جاعىمسىز ءيىس, قولايسىز اۋا

ودان قالاي ارىلۋعا بولادى؟ اقتوبە ءوڭىرىنىڭ اۋاسى تابيعي تۇنىق تاپ-تازا دەپ ەشكىم دە ايتا الماسى انىق. مۇنايدان ءبو­لىنەتىن ءتۇرلى زياندى زاتتاردىڭ بار ەكەنى راس. ال وبلىس ورتا­لىعىنداعى اۋا رايىنىڭ كۇر­دەلىلىگى جايلى جىل سايىن دابىل قاعىلىپ ءجۇر. ونىڭ ۇستىنە ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ قالا ماڭىنا جاقىن سالىنۋى, ەسكى كاسىپورىنداردان شى­عا­تىن قالدىقتاردىڭ زالال­سىز­دان­دىرىلۋىنىڭ كەمشىندىگى بۇل ماسەلەنى بۇدان گورى دە ۋشىقتىرىپ بارادى. اۋانىڭ لاستىعىنا قالا­لىقتاردان ەڭ كوپ ارىز-شاعىم ءتۇسۋى دە سوندىقتان. وسىنى ەس­كەر­گەن وبلىس اكىمى بەردىبەك سا­پار­باەۆ اقتوبە قالاسىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالىمەن تانىسىپ شىقتى. ول اتموسفەرالىق اۋا قاباتىنا زياندى قالدىقتار شىعارۋى مۇمكىن نىسانداردى ارالادى, كەمشىلىكتەردى كوزبەن كورىپ, كوڭىل جابىرقاتاتىنداي جايتتارعا كۋا بولدى. ءوڭىر باسشىسى ونەركاسىپتىك اۋداندى, رىسقۇلوۆ كوشەسىندەگى جابدىقتالماعان اعىن ستانساسى, تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار پوليگونىن, اقتوبە قالاسىنىڭ كارىز تازارتۋ قوندىرعىلارى مەن سپيرت ءوندىرىسى قالدىقتارى توگىلەتىن بۇرىنعى ەت كومبيناتىنىڭ بۋلانۋ الاڭىن كوردى. سونىمەن قاتار, وبلىس اكى­مى ەكولوگيالىق جاعدايى سىن كوتەرمەيتىن شانحاي اۋدا­نىن­دا بولدى. تۇرعىندار اۋاعا جانە تازا­لىققا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى ءوڭىر باسشىسىنا تىكەلەي جەتكىزدى, ولاردى كوبىنە جاعىمسىز ءيىس الاڭداتادى. اقتوبەلىكتەر وبلىس باسشىسىنا وزەكتى ماسەلەلەرگە بەيجاي قارامايتىنى ءۇشىن ال­عىس­تارىن جاۋدىرىپ, وزدەرىن الاڭ­داتقان ماسەلەلەردىڭ تاياۋ ۋاقىتتا وڭتايلى شەشىلەتىنىنە سەنىم بىلدىرەدى. ەكولوگياسى ناشار اۋدانداردى ارالاعان ءوڭىر باسشىسى اقتوبە قالاسىنداعى اتموسفەرالىق اۋا جاعدايى ماسەلەلەرى بويىنشا ءوت­كىزىلگەن كوشپەلى كەڭەسكە قاتىستى. كەڭەستى اشقان وبلىس اكىمى اۋا لاستانۋىنىڭ اقتوبەلىكتەر مەن جەرگىلىكتى بيلىك ءۇشىن وزەكتى ەكەنىن العا تارتا وتىرىپ, جاعدايدى جاق­­سارتۋ ماقساتىندا ۇتىمدى شارا­لاردى قولعا الۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. كەزدەسىپ وتىرعان قيىن­دىق­­­تارعا قاراماستان, وڭىردە ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىستار ءجۇر­گىزىلۋدە. 2015-2017 جىلداردى قامتيتىن شارالار جوسپارى ازىرلەنگەن. بۇل ماقساتتارعا بيىل 1,1 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. كوگال­داندىرۋ, كارىز جۇيە­لەرىن قايتا سالۋ جانە جوندەۋ, ونەركاسىپتىك قالدىقتاردى تازارتاتىن لوكالدى جۇيەلەر ورناتۋ جۇمىستارى كوزدەلۋدە, سونىمەن بىرگە, اۋدان ورتالىقتارىندا تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار پوليگوندارى قۇرىلىسى جوسپارلاندى. كولىك اعىندارىن باسقارۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جانە اۆتوكولىكتەردى سۇ­يىتىلعان گازعا اۋىستىرۋ بو­يىنشا شارالار قولعا الىندى. ايتا كەتەيىك, بۇگىندە بيۋدجەتتىك مەكەمەلەردىڭ 850 كولىكتەن تۇرا­تىن اۆتوپاركى تولىعىمەن گازبەن جۇرەدى. وڭىردەگى ءىرى ەلدى مەكەندەردەگى اعىن سۋلاردى تازارتۋ ءۇشىن جاڭا قوندىرعىلاردى قايتا سالۋ ماسەلەلەرى شەشىمىن تابادى. 2016 جىلى اقتوبەدە 3 اعىن سۋ ستانساسى قۇرىلىسى باستالادى دەپ كۇتىلۋدە. ونىڭ ەكەۋى جىل سوڭىنا دەيىن قولدانىسقا بەرىلەدى, سونداي-اق, ورتالىقتاندىرىلعان كارىز جۇيەسىن كەڭەيتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلادى. سونىمەن بىرگە, كەشەندى تازارتۋ قوندىرعىلارىنا تۇسەتىن اۋىرتپالىقتى ازايتۋ ءۇشىن ونەر­كاسىپتىك كاسىپورىنداردا لوكالدى تازارتۋ قوندىرعىلارىمەن جابدىقتاۋ بويىنشا شارالار قولعا الىنىپ جاتىر. قىركۇيەك ايىندا تۇرعىندار قالاشىعى اۋدانىندا قۇنى 679,5 ملن. تەڭگە بولاتىن كارىز كوللەكتورىن قايتا سالۋ جۇمىستارى باستالادى. سپيرت ءوندىرىسىنىڭ قالدىقتارىن جويۋ بويىنشا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەنۋدە. جالپى, جوسپاردىڭ 16 ءبولى­مىنىڭ 13-ءى اۋانى تازارتۋعا با­عىت­تالعان. وسى ماقساتتاردا اق­توبە قالاسىنىڭ اينالاسىندا «جاسىل بەلدەۋ» قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىستار قولعا الىنادى. اۋقىمدى جوبا بويىنشا, 2 209,61 گەكتار القاپتا با­تىس قازاقستاننىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە ءتوزىمدى 12 اعاش پەن بۇتاق ءتۇرى وسىرىلەدى دەپ جوس­پارلاعان. 1278 گەكتار جەرگە تال ەگۋ ءۇشىن توپىراق دايىندالدى. 3 ساتىدان تۇراتىن جۇمىس 9 جىل كولەمىندە جۇزەگە اسىرىلادى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن شامامەن 2 ملرد. تەڭگە جۇمسالادى. ءوڭىر باسشىسى ەكولوگيا سالا­سىنداعى ماسەلەلەر ءبىر جىلدا ەمەس, ۇزاق جىلدار بويى جينالعانىن, ونىمەن ءبىر ساتتە كۇرەسۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن جەتكىزدى. الايدا العا قويىلعان ماقساتتاردى ساۋاتتى, جۇيەلى ءارى جاۋاپكەرشىلىكپەن قولعا السا, بارلىعى شەشىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىنە از قاراجات كەتپەيتىنى ءارى ءىرى قارجى ينستيتۋتتارى تاراپىنان ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ورىندى ەكەنى ايتىلدى. – قازىردە اقتوبە قالاسىنىڭ ەكولوگياسى مەن اتموسفەرالىق اۋا قاباتىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىك بار. ەكو­لوگيا ماسەلەلەرىن شەشۋگە از قاراجات بولىنبەيدى. ەڭ باستىسى, تاپسىرمالاردى ۋاقتىلى جانە ساپالى ورىنداۋ كەرەك, جوسپارلى جانە جاۋاپتىلىقپەن قولعا السا, بارلىق ماسەلە شەشىمىن تابادى, – دەدى ب.ساپارباەۆ. كەڭەس بارىسىندا وبلىس اكىمى كاسىپورىن جەتەكشىلەرىنە, ونىڭ ىشىندە اۋانى لاستاپ جاتقان سپيرت زاۋىتتارىنىڭ, «اقبۇلاق» اق, «اقتوبە تازا قالا» جشس باسشىلارىنا بىرقاتار ەسكەرتۋلەر جاساپ, وندىرىستەگى ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىن ارتتىرۋدى تاپسىردى. اسىرەسە, سپيرت زاۋىتىنىڭ قالدىعىنان بۋلانىپ شىعاتىن ساسىق يىسكە قالالىقتار كومىلىپ وتىر دەۋگە بولادى. جەل سول جاقتان سوقسا سول ماڭداعى شاعىن اۋدانداردىڭ تۇرعىن ۇيلەرى ەسىك-تەرەزەلەرىن بىتەپ, سىرتقا شىعۋدان قالادى. شاھارداعى اتموسفەراعا شى­عارىلاتىن زياندى زاتتاردىڭ 70 پايىزى «ازحس» اق, «اقتوبە­فەرروقورىتپازاۋىتى» اق «جى­­لۋ-ەلەكتر ورتالىعى» اق كاسىپورىندارىنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى ەكەن. ءتيىستى ورىندارعا شەكتەۋلى رۇقسات ەتىلگەن نورمادان ارتىق زيان­دى زاتتار شىعارسا ايىپپۇلدى كوبەيتۋ قاجەتتىگى ەسكەرتىلدى. كەڭەس قورىتىندىسى بويىنشا ەكولوگيا زاڭنامالارىن بۇزعاندارعا قاتىستى قاتال شارالار قولدانۋ كەرەكتىگى ايتىلىپ, قورشاعان ورتانى جاقسارتۋعا باعىتتالعان ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى. ماسەلەن, ءبىر ايدىڭ ىشىندە تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار پوليگونىن جونگە كەلتىرۋ تاپسىرىلدى, ويتكەنى, پوليگوننىڭ قازىرگى جاعدايى ينۆەستور تارتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ءبىر اي ۋاقىت ىشىندە قالالىق كارىز جۇيەسىنە جەكە اسسەنيزاتورلىق كولىكتەرمەن لاس قالدىقتاردى زاڭسىز توگۋ دەرەكتەرى بويىنشا تەكسەرۋ جۇمىستارىن قولعا الۋ جۇكتەلدى.  ساتىبالدى ءساۋىرباي, «ەگەمەن قازاقستان» اقتوبە وبلىسى