا قاراپ قالىپتاسادى. مەن ءوزىمنىڭ ءارى اعام, ءارى وزىمە الاشتان قالعان التىننىڭ سىنىعىنداي كورىنەتىن ۇستازىم – سەيىتبەك نۇرحانوۆتىڭ ارقاسىندا الاش يدەياسىمەن ستۋدەنت كەزىمدە تانىستىم.
مىنەكي, وسىنداي يدەيامەن بىرگە اۋىرىپ, بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە سىرلاسقان, دوستاسقان ادامىم رىمعالي نۇرعاليەۆ دەپ ايتۋىما بولادى.
ءبىر-بىرىمىزبەن ستۋدەنت كەزىمىزدەن تانىسپىز. ول قازمۋ-دە فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە مەنەن ەكى كۋرستاي بۇرىن وقىدى. الايدا, شىن سىرلاستىعىمىز ادەبيەت تابالدىرىعىنان اتتاپ, العاشقى شىعارمالارىمىز جارىق كورە باستاعان كەز ەدى.
«الۋان-الۋان جۇيرىك بار, الىنە قاراي شابادى», دەگەن. قازاقتا, قۇدايعا شۇكىر, اتاقتى عالىم از ەمەس. بىراق سولاردىڭ ىشىندە, قازاق رۋحانياتىنان وزىندىك ەرەكشە ورىن الاتىن, پاراساتى بيىك عالىمنىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى رىمعالي نۇرعاليەۆ.
رىمعالي عىلىمي جورىعىن ەرتە باستادى. جاپ-جاس كەزىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, ءوز قاتارىن شۋلاتقانى ءالى ەسىمدە. بىراق الدەكىمدەر ماسكەۋگە ارىز جازىپ (سونداي ءبىر «ءداستۇر» بولعان), ەڭبەگىن بەكىتتىرمەي تاستاپتى دەپ ەستىدىك. ارىز جازعاندار ديسسەرتاتسيادان قانداي قاتەلىك تاپقانىن ول كەزدە بىلگەن جوقپىز. مەنىڭ بىلەتىنىم – رىمعاليدىڭ نەنى جازسا دا تەرەڭ زەرتتەپ جازاتىنى, جان-جاقتى مول ءبىلىمى (مەكتەپتى مەدالمەن ءبىتىرىپ, العاشقى جوعارى وقۋ ورنىنا ەمتيحانسىز تۇسكەنىن ۇمىتپايىق), ۇلتتىق مۇددەگە, الاشتىڭ اماناتىنا ادالدىعى, تۋرالىعى, تازالىعى.
جاڭاعى ارىزدىڭ توقەتەرىن كەيىن بىلدىك: «الاشورداشىل, ۇلتشىل اۆتورلاردى ماقتاعان» دەگەن ايىپ تاعىلىپتى. ول كەزدە بۇل اۋىر ايىپ بولاتىن, بىراق بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعىنان قاراساق, ايتىپ وتىرعاندارى راس تا ەدى.
يگىلىكتىڭ ەرتە-كەشى جوق, رىمعالي ون جىلدان كەيىن دوكتورلىعىن قايتا قورعادى.
وتكەننەن ءبىر وقيعا ەسىمە تۇسەدى. ۇمىتپاسام, 1972 جىلى بولۋ كەرەك. قازىرگى اتى ايگىلى جازۋشىلار ءابىش كەكىلباەۆ, مۇحتار ماعاۋين, قابدەش ءجۇمادىلوۆ, وسى رىمعالي, تاعى باسقالار بار, ءبارىمىزدىڭ بالالارىمىز قازاق مەكتەبىنە ءبىرىنشى سىنىپقا باراتىن بولىپ, توبەمىز كوككە جەتىپ قۋانعان ەدىك. ويتكەنى, ول كەزدە قازاق مەكتەبىندە بالا وقىتۋ, شىن ءمانىندە, ۇلتتىق پروبلەما بولدى. الماتىداعى №12 مەكتەپتى بىرىڭعاي قازاق مەكتەبىنە اينالدىرۋ ءۇشىن, قازاق ينتەلليگەنتسياسى بيلىك باسىنداعىلاردىڭ كەڭسەسىن جاعالاپ, بىرنەشە جىل سالپاقتادى. بيلىكتىڭ ايتۋىنشا, جۇرتتىڭ ءوزى بالالارىن قازاق مەكتەبىنە بەرگىسى كەلمەيدى ەكەن. مىنە, ءبىز ءبىر توپ جازۋشى بالالارىمىزدى اكەپ تۇرمىز. بىزدەن باسقا دا كەلىپ تۇرعاندار از ەمەس سەكىلدى. جۇرتتىڭ بويىنان ۇلتتىق رۋحتىڭ ويانا باستاعانىن سەزگەندەي بولىپ, ءبارىمىز دە مەكتەپتىڭ الدىندا تولقىپ تۇرمىز. بالالارىمىزدى تىركەتكەننەن كەيىن, رىمعالي شىداي الماي:
– ءاي, جىگىتتەر, اق تۇيەنىڭ قارىنى جارىلعانداي مىنانداي كۇندە تەككە تاراپ كەتە بەرەمىز بە؟ كەتتىك ءبىزدىڭ ۇيگە, تويدىڭ باسى بولسىن, – دەدى.
شاقىرعان تۇگىلى شاقىرماعان جەرگە دە بارۋعا دايىن تۇراتىن كەزىمىز. بالكىم ونشاقتى, بالكىم ودان دا كوپ – ءبىر توپ جىگىت بالالارىمىزدى جەتەلەپ, رىمعاليدىڭ ۇيىنە جەتىپ كەلدىك. قىسقاسى, توي باستالدى دا كەتتى. رىمعاليدىڭ ۇيىنەن كەيىن تاعى بىرەۋ ۇيىنە شاقىردى. باس اياعى قانشا ۇيدە بولعانىمىز ەسىمدە جوق, ءبىر قاراسام, قابدەشتىڭ ۇيىندە وتىر ەكەنبىز.
اقىرى ارمانسىز تويلاپ, تۇنگى ساعات ۇشتە بالالارىمىزدى جەتەلەپ, تەڭسەلە باسىپ, ۇيلەرىمىزگە كەلدىك.
بۇكىل رۋحانيات اتاۋلى نەگىزىنەن ءتىل ارقىلى جاسالاتىنى بەلگىلى. ۇلتتىق ءدۇنيەتانىم, دۇنيەتۇيسىك, سالت-سانا, ادەت-عۇرىپ, مىنەز ق ۇلىق – ءبارى دە تىلمەن قالىپتاسادى. ال ءبىزدىڭ الدىمىزداعى ەل ماقتانىشى بولعان اعالاردىڭ ءوز بالالارىن ورىس تىلىندە وقىتۋ ارقىلى ۇلتتىق سانانىڭ السىرەۋىن تەزدەتە تۇسكەنى ءمالىم. سوندىقتان وسىنداي – قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى جوق دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان ورتادا بالالارىمىزدى قازاق مەكتەبىنە بەرۋىمىز – وزىمىزگە ۇلت ءۇشىن كۇرەستىڭ باسى بولىپ كورىنگەنى راس.
ءوز تىلىڭدە مادەنيەت جاساماي, ەل قاتارىنا قوسىلۋ مۇمكىن ەمەس. ءبۇگىنگى اعىلشىن ءتىلى ءحىى عاسىردا قارا حالىق – توبىردىڭ عانا اۋىزەكى ءتىلى بولعان. اعىلشىن كورولى ريچارد (كەيىن كوزسىز ەرلىگى ءۇشىن ارىستان جۇرەكتى ريچارد اتانعان) اعىلشىنشا بىلمەگەن. بۇكىل ەل باسقارعان ساياسي ەليتا فرانتسۋز تىلىندە سويلەگەن. بىراق ءتىل ءۇشىن بولعان تۇبەگەيلى كۇرەستىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى كۇندە اعىلشىن ءتىلى بۇكىل الەمدى اۋزىنا قاراتقان ءتىل بولىپ وتىر. كۇرەسسىز ەشنارسەگە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس.
رىمعالي وسى يدەيالاردىڭ ءبارىن الاش ازاماتتارىنىڭ باياعىدا ايتىپ قويعانىن اڭگىمە قىلىپ, تاڭعالىپ وتىرۋشى ەدى. ۇلكەندى-كىشىلى ۇلتتىق ماسەلەلەر ءتوڭىرەگىندە ول ۇنەمى الدىڭعى ساپتا جۇرەتىن. جاسقانشاقتىعى جوق, ايتىساتىن جەردە ايتىسىپ, تارتىساتىن جەردە تارتىسا الاتىن.
رىمعاليدىڭ كۇرەسكەرلىك قاسيەتىن سوناۋ 1966 جىلى «قازاق ادەبيەتىندە» جاريالانعان «قيلى زامان» قالاي تۋدى؟» دەگەن ماقالاسىنان باستاۋعا بولاتىن شىعار. ۇلى اۋەزوۆتىڭ 42 جىل ق ۇلىپتا جاتقان «قيلى زامانى» 1972 جىلى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ العىسوزىمەن «نوۆىي مير» جۋرنالىندا ورىس تىلىندە جاريالانعاننان كەيىن عانا, وقىرمانعا جول تارتقانىن بىلەمىز. ال تسەنزۋرانىڭ تىرناعىنا ىلىككەن بۇل پوۆەست تۋرالى 1966 جىلى ادەبيەتكە جاڭا كەلىپ جاتقان جاس جىگىتتىڭ قايمىقپاي ماقالا جازعانىنا بيلىك شىركىن قايتىپ شىداسىن. اقىرى وقيعا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى نىعمەت عابدۋلليننىڭ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى زەينوللا سەرىكقاليەۆتىڭ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا ىستەپ جۇرگەن ماقالا اۆتورىنىڭ جۇمىستان قۋىلۋىمەن اياقتالدى.
ودان كەيىن شاكارىمنىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پوەماسى تۋرالى جازعانى ءۇشىن اقىندى ولتىرگەن بەلگىلى جەندەت قاراسارتوۆ ادەيى الماتىعا كەلىپ, رىمعاليدى سوتقا بەرمەك بولعاندا, قىزىلكوز بالەدەن ۇستازى بەيسەنباي كەنجەباەۆ ارەڭ قۇتقارىپ قالعان ەكەن.
«جاستىقتىڭ جەلىگى مە, ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرىپ جۇرگەن كەزىمدە, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ, ماعجان جۇماباەۆتىڭ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ قولىما جاسىرىن تۇسىرگەن كىتاپتارىن لەكتسياعا اپارىپ ءجۇرۋشى ەدىم», دەپ ءوزىنىڭ باتىلدىعىنا ءوزى تاڭىرقاپ وتىرۋشى ەدى.
جالپى, قورقاقتىق پەن ناداندىقتىڭ اراسىندا تىكەلەي بايلانىس بار. بىلمەگەن ادامعا ءبارى قورقىنىشتى, الدەقالاي بولىپ كەتەدى دەگەن ۇرەيدەن ارىلا المايدى. سول سەبەپتى جالتاق, كۇرەسكە ءداتى جوق. كوزى اشىق ادامنىڭ باتىلداۋ بولاتىنى, ول كوپ نارسەدەن حاباردار, ىستەر ءىسىنىڭ ناتيجەسىن بولجاي الادى. ال رىمعاليدىڭ عالىم رەتىندە دە, ازامات رەتىندە دە ەرەكشەلىگى – كوزىنىڭ اشىقتىعى جانە ايرىقشا ەستيارلىعى ەدى.
بىرگە جۇرگەن, سىرلاسقان كەزىمىز از بولعان جوق. كەزدەسسەك, كوبىنە الاش تۋرالى ەستىگەن-بىلگەنىمىزدى ورتاعا سالاتىنبىز. سەبەبى, قازاق زيالىلارىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنا كوز جىبەرسەڭ, كوممۋنيستىك رەجىمنىڭ رۋحاني مۇگەدەك قىلماعان, ارىن دا, جانىن دا بىلعاماعان ادامى كەم دە كەم. ءتىپتى ءوزىمىز ماقتانىش ەتىپ جۇرگەن تالايلاردان بەزۋگە تۋرا كەلەدى. بالكىم, ولار كەيىن تاريحتىڭ كولەڭكە تۇستارىنا جارىق ءتۇسىپ, كىمنىڭ نە ىستەگەنى, نە ايتقانى جاريا بولاتىنىن, سول كەزدە جاڭا ۇرپاقتىڭ الدىندا وزدەرىنىڭ دە ابىرويلارى ايرانداي توگىلەرىن ويلامادى ما ەكەن؟ ءتىپتى ويلاسا دا, ءبىر كۇندىك ءومىرگە ءماز بولىپ, تاعدىر مازاعىنا مويىنسۇندى ما ەكەن, ول جاعى اللاعا ايان. بىراق سول تاريحتان قازىردىڭ وزىندە دە ساباق الىپ جۇرگەندەر شامالى ەكەنى ەسىڭە ءتۇسكەندە, قاتەرلى كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن الگىلەردى اياعانداي بولاسىڭ. سودان كەيىن ءوزدەرىنىڭ نە ءۇشىن قۇربان بولىپ, نە ءۇشىن باستارىن بايگەگە تىككەنىن انىق ءبىلىپ, اق ولىممەن, ابىرويمەن تازا كەتكەن الاش ازاماتتارىنىڭ الدىندا باسىڭ جەرگە جەتكەنشە ءيىلىپ, تاعزىم ەتكىڭ كەلەدى.
«جاماندىقتى كىم كورمەيدى؟ ءۇمىتىن ۇزبەك – قايراتسىزدىق. دۇنيەدە ەشنارسەدە بايان جوق ەكەنى راس بولسا, جاماندىق تا قايدان بايانداپ قالار دەيسىڭ؟ قارى قالىڭ قاتتى قىستىڭ ارتىنان كوگى قالىڭ, كولى مول جاقسى جاز كەلمەۋشى مە ەدى», دەگەن عوي جارىقتىق اباي. سول ايتقانداي, قازاقتىڭ دا ازاتتىق الىپ, الاشىنىڭ اقتالاتىن كەزى ءبىر بولار, بىراق ول كۇندى قىزىقتاۋ بىزگە بۇيىرمايتىن شىعار دەگەن ءتارىزدى وي ءبىزدىڭ دە كوكەيىمىزدە جۇرەتىن.
اقىرى, اباي ايتقان ءسوز راس بولدى. ەلدى تۇنشىقتىرىپ, شىندىقتى تۇمشالاعان ديكتاتۋرانىڭ ۇكىمى دە ماڭگىلىك ەمەس ەكەن. 1989 جىلدىڭ مامىر ايىندا – موسكۆادا رەپرەسسيا قۇرباندارىن اقتاۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتقان كەز. «وداقتىق سوتتىڭ شەشىمىمەن ءاليحان بوكەيحانوۆ اقتالىپتى», دەگەن حاباردى ەستىپ, ەڭ الدىمەن, رىمعاليعا تەلەفون سوققانىم ەسىمدە. ولگەن ءتىرىلىپ, وشكەن جانعان دەگەن وسى شىعار. ءاليحاننىڭ ءوز حالقىمەن تابىسۋى شىن مانىندە تاريحي وقيعا بولاتىن. ەكەۋمىز قۋانىشتان اۋزىمىزعا ءسوز تۇسپەي, ءبىر-بىرىمىزگە دەمىمىز عانا ەستىلىپ, تەلەفوندا ءبىراز ۋاقىت ءۇنسىز تۇرعانىمىز بار.
– ءسۇيىنشىڭ مەنەن, – دەدى ءبىرىنشى ەسىن جيعان رىمعالي.
ارتىنان «بۇل حابار شيكى ەكەن» دەگەن ءسوز شىعىپ, زارەم ۇشىپ, جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى تاماس ايتمۇحانبەتوۆكە تەلەفون سوعايىن.
– ەشقانداي دا شيكى ەمەس, – دەدى ول. – 13-كۇنى وداقتىق جوعارعى سوت شەشىم قابىلدادى. موسكۆادا مەن سونىڭ ىشىندە بولدىم.
جۇرەك ورنىنا ءتۇستى. تاريح قانشا قاتال بولسا دا, تۇبىندە اركىمدى ءوزىنىڭ ءتيىستى ورىنىنا قوياتىنىنا سەندىك.
ادامنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى ونىڭ شىعارماشىلىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى. شىنداپ كەلگەندە, وتە ماڭىزدى ءنارسەنى تۋدىرۋ ءۇشىن جالعىز تالانت جەتكىلىكسىز. تالانتتى وتىرىككە دە جۇمساۋعا بولادى. ال قۇداي بەرگەن قابىلەت كورىنگەننىڭ جەتەگىنە ەرىپ, قور بولماس ءۇشىن مىنەز كەرەك. «تالانت پەن مىنەز ءبىر بويعا قوسىلعان كەزدە, مىڭ جىلدا ءبىر رەت كەزدەسەتىن وقيعا بولادى», دەيدى ۇلى گەتە. شىن تۇلعا كورىنگەن جەردەن پايدا ىزدەپ, كۇشتىلەردىڭ كولەڭكەسىندە جۇرۋگە تىرىسپايدى, كەرىسىنشە, ادىلەت ىزدەپ, كوبىنە اعىسقا قارسى جۇرەدى. سودان زارداپ تا شەگۋى مۇمكىن. بىراق, امال جوق, شىندىق پەن جولداس بولساڭ, كورەتىنىڭ وسى. ال باسقا باعىتتى تاڭداساڭ, جولىڭ انە. ول جولدا, راس, ءبارى بار. بىراق ءبارى ۋاقىتشا. بۇل تاريحتا الدەقاشان دالەلدەنگەن اقيقات.
رىمعالي ەكەۋمىزدىڭ سىرلاسقاندا قوزعايتىن تاقىرىبىمىز نەگىزىنەن وسىنداي ماسەلەلەردىڭ توڭىرەگىندە بولاتىن.
رىمعاليدىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىندە شالاعايلىق جوق, الدىمەن ازاماتتىق ۇستانىمى ايقىن, ەكىنشىدەن, نەنى جازسا دا, تاقىرىبىن جەرىنە جەتە زەرتتەپ, تەرەڭ تالداۋ جاسايدى, جالپاقشەشەيلىكتەن, سىپىرا ماقتاۋ قىزىل سوزدەن ادا, باعاعا سابىرلى, ۇشىنشىدەن, وزىنە بيىك ماقسات قويعاندىقتان, عىلىمي قاۋىم الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن جاقسى سەزىنەدى.
ونىڭ العاشقى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ نەگىزىندە جازىلعان «تراگەديا تابيعاتى», قازاقتىڭ العاشقى رەجيسسەرى, كورنەكتى دراماتۋرگ جۇمات شانين تۋرالى «تالانت تاعدىرى», «كۇرەتامىر», «قازاق دراماتۋرگياسى», «ونەردىڭ ەستەتيكالىق نىساندارى», تاعى باسقا تولىپ جاتقان مونوگرافيالارى مەن كوپتەگەن ەسسە, شولۋ, سىن-ماقالالارى, ەڭ سوڭعى شىعارماسى «تولعاۋى توقسان قىزىل ءتىل» اتتى كىتابى الگى ايتىلعان ۇستانىمدار مەن عىلىمي تۇجىرىمدارعا تولى دەپ ايتۋعا بولادى.
رىمعالي ءبىراز جىل «قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» باس رەداكتورى بولىپ قىزمەت اتقاردى. كەڭەستىك يدەولوگيا كۇشىنە ءمىنىپ تۇرعان العاشقى كەزدە ازداپ كىبىرتىكتەگەن رەكەڭ, ساياسي ومىردە جىلىمىق باستالىپ, قازاقتىڭ اسىل تۇلعالارى اقتالا باستاعان كەزدە سولاردىڭ مۇرالارىن حالىققا جەتكىزۋ ىسىنە ارمانسىز بىلەك ءتۇرىپ كىرىسكەن ەدى. ونىڭ بۇل سالاداعى ەڭبەگى ءوز الدىنا ءبىر توبە.
اسىرەسە, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, ول الاش ازاماتتارىنىڭ ازاتتىق, ۇلتتىق مۇددە, انا ءتىلى, ادەبيەت, تاريح تۋرالى جازعان ەڭبەكتەرىن زەرتتەۋگە ءبىرجولا كىرىستى. ويتكەنى قازاق حالقىنىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسىپ, جەر بەتىندە ساقتالۋىنا, ونىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا الاش قوزعالىسىنىڭ قوسقان ۇلەسى ءولشەۋسىز ەدى.
الاش ازاماتتارى شىبىن جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق دەربەس اۆتونومياسىن قۇرۋ ءۇشىن كۇرەستى, ودان كەيىن ونىڭ قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى بولىپ قۇرىلۋىنا, ونىڭ شەكاراسىنىڭ بۇگىنگى اۋماقتا بەكىتىلۋىنە تىكەلەي اتسالىستى. ولاي بولسا, حح عاسىرداعى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ نەگىزىن سالعان الاشتىقتار دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز بۇگىن ۇلان-عايىر تەرريتوريانى مەكەن ەتىپ وتىرمىز. سول كەزدەگى قيىن زاماندا الاش ازاماتتارىنىڭ تەرەڭ ءبىلىمى مەن پاراساتى, بىلىكتىلىگى مەن ولەرمەن ارەكەتى بولماسا, بۇگىنگى شەكارانىڭ قانداي بولىپ تۇرارىن ءبىر اللانىڭ ءوزى عانا بىلەر ەدى.
رىمعاليدىڭ شىعارماشىلىق قىرى كوپ. ونىڭ ءبارىن ءبىر ماقالادا قامتۋ ءمۇمكىن ەمەس. بىراق نەگىزگى قىرى الاش تاقىرىبىنا بايلانىستى. الاش ازاماتتارى كوتەرگەن ۇلتتىق يدەيانىڭ ماڭىزى بۇگىنگى تاڭدا تولىق زەردەلەنبەي, ولاردىڭ جاڭا تاريحتان الاتىن ورىنى انىقتالماي, ناسيحاتتالماي تۇرعان بۇگىنگى كەزەڭدە بۇل ماسەلەنى ايتقان ۇستىنە ايتا ءتۇسۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. ونسىز ءبىز ءالى دە ەلىمىزدى ەلەستەي كەزىپ جۇرگەن كەشەگى كەڭەستىك سانانىڭ قۇرساۋىنان بوسانىپ شىعا المايمىز.
ۇلى يدەيالاردى ولتىرمەي, كەيىنگىگە جەتكىزۋ ءۇشىن ۇلى تۇلعالار كەرەك. اتاقتى رەجيسسەر مەل گيبسوننىڭ شوتلانديانىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسى تۋرالى «قايسار ءجۇرەك» اتتى ايگىلى ءفيلمى بار. اقسۇيەكتەر ساتقىندىعىنىڭ كەسىرىنەن جەڭىلىسكە ۇشىراپ, شوتلاندىقتار قوزعالىسىنىڭ قولباسشىسى ۋيليام ۋوللەس قولعا ءتۇسىپ, ءولىم جازاسىنا كەسىلەدى. ىشەك-قارنىن اقتارىپ, اياق-قولىن وتاپ, ازاپتايتىن جازانىڭ باستالعان كەزىندە ۋوللەستىڭ جالعىز-اق ارمانى – ەسىنەن تانار ساتتە: «ازاتتىق!» دەپ ايعايلاپ ۇلگەرۋ. سول ارقىلى ەلدىڭ جۇرەگىندە ازاتتىق يدەياسىن ساقتاپ قالۋ. اقىرى ايعايلاپ ۇلگەرەدى. بەرىلمەي ولگەن ۋوللوستىڭ: «ازاتتىق!» دەگەن جان داۋىسى ولىمگە جينالعان قاراقۇرىم حالىققا تاراپ, جۇرەكتەن وشپەي قالادى. كەيىن شوتلاندىقتاردىڭ قيراعان اسكەرىنىڭ قالدىقتارى قايتا كوتەرىلىپ, اقىرى انگليانى شوتلانديانىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداۋعا ءماجبۇر ەتەدى.
ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ دا اتىلار الدىنداعى تەرگەۋدە قايمىقپاي: «سوۆەت ۇكىمەتىن مويىندادىم, بىراق جەك كوردىم», دەگەن ايگىلى جاۋابى قازاقتىڭ ازاتتىعى تۋرالى يدەيانى ساقتاپ قالعان سەرتتى ءسوزدىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. جاپپاي قورقاقتىق كەزىندە الدىمەن يدەيا ولەدى. ەڭ جامانى – بالكىم, وسى بولار.
2009 جىلى تامىزدا ءبىر توپ جازۋشى وقجەتپەستە دەمالدىق. ىشىمىزدە رىمعالي مەن اقسەلەۋ بار. بۇل ءبىزدىڭ وسى ەكى جىگىتپەن بىرگە وتكىزگەن سوڭعى قىزىعىمىز شىعار. زامانعا ىقپالىڭ جۇرمەسە دە, جانىڭدى تۇسىنەتىن, سىرلاساتىن, مۇڭداساتىن زامانداستىڭ بولعانى – ول دا بايلىق.
ءبارىمىز دە ەڭ ۇلكەن وقيعانى كۇتىپ جۇردىك. ول – اكادەميك رىمعالي نۇرعاليەۆتىڭ 70 جىلدىعى ەدى. 2010 جىلعى ماۋسىم ايىندا استانادا ونىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى. قازاق ادەبيەتى مەن فيلولوگياسىنىڭ ۇلكەن تويى باستالىپ تا كەتكەن ەدى. بىراق 70 جىلدىعىن كورۋدى قۇداي ونىڭ ماڭدايىنا جازباعان ەكەن.
ءوزىن سوڭعى كورگەنىم, ۇلتتىق كىتاپحانادا وتكەن كىتاپ تۇساۋكەسەرى بولار. رىمعالي سونىڭ الدىندا اۋرۋحانادان شىعىپتى, بىراق اجارى جاقسى كورىنگەن. كوڭىلى دە كوتەرىڭكى ەكەن. شىعىپ سويلەپ, وتكىر ازىلدەرىمەن جۇرتتى قىران-توپان كۇلدىرىپ وتىردى.
ودان كەيىن بىرىككەن اراب امىرلىگىنەن زايىبى حاديشانىڭ تەلەفوننان جىلاپ تۇرىپ: «رىمعاليدان ايرىلدىق» دەگەن ءسوزى ەسىمدە.
ۋاقىتتىڭ ەمشى ەكەنى راس. سابىرعا جۇگىندىك. ويتكەنى, ازاماتتىڭ ارتىندا مول مۇراسى قالدى. جانە ول مۇرا وتكىنشى قۇندىلىقتارعا ەمەس, حالىقپەن بىرگە جاسايتىن اسىل قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن. كەيىنگى ۇرپاق سول مۇرانىڭ ىشىنەن وزىنە قاجەت قازىنانى تابا الاتىنى انىق. رىمعاليدىڭ رۋحاني ءومىرى باستالدى.
ءبىز ءۇشىن الاشتىڭ ءوزى قانداي قىمبات بولسا, الاش ءۇشىن تەر توگىپ, ەڭبەك ەتكەن جاندار دا سونداي قىمبات.
تولەگەن ابدىك ۇلى, استانا.
ەستەلىك كىتاپ جارىق كوردى
