كاسپيگە «قاستاندىق» جاسامايىق

كاسپيدىڭ سولتۇستىك تابانىنداعى مۇناي كەن ورىندارىن يگەرۋ قازاقستان مەن رەسەيگە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى بولعانىمەن, ەكولوگيالىق تۇرعىدان الاڭداتۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. ويتكەنى, بۇل تەڭىز اۋماعى وتە ۇلكەن ءارى سىرتقى اعىنى جوق تۇيىق سۋ قويماسى. سوندىقتان ونىڭ وزدىگىنەن تازالانۋ قابىلەتى باسقا تەڭىزدەرمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن. وعان تۇسكەن قالدىقتار تەز تاراپ كەتە المايدى. سەناتتىڭ وتكەن سەسسياداعى سوڭ­عى وتىرىسىندا 1998 جىلدىڭ 6 ءشىل­دەسىندە قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا قول قويىلعان كەلىسىمنىڭ حاتتاماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى قابىلداندى. وندا كاسپيدىڭ سولتۇستىگىندەگى رەسەي سەكتورىندا ورنا­لاسقان «تسەنترالنىي» كەن ورنىن بارلاۋعا قۇقىق بەرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعان. مىنە, وسى زاڭ جوباسىنا بەرىلگەن عىلىمي ساراپتا­مانىڭ وزىندە كەن ورنىن يگەرۋ ازامات­تارىمىزدىڭ تازا تابيعاتتا ءومىر ءسۇرۋ قۇقىنا ەلەۋلى زيان كەلتىرۋى مۇمكىن دەپ جازىلعان. مەن زاڭ جوباسى تۋرالى بايان­دا­عان ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ورىن­باسارىنا «كاسپيدەن مۇناي ءوندىرۋ­دىڭ شەكتى كولەمى انىقتالدى ما؟» دەگەن سۇراق بەرگەنىمدە, ول تولىمدى جاۋا­پ ايتا المادى. دەمەك, مۇناي ءوندىرۋدىڭ جوعارعى شەگى بەلگى­لەنبەگەن. كەن ورىندارى سار­قىلعانشا مۇناي وندىرىلە بەرەدى. كاسپيدەگى كوپتەگەن كەن ورىندارى, سونىڭ ىشىندە سولتۇستىك­تە انىق­تال­عان «قۇرمانعازى», «حۆالىن­سكوە», «تسەنترالنوە» كەن ورىن­­دارى دا بار, وتكەن عا­سىر­­دىڭ 60-شى جىلدارىندا تا­بىل­­عان. الايدا, ول كەزدەگى ءوندىرۋ تەح­نو­لو­گياسىنىڭ تەڭىز ەكولو­گيا­سىن ساقتاۋ قابىلەتتىلىگى تومەن بول­عاندىقتان كسرو مۇناي ءوندىرۋ ۇدە­رىسىن كەيىنگە قالدىرعان. ال بۇگىنگى تەح­نو­لوگيا قال­دىقسىز مۇناي ءوندى­رۋ ءمۇم­كىندىگىنە قول جەتكىزدى مە؟ عالىمدار مەن ماماندار­دىڭ پىكى­رىن­شە, ءالى تولىق قول جەتكىزگەن جوق. قازىرگى كەزدە تەڭىزدەن مۇناي ءوندىرۋدىڭ كەسىرىنەن وندا قالعان كوپتەگەن اۋىر مەتالداردىڭ, سونىڭ ىشىندە كادمي مەن سىناپ­تىڭ ميكروەلەمەنتتەرى سۋدا نورمادان 17 ەسە كوپ كورىنەدى. يران عالىم­دارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كاسپيدىڭ ەكولوگياسى قازىر ەڭ تومەنگى قاۋىپتى شەگىنە جەتكەن. ونىڭ 95 پايىزى قازاقستان, رەسەي, ازەربايجان ەلدەرىنىڭ سەكتورىنا جاتاتىن سولتۇستىك وڭىردە ەكەندىگى دە انىقتالىپ وتىر. سوندىقتان دا تەڭىزدەن مۇناي ءوندىرۋدىڭ شەكتى دەڭگەيىن انىقتاپ, ەكولوگيانىڭ ساقتالۋى ءۇشىن ءوندىرىستى تەجەۋ كەرەك. ارينە, بۇعان دەيىن تەڭىزدىڭ ەكولوگياسىن ساقتاۋ تۋرالى ءبىر­نەشە حالىقارالىق قۇجاتتارعا قول قويىلدى. الايدا, سولاردىڭ قاۋقارى ءالى دە جەتكىلىكسىز. قازاقستاندىق عالىم, اكادەميك مۇفتاح دياروۆتىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا, 1 توننا مۇناي ءوندىرىل­گەندە ودان 3 كيلو زياندى قالدىق سۋ مەن اۋاعا تارايدى. «تەڭىز-شەۆرويل» كومپانياسى ءۇشىنشى كەزەڭىن قوسىپ, ودان 36 ملن. توننا جانە «قاشاعان» كومپانياسى 21 ملن. توننا مۇناي وندىرگەندە, تەك وسى ەكى كومپانيانىڭ وزىنەن جىلى­نا 171 مىڭ توننا زياندى قال­دىق شىعاتىن كورىنەدى. بۇل سول جەردىڭ اۋاسىن جۇتىپ, سۋىنا ءتۇسىپ وتىرعان وڭىردەگى ەكى وبلىستىڭ ميل­ليوننان استام حالقىنىڭ دەن­ساۋ­لىعىنا زيان كەلتىرەرى ءسوزسىز. ال تەڭىزدىڭ فلوراسى مەن فاۋنا­سى اياۋسىز ب ۇلىنەدى. سون­داي-اق, قىمبات بالىعىنا زيان كەلىپ, ساپاسى تومەندەيدى. سوندىق­تان حالىق اراسىندا جاڭا كەن ورىن­دارىنىڭ يگەرىلۋىنە بايلانىستى الاڭداۋشىلىق تۋىپ وتىر. تەڭىزدىڭ ەكولوگياسىن قاتتى ءبۇلدىرىپ الساق, ونى قايتىپ قالپى­نا كەلتىرۋ وڭاي ەمەس. تەحنوگەندىك كەسەلدەرمەن بۇرىن ءبىر تەڭىزدى قۇرتىپ العانىمىزدى ۇمىتپايىق. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن «قاشاعان» كەن ورنىندا تەڭىزدىڭ تۇبىنە سالىنعان قۇبىر جارىلىپ, جۇمىسى توقتاتىلدى. وسى قۇبىردى ورناتقان كومپانيانىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى برۋنو جار­دەن جۋىردا بۇل ىسكە ەشكىم دە كىنالى ەمەس, ەشكىمدى دە جاۋاپقا تارتۋعا بولمايدى دەپ مالىمدەمە جاسادى. سوندا سالىنۋى ءۇشىن ميلليونداعان دوللار شىعىن كەتكەن وتە قىمبات ءارى اۋقىمدى قۇبىردىڭ ەكولوگيالىق زاردابىنا ەشكىمنىڭ جاۋاپ بەرمەگەنى قالاي؟ قۇبىردىڭ جارىلۋ سەبەبى انىقتالۋ كەرەك ەدى عوي. «قازمۇنايگاز» كوم­پا­نياسىنىڭ اتىنان وسى بىرلەس­كەن كاسىپورىندا قىزمەت ىستەيتىن ماماندار نەگە ەلدىڭ مۇددەسىن قورعاماي, ءۇنسىز قالدى دەگىڭ كەلەدى. الدە ولار جوعارى ەڭبەكاقى العاندارىنا عانا ءماز بولىپ ءجۇر مە؟ سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ءتيىستى ورگانداردىڭ بۇل ىسكە ارالاسىپ, زاڭدى تۇرعىدان نەگە جاۋابىن سۇراماعانى دا بەلگىسىز. كاسپيدىڭ ەكولوگياسى عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىن­دەگى وسى سالانىڭ ماسەلەلەرىن ەستى­­گەندە, قورشاعان ورتانى قور­­عاۋ مينيسترلىگىن تاراتىپ, ەنەر­گەتيكا مينيسترلىگىنە قوس­قاننىڭ ءتيىم­دىلىگى بولمادى دەگەندى اشىق ايتۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى, بۇل مينيسترلىك بولەك بولعاندا ەكو­لوگيانىڭ ساقتالۋىنا بايلانىس­تى باتىل ءۇن قاتىپ, كۇرەس جۇرگىزە بىلەتىن ەدى. ال قازىر ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىمىنا كوميتەت رەتىندە ەنگىزىلگەن سوڭ ءوزىنىڭ ارىپتەسى, سول مينيسترلىكتەگى مۇناي ونەركاسىبىن دامىتۋ كوميتەتىنە قارسى ءبىر اۋىز ءسوز ايتا الماي, ءۇنسىز قالدى. ءسويتىپ, بۇل قىزمەتتىڭ جۇمىس ناتيجەسىن حالىققا دا, مەملەكەتكە دە, ەلگە دە, جەرگە دە ءتيىمسىز قىلىپ تاستادىق. بولاشاقتا وسى ماسەلە ەسكەرىلىپ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى دەربەس ۆەدومستۆو بولسا ەكەن دەگەن تىلەگىمىز بار. جالپى, ەكولوگيانى ساقتاۋ ءىسى ءبىر مەزگىلدىك ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتەن جوعارى تۇرۋى كەرەك. ويتكەنى, ول عاسىرلارعا اپاراتىن ماڭگىلىك تيىمدىلىك. وسىنى ۇمىتپايىق. سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ, سەنات دەپۋتاتى