اۋىل احۋالى قايتسە جاقسارادى؟

  حالقىمىزدىڭ رۋحاني بەسىگى اتانعان اۋىلدىڭ نەگىزگى ۇيتقى-تىرەگى, تىرشىلىك كوزى اتاكاسىپ – ءتورت ت ۇلىك مال ءوسىرۋ ەكەنىن بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى دەپ ايتۋعا بولادى. ەلىمىزدە بۇرىنعى مەملەكەتتىك اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى جەكەشەلەندىرىلىپ, اۋىلدا نارىقتىق ەكونوميكا بەل العان كەزدە وتباسى دەڭگەيىندە مال ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ ماڭىز­دىلىعىنىڭ دا ەسەلەپ ارتقاندىعى جاسىرىن ەمەس. بۇعان دالەل, بۇگىندە جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى ومىرشەڭدىگى, تۇراقتىلىعىمەن ەرەكشەلەنىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, بۇل شاعىن شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى اۋىل رەفورماسى وتپەلى كەزەڭىندە, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە جۇ­مىس­­سىزدىق, كەدەيشىلىك كەلەڭ­سىزدىكتەرىنىڭ بەل الۋىنا دا بەل­گىلى ءبىر دارەجەدە تەجەۋشى كۇش بولا الدى, سونداي-اق, كەيىنگى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس زارداپتارىن دا اۋىل تۇرعىندارى, باسقالارعا قاراعاندا, جەكە شا­رۋا­شىلىقتارىنىڭ ارقاسىندا بالەندەي سەزىنە قويعان جوق دەۋگە بولادى. مەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدە اۋىلدىق جەرلەردە 1,3 ملن. جەكە قوسالقى, وتبا­سى شارۋاشىلىقتارى, بار­­لىق پايدالانىستاعى اۋىل­شارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ بەس­تەن ءبىر بولىگىن يەلەنىپ, اۋىل­شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ۇشتەن ەكىسىن وندىرەدى ەكەن. وسىدان دا بولار, تاياۋدا تا­عايىندالعان اۋىل شا­رۋا­شىلى­عى ءمينيسترى ا.مىرزاحمەتوۆ اۋىل­­دىق وڭىرلەردى ارالاعاندا جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋا­شى­لىقتارىنا جاڭا تىنىس بەرەتىن ءىس-شارالاردى اتقارۋدىڭ قاجەتتىلىگىن قاداپ ايتقانداي بولدى. وسىعان وراي بۇگىندە مينيسترلىك تاراپىنان بۇل با­عىتتا ءبىرشاما ءىس-شارالاردىڭ اتقارىلىپ جاتقاندىعى دا قۋا­نارلىق جاعداي. دەگەنمەن دە, وسى ورايدا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بىلىكتى ءبىر ماماننىڭ ەرتەرەكتە ايتقانى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. «بۇرىندا قانشاما وڭىرلىك ازىق-ت ۇلىك باعدارلامالارىن, ەسەپ-قيساپ جۇمىستارىن جاساپ, تەككە اۋرە بولىپپىز, نارىققا وتكەلى بۇل پروبلەما تەز ارادا شەشىلدى ەمەس پە, ياعني بۇگىندە قاي بازارعا بارساڭ دا تولىپ تۇرعان ەت-ءسۇت» دەگەن ەدى ول. دەمەك, جوعارىدا ايتىلعان ماڭىزدى ماسە­لەنى شەشۋگە باعىتتالعان ءىس-شارا­لار, ادەت­­تەگىدەي قاعازباستىلىق­پەن, نەگىزسىز باعدارلامالار جاساۋمەن شەكتەلمەي, قوعامدىق پىكىر­لەرمەن, عالىم-مامانداردىڭ ۇسى­نىس­تارىمەن ساناسا اتقارىلسا ەكەن دەيمىن. سوندىقتان دا بولار, قازاق اگرارلىق-ونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ ەكونوميكاسى جانە اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ ينستيتۋتى, شىعىس بولىمشەسىنىڭ 2015 جىلدان ءۇش جىلدىق عىلىمي-تاجىريبەلىك باعدارلاما اياسىندا ەلىمىزدىڭ ءبىر-بىرىنەن تابيعي-اۋا رايى جاعدايلارىمەن ەرەك­شە­لەنەتىن اۋىلدىق ايماقتارىندا جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋا­شى­لىقتارى الەۋەتىن ارتتىرۋ, ولار­دى شاعىن, ورتا بيزنەس قۇرىلىمدارى ساناتىنا ترانسفورماتسيا­لاۋ ءمۇم­كىن­دىكتەرىن انىقتاۋ باعىتىندا اتقارىلعان جۇمىستار نەگىزىندە وي-پىكىرىمدى ايتۋدى ءجون كوردىم. كەڭەس وداعى كەزىندە جە­كە قوسالقى, وتباسى شا­رۋاشى­لىق­تارى مەملەكەتتىك شارۋا­شىلىقتار ەڭبەككەرلەرىنىڭ قوسىمشا تابىس كوزى بولىپ, شارۋاشىلىقتاردىڭ دا ونىمدەر ءوندىرۋ جوسپارىنا ەلەۋلى ۇلەس قو­سىپ, ولاردىڭ تاراپىنان ايتارلىقتاي قولداۋلار مەن كومەكتەردى يەلە­نىپ وتىردى. ال بۇگىندە بۇل سالاداعى جاع­داي مۇلدەم باسقاشا, ياعني جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋا­شىلىقتارى وزىمەن ءوزى جەكە-دارا قالىپ وتىر دەۋگە بولادى. وسىعان وراي, جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى كەلە­شەگى تۋرالى قوعامدا قاراما-قايشى پىكىرلەردىڭ دە قالىپتاسىپ وتىرعانى راس. اتاپ ايتقاندا, ءبىرشاما عالىم-ماماندار شا­عىن, قوسالقى, وتباسى شارۋاشى­لىق قۇرىلىمدارىنىڭ اۋىل شا­رۋا­­شىلىعى وندىرىسىندە ماڭىز­دىلىعى بىرتىندەپ تومەندەي بەرە­دى دەسە, باسقالارى, كەرىسىنشە, ولاردىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەلەرىن, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ فورمالارىن جەتىلدىرۋ, ەلىمىزدىڭ اگ­رارلىق سەكتورىندا شاعىن, ور­تا كاسىپكەرلىكتىڭ وركەندەۋىنە بىردەن-ءبىر جول اشاتىن مۇمكىندىك دەپ ەسەپتەيدى. بۇگىندە «جەكە قوسالقى», «وتباسى» شارۋاشىلىقتارى اتاۋلارى توڭىرەگىندە بىرەگەي تۇسىنىكتىڭ قالىپتاسپاي وتىرعاندىعى دا كەزدەيسوقتىق بولماسا كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارىن اتاۋ­لارىنا ساي كەلەتىن ماق­ساتتارداعى كاسىپتەرىمەن اينا­لىسۋ تۇرعىسىندا انىقتاپ, باعالاۋ قاجەت. وسى ەكى شاعىن شارۋاشىلىق قۇرىلىمىنىڭ بىرەگەي كاسىپتىك سالاسىن «جۇرت­شىلىق شارۋاشىلىعى» دەپ اتاۋ دا ورىندى دەپ ويلايمىن. اتاپ ايتقاندا, ءتۇرلى شاعىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى تاۋارلى ونىمدەر وندىرۋمەن دە اينالىساتىن بولسا, ولار «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق», ال وندىرەتىن ونىمدەرى تەك ىشكى ازىق-ت ۇلىك سۇرانىستارى كولەمىندە شەكتەلسە «وتباسى شارۋاشىلىعى» ساناتتارىنا جاتادى. ارينە, ءىس جۇزىندە بۇل ەكى قۇرىلىمنىڭ اراجىگىن اجىراتۋ وتە كۇردەلى, كوپتەگەن قوسىمشا شىعىنداردى قاجەت ەتەدى. مى­سالى, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءوزىن­دە جەكە قوسالقى, وتباسى شا­رۋا­­شىلىقتارى سياقتى شاعىن اۋىل­­شارۋاشىلىق قۇرىلىم­دارىنا ولاردىڭ جالپى وندىرەتىن ونىمدەرى كولەمىنىڭ شەكتەۋلىلىگىنە بايلانىستى مەملەكەت تاراپىنان بالەندەي باقىلاۋ مەن قولداۋ ءىس-شارالارىن اتقارۋ قاراستىرىلماعان. سونىمەن قا­تار, ءبىزدىڭ ەلدە جەكە قوسالقى, وت­باسى اۋىلشارۋاشىلىق قۇرى­لىمدارىنىڭ شارۋاشىلىق ءجۇر­گىزۋ فورمالارىنىڭ شەتەل­دەردەگىدەي ەكونوميكالىق كاتەگوريالارمەن ەمەس, قۇقىقتىق نەگىزدە انىقتاۋ دا, ءتۇرلى شاعىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى ارالارىنداعى جىكتەۋ تەتىك­تە­رىنىڭ ناقتى ەمەستىگىن كورسەتىپ وتىر. بۇل ورايدا, ايقىن اجىراتۋ كريتەريلەرى شارۋا­­شىلىقتىڭ نەگىزگى ماقساتى, قىزمەت تۇرلەرى, جەر, تاۋارلى ءونىم كولەمدەرى, تەح­نيكالىق جاراق­تانۋ, جۇمىسپەن قامتىلۋ, تابىستىلىق دەڭگەيلەرى بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. قالاي بولعاندا دا, نارىق­تىق كوپساتىلى ەكونوميكا ءجۇ­يە­سىندە شاعىن قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى اۋىل­شا­رۋاشىلىق وندىرىسىندە ءوز ورنىن تاۋىپ, تۇراقتى, يكەم­دى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ فور­ما­لارىنىڭ بىرىنە اينا­لاتىن­دىعىنا كۇمان بولماسا كەرەك. سەبەبى, بۇگىندە ەلىمىزدە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ 70%-عا جۋىعىن يەلەنىپ وتىر­عان جەكە قوسالقى, وتباسى شا­رۋا­­شىلىقتارىنىڭ كەلەشەكتە دە ءتۇرلى قۇرىلىمدىق جەتىل­دىرۋ ءىس-شارالارى نەگىزىندە اۋىل­شارۋاشىلىق وندىرىسىندەگى ۇلەس سالماعىنىڭ باسىم بولاتىن­دىعىنا سەنىم مول. اۋىلدىق ايماقتاردا ءجۇر­گىزىلگەن انكەتالىق ساۋالدامالار اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە مال ۇستامايتىن (تاۋىقتان باسقا) وتباسىلار سانىنىڭ سوڭعى جىلداردا ءوسىپ كەلە جاتقاندىعىن بايقاتادى, ساۋالنامامەن قام­تىلعان التى اۋدان اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرى بويىنشا مال ۇستامايتىن وتباسىلار دەڭگەيى ورتا ەسەپپەن 15%-ى قۇرادى. مىسالى, دامىعان ەلدەردە, اتاپ ايتقاندا, اقش ەلىندە 4-5% اۋىل حالقى ەلدى ازىق-ت ۇلىكپەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتەدى ەكەن. بىراق ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بۇنداي اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ ينفراقۇرىلىمى دەڭگەيىنە جەتۋ ءۇشىن ءالى دە ونداعان جىلدار كەرەك, ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ اۋىلدىق ايماقتاردىڭ تابيعي, جەر جاع­دايىن, حالقىمىز ادەپ-عۇرىپ, ءداستۇر مەنتاليتەتىن شەتەل­دەرمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. سوندىقتان دا, اۋىلدا نەگىزگى تىرشىلىك كوزى مال وسىرۋمەن اينالىسپايتىن وتباسىلار سانىنىڭ ءوسۋ ءۇردىسى جالعاسا بەرەتىن بولسا, كەلەشەكتە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى كولەمىنىڭ كۇرت تومەن­دەۋى مەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە كۇردەلى الەۋمەتتىك قيىن­دىقتاردىڭ ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن.   دەمەك, شاعىن قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى ءوندىرىس ونىمدىلىكتەرى مەن تيىمدىلىكتەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ءبىزدىڭ ويى­­مىزشا, بۇل ماسەلەدە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءونىم وندىرۋگە دەگەن بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن, ولاردىڭ سۇرانىستارىنا ساي, قۇنارلى مال ازىعىمەن, ءتيىستى جايى­لىمدىق جەرلەرمەن, ءوندىر­گەن ونىمدەرىن ءتيىمدى باعاعا وتكىزە­تىن مۇمكىندىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋدە مەملەكەت تاراپىنان جاندى قولداۋ جاسالسا جەتكىلىكتى دەپ ايتار ەدىك. تاۋبە, بۇگىندە اۋىل تۇرعىندارى قانشا باس مال ۇستاۋ ءتيىمدى بولاتىنىن, مال باستارىن ازىقتاندىرىپ, كۇتىپ-باعۋ ەرەكشەلىكتەرىن ءبىرشاما يگەرىپ قالدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە اۋىل تۇرعىندارى مال ونىمدەرى­نىڭ 30%-ىن عانا ساۋداعا شىعارا الادى, ەلىمىزدە جاڭا تەحنولوگيامەن سالىنعان كوپتەگەن مال بورداقىلاۋ, مال ونىمدەرىن وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ قۋاتتىلىعىنا ساي مال ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىلمەي وتىرعاندىعى ەش سىن كوتەرمەيتىن جاعداي. ال, شاعىن شارۋاشىلىقتارى جالپى ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 15-20%-ىن عانا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا وتكىزە الىپ وتىر. ەلىمىزدە ساۋىن سيىردىڭ جىلدىق سۇتتىلىگى ورتا ەسەپ­پەن 2200 كيلو. بۇگىندە جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى ور­تا­­­لىقتاندىرىلعان ءسۇت قا­بىلداۋ ورىندارىنا ءاربىر اۋىل­­­دىق ەلدى مەكەندەر بويىن­شا ورتا ەسەپپەن 30-دان 300 كي­لوعا دەيىن ءونىم وتكىزەدى ەكەن. دەمەك, ەگەر جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارىنان ءسۇت ءونىمىن ساتىپ الۋ ءىسىن ءوز مانىندە ۇيىمداستىرسا, قازىرگى جاعدايدان ەكى ەسەگە جۋىق كوپ ءسۇت ونىمدەرى ىشكى ازىق-ت ۇلىك نارىعىنا شىعا­دى ەكەن. سونىمەن, ءبىزدىڭ اتقارعان عىلىمي-تاجىريبەلىك زەرتتەۋ جۇ­مىستارىمىزدىڭ باستاپقى ناتيجەلەرى جوعارىدا اتالعان ءىس-شارالاردى تاجىريبەدە بالاما ەكى جولمەن يگەرۋگە بو­لا­تىن­­دىعىن كورسەتتى. ءبىرىن­شىسى – اۋىلدىق ەلى مەكەندەر اۋ­­­­ماعىندا, تاياۋدا قابىلدانعان زاڭ اياسىندا اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ, ەكىن­شىسى جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋا­شى­­لىقتارىن تاۋارلى ونىمدەر وندىرۋگە ىنتالاندىرۋ شارا­لا­رى ارقىلى ەرىكتى تۇردە شاعىن كا­سىپكەرلىك قۇرىلىمدار قاتارىنا ترانسفورماتسيالاۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, نەگىزىنەن جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋا­شى­لىق­تارى ەسەبىنەن جاساق­تالا­تىن اۋىلشارۋاشىلىق كووپەرا­تيۆتەرىن قۇرۋدى جەكەلەگەن ءوڭىر­لەر بويىنشا قاناتقاقتى جوبا رەتىندە اتقارۋدىڭ دا ماڭىزى زور. سونداي-اق, شاعىن قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارىن ءتۇرلى فورمالارداعى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىمەن (اگروكومبيناتتار, اگروحولدينگتەر, كلاس­تەرلىك اگروكەشەن) ينتەگراتسيا­لاۋ ءتاسىلىنىڭ دە تيىمدىلىگى زور. مۇنداي جۇيە ءبىرىنشى كەزەك­تە ولاردىڭ ماتەريالدىق-تەح­نيكالىق جابدىقتالۋىندا, ءون­دىرگەن ونىمدەرىن وتكىزۋىندە قا­لىپتاسىپ وتىرعان كۇردەلى پروبلەمالاردى وڭتايلى شەشەدى دەپ ايتۋعا بولادى. اۋىلداعى قوسالقى, وتباسى شا­رۋاشىلىقتارىنىڭ ءتيىم­­­­دىلىكتەرىن ارتتىرۋدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ دە ىنتالىلىعىن ەسكەرۋ كەرەك. سوندىقتان دا, جەرگىلىكتى جەر­لەردە جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى جاعدايىن تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستاۋ, قاجەت جاعدايلاردا جاندى كومەكتەر كورسەتۋ ءۇشىن, اسىرەسە, ولاردىڭ ءون­دىرگەن جانە وتكىزگەن ونىمدەرى كورسەتكىشتەرى مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق ەسەپ جۇيەسىنە ەنگىزۋ, اۋىلدىق, اۋ­دان­دىق اتقارۋشى ورگاندار دەڭ­گەيىندە جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى بويىنشا نەگىزگى دەرەكتەر بازاسىن قالىپتاستىرۋ شارالارىنىڭ دا بەرەرى از بولماس ەدى. باسقاسىن ايتپاعاندا, بۇل جاعداي ءوز كەزەگىندە اتالعان شاعىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىم­دارىنا مەملەكەتتىك قولداۋ مەن نەسيەلەۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەلەرىن قا­­لىپتاستىرۋعا وڭ اسەر ەتەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, جوعارىدا بايان­­­دالعان ماڭىزدى شارالاردىڭ اتقارىلۋى مەن تيىمدىلىگى كوپتەن تالقىلانىپ, جولى بولماي كەلە جاتقان «جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باس­قارۋ» جانە «جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى» تۋرالى زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا دا بايلانىستى بولماق. اتاپ ايتقاندا, بۇل زاڭدار اياسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ قۇزىرەتتىلىگى, جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋا­شى­لىق قۇرىلىمدارىنىڭ دا جەكەلەگەن ەرەكشەلىكتەرى ناقتىلانىپ جوعارىدا اتالعان ءىس-شارالاردى دايەكتى, ناتيجەلى اتقارۋعا جول اشار ەدى.  كاكىمجان سارحانوۆ, قازاق اگرارلىق-ونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ ەكونوميكاسى جانە اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتى استانا فيليالى ديرەكتورى