قازاقستان افريكاعا نە ءۇشىن اقشا سالۋى ءتيىس؟

سوناۋ افريكا قۇرلىعىنداعى ەفيوپ ەلىمەن قازاقتى قانداي قارىم-قاتىناستار بايلانىستىرۋى مۇمكىن؟ ساۋدا-ساتتىعى بار ما؟ تايپالىق قاقتىعىستارعا بەلشەسىنەن باتقان افريكامەن بايلانىس ورناتقان قانشالىقتى ءتيىمدى؟.. سويتسەك, ەفيوپيا افريكا قۇرلىعىنداعى بەدەلدى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى ەكەن. الەمدىك قاۋىمداستىق ونى سول ايماقتاعى دەرجاۆا رەتىندە قاراستىرىپ وتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن اتالعان ەل ەشكىمنىڭ وتارىندا بولماعان. بيىل قازاقستان العاش رەت بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە رەتىندە سايلانسا, ەفيوپيا وسى مارتەبەگە ءۇش رەت يە بولعان. بۇگىندە الەمدىك دەرجاۆالار وسى مەملەكەتكە اياماي قارجى سالىپ وتىر. ونىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار. قازاقستان ولارمەن باسەكەگە تۇسە الماسا دا, ءوز ساياساتىن جۇرگىزۋگە تىرىسىپ كەلەدى. ءسوز باسىندا ەفيوپيانىڭ جەر كولەمى جاعىنان افريكادا ەكىنشى, ال اسكەري كۇشى بويىنشا مىسىر­دان كەيىنگى ورىندا تۇرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. اتالعان مەملەكەت سىرتقى سايا­ساتتا « ۇلى ەفيوپيا» يدەياسىن ۇستانىپ, ءوزىن «افريكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى» رەتىندە مويىنداتىپ كەلەدى. ال ەلورداسى ادديس-ابەبانىڭ قۇرلىقتاعى «ديپلوماتيا استاناسىنا» اينالعانى قاشان. وسى ۋاقىتقا دەيىن سول جەردە بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى ءوتىپ, جىل سايىن افريكا وداعى­نىڭ سامميتتەرى ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. بۇدان بولەك, ەفيوپ بيلىگى بىرقاتار انتيتەررورلىق شارالارعا قاتىسىپ, ءوزىنىڭ حالىقارالىق بە­دەلىن كۇشەيتە ءبىلدى. سودان بولار, قىتاي, تۇركيا, ءۇندىستان, اقش پەن ەۋروپا وداعى سياقتى ءىرى ينۆەستورلار ەش قورىقپاي, ەفيوپيا ەكونوميكاسىنا قىرۋار قارجى قۇيىپ كەلەدى. وعان قوسا, ەلدىڭ حالقى كۇن ساناپ ءوسىپ وتىر. بۇگىندە ەفيوپتاردىڭ جالپى سانى 100 ملن. ادامدى قۇرايدى. جىل سايىن جەرگىلىكتى دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ ءبىر ميلليون ادامعا ارتىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, سۇرانىس دەڭگەيىنىڭ قانشاعا ارتىپ جاتقانىن ايتپاي-اق تۇسىنۋگە بولادى. دەگەنمەن, ەفيوپيا حالقىنىڭ 80 پايىزى اۋىلدى جەرلەردە تۇرىپ, 30 پايىزى كەدەيشىلىكتىڭ شەكتى دەڭگەيىنەن تومەن ءومىر سۇرەدى. ول ەلدە تۋريزم كەڭىنەن دامىعان. الايدا شەتەلدەن كەلگەن قوناقتار ءۇشىن ۋاقىت ساناۋدىڭ مۇلدەم باسقا جۇيەسىنە ۇيرەنىپ وتىرۋ قاجەت. سەبەبى, ەفيو­پيا كۇنتىزبەسى ادەتتەگىدەي 12 ايدان ەمەس, 13 ايدان تۇرادى. مىنە, وسى مەملەكەتپەن قا­زاق­­­­ستاننىڭ ساۋدا-ساتتىق باي­لانىستارىن ورناتقانىنا كوپ بولعان جوق. اقش, ەۋروپا مەن تمد ەل­دەرىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستى بىردەن تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ورناتساق, افريكانىڭ ەفيوپيا سياقتى دەرجاۆاسىمەن  ساۋدا-ساتتىق بايلانىستار التى جىل بۇرىن عانا باستالدى. بۇگىندە ونىڭ كولەمى ۇلكەن ەمەس. وتكەن جىلى اتالعان كورسەتكىش تەك 73,1 مىڭ دوللاردى عانا قۇرادى. سونىڭ باسىم بولىگى – يمپورت, ياعني ءبىز كوپ جاعدايدا, ەفيوپيانىڭ تاۋارلارىن تاسىمالدايمىز. قازاقستاننىڭ ەفيوپيا رەس­پۋب­ليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ەرلىك ءاليدىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە بىزگە ەفيوپ جەرىنەن, كوبىنەسە, گۇل مەن كوفە ونىمدەرى تا­سىمالدانادى. ازىرشە, ول جاققا ساتىلىپ جاتقان قازاقستاندىق تاۋارلار جوق. وتاندىق كاسىپكەرلەر دە ەفيوپيا ەكونوميكاسىنا اق­شا سالۋعا قورقاقتايدى. الايدا ءىرى دەر­­جاۆالار اقشانى اياماي سالۋدا. قازاقستاندىق ەلشى ونىڭ دا سەبەبىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. «بۇگىندە افريكاعا ينفرا­قۇرى­لىمدىق جوبالار قاجەت. ونداي جوبالار ءبارىبىر اقتالادى. ونىڭ پايداسى بىرنەشە ەسەگە كوپ بولادى. ەندى, بۇل – تەك ينۆەستيتسيا سالۋ عانا ەمەس, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار ارقىلى وسى ەلدىڭ تابيعي رەس­ۋرستارىنا قول جەتكىزۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى. ال ول جەردە ونداي باي­لىق بارشىلىق. بۇگىندە اقش, قىتاي سياقتى دەرجاۆالار تابيعي رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋگە تىرىسىپ جاتىر. سەبەبى, سونىڭ بارلىعى – ەنەر­­­گيا كوزدەرى. افريكادا ونداي بايلىق كوپ. سوندىقتان ولار سول جەرگە ينۆەستيتسيانى اياماي سالۋدا. نەگىزى, جىل سايىن افريكا قۇرلىعى 50-55 ملرد. دوللار كولەمىندەگى ينۆەستيتسيالاردى قاجەت ەتىپ وتىرادى. ونداي اقشا سا­لىنادى دا. الايدا تۋرا سونداي اقشا سان الۋان ارنالار ارقىلى اقش پەن ەۋروپا­نىڭ قارجى ينس­تيتۋتتارىنا بارىپ قۇيىلادى», – دەيدى ەلشى. الداعى ۋاقىتتا قازاقستان ەف­يو­­­پيانىڭ ەكونوميكاسىنا كىر­گەن ءىرى دەرجاۆالارمەن باسەكەگە تۇسە الماسا دا, ەكى جاقتى ساۋدا-ساتتىقتى تەڭەستىرۋگە بار كۇش-جىگەرىن سال­ماقشى. بۇگىندە ءبىز ول جاقتان گۇل مەن كوفەنى كوپتەپ الساق, ەفيوپتار قازاقتىڭ جوعارى ساپالى استىعى­نا قىزىعىپ وتىر. الايدا وسى سالادا دا ءوزارا باسەكەلەستىكتىڭ بار ەكە­­نى ايان. جاقىندا قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر نوۆوروسسيسك پورتى ارقىلى استىق تاسىمالداپ كورگەن. بىراق ورىستار الدى­مەن ءوز ءونىمىن جىبەرىپ وتىراتىن كورىنەدى. ەندى, يراننىڭ باندەراباس تەڭىز پورتىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتىلىپ وتىر. بولاشاقتا وسى ماسەلە شەشىل­سە, وتاندىق استىقتى قازاقستان – تۇرىك­­­مەنستان – يران تەمىرجولىمەن سول پورتقا دەيىن اپارىپ, ءارى قاراي دجيبۋتي ارقىلى ەفيوپياعا جەت­كىزۋگە ابدەن بولادى.  ارمان اسقار  استانا