كونەكوز تاريح – سان قيلى ءارى سان قىرلى قوعامدىق قۇبىلىستار مەن الەۋمەتتىك سىلكىنىستەردىڭ كۋاسى. سونىڭ بىرقاتارى بىزگە كەزدەيسوقتىقتىڭ كورىنىسىندەي كورىنەتىنى بار. سول سەكىلدى بۇدان جيىرما بەس جىل بۇرىن قول جەتكىزگەن تاۋەلسىزدىگىمىزگە دە وسىنداي كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراۋشىلار تابىلادى. الايدا, الەمدىك الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, كوكتەن سالبىراپ تۇسە قالعانداي كورىنەتىن سول كەزدەيسوق وقيعالار مەن كۇتپەگەن جاعدايلاردىڭ, ءتىپتى توڭكەرىستەردىڭ ءوزى عالامدىق دامۋ ىرقى مەن قيسىنىنان سەرپىن الادى ەكەن.
وتكەن مىڭجىلدىق. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى. توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ (تجمك) باستى ماقساتى كسرو اۋماعىندا تەمىردەي ءتارتىپ ورناتۋ ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. ستالين زامانىنداعىداي «حالىقتار تۇرمەسىن» قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ كەزەڭى ەسىك قاعىپ تۇرعانداي ءسات تۋدى. وسى كەزدە وداق قۇرامىنداعى كەيبىر رەسپۋبليكا باسشىلارى زاڭسىز, كەزدەيسوق قۇرىلعان ۇكىمەتتىك قۇرىلىم – «توتەنشە كوميتەتتىڭ» بيلىگىن مويىندامايتىندىقتارىن اشىق ايتتى.
سولاردىڭ ءبىرى – قازاق كسر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەدى. ول وقيعا ورىن العاننان كەيىن 20 تامىز كۇنى تاڭەرتەڭ رەسپۋبليكا حالقىنا ارناپ ءسوز سويلەدى.
وندا رەسپۋبليكا باسشىسى تجمك-نىڭ اۋلەكى ارەكەتتەرىن قولدامايتىنىن, مۇنىڭ كسرو كونستيتۋتسياسى قاعيداتتارىنا قايشى ەكەنىن اشىق مالىمدەدى. انىعىن ايتقاندا, ءتوڭكەرىسشىلەردىڭ باستى زىميان ويلارىنىڭ ءبىرى – وداقتاس رەسپۋبليكالاردى بيلەۋ تىزگىنىن قايتادان ءبىر ۋىسقا جيىپ, ولاردى بۇرىننان بەتەر تۇقىرتا ءتۇسۋ ەكەنى دە بەلگىلى بولىپ ەدى. الايدا, جۇرتشىلىقتان قولداۋ تاپپاعان توتەنشە كوميتەتتىڭ كۇنى قاراڭ بولىپ, شىقپاي جاتىپ ءوشتى. سونداي-اق, ونىمەن بىرگە ازاتتىقتى اڭساعان ەلدەردىڭ زاڭدى ەركى مەن قۇقىن ۇزاق جىلدار بويى بۇعاۋلاپ كەلگەن كسرو-نىڭ دا داۋرەنى ءوتىپ, دەمى تاۋسىلىپ بارا جاتتى.
وسى وقيعادان كەيىن كەڭەستەر وداعى اۋماعىندا ەركىندىك ۇرانى اشىق ايتىلا باستادى. ءتىپتى, گورباچەۆ شۇعىل ماسكەۋگە ورالىپ, بيلىك تاعىنا قايتا جايعاسقانىمەن كۇنىلگەرى بەلگىلەنگەن وداقتىق كەلىسىم جاسالماي قالدى. جىرتىققا جاماۋ سالىپ, قۇرىققا سىرىق جالعاۋعا ءتيىستى نوۆووگارەۆ كەلىسىمى دە جورگەگىندە تۇنشىقتى. ساياسي جۇيەنىڭ داعدارىسقا ۇشىراپ, ايىقپاس دەرتكە دۋشار بولعانىن دەر شاعىندا اڭعارعان قازاق كسر پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن شارۋاشىلىقتى ءوز بەتىمەن جۇرگىزۋ ەركىنە نەگىز قالايتىن باستى قۇجاتتارعا – «قازاق كسر-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى», «سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى» جانە «قازاق كسر-نىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق دەربەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» جارلىقتارعا قول قويدى.
1991 جىلدىڭ 23 تامىزىندا رەسپۋبليكا باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋرو مۇشەلىگىنەن ءوز ىقتيارىمەن باس تارتتى. سول جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىندە الماتى قالاسىندا وتكەن پارتيانىڭ سەزىندە قازاقستان كوممۋنيستىك پارياسىن تاراتۋ تۋرالى شەشىم شىقتى. بۇل جاي عانا وقيعالاردى تەرمەلەپ, مونشاقتاي ءتىزىپ شىعاتىن حرونيكالىق تاريحي دەرەكتەمە ەمەس, عاسىرلار بويى ەركىندىگىن اڭساعان حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىككە جەتۋ جولىنداعى الماعايىپ شاعى مەن شەشۋشى كەزەڭى ەدى. ءارى وسى بيىك تە اسقاق ءمۇددەلەر جولىندا توزىمدىلىك تانىتىپ, سابىر ساقتار تاريحي ساتتەر مەن تابيعي بەلەستەر بولاتىن.
وسى تۇستا ورتالىق باسىلىمدار وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى قوعامدىق-ساياسي وزگەرىستەر مەن جارقىن جاڭالىقتاردى «ەگەمەندىكتىڭ ەرىلمە شەرۋى باستالدى» دەپ كەكەتىپ-مۇقاتىپ باققانىمەن, ورىس زيالىلارىنىڭ ويى وزىقتارى وداقتىڭ كۇيى كەتىپ, باعى تايعانىن اشىق ايتا باستادى. اقىرىندا 1991 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا رەسەي, ۋكراينا جانە بەلارۋس باسشىلارى مينسك ءتۇبىندەگى بەلوۆەجيە نۋىندا ۇشەۋارا باس قوسىپ, 1922 جىلعى كسرو قۇرۋ تۋرالى شارتتىڭ كۇشىن جويۋ, ونىڭ ورنىنا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا بىرىگۋدى كوزدەيتىن قۇجاتتارعا قول قويدى.
ءسويتىپ, ولار جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت بويى الەمدى قاھارىمەن ىقتىرعان, تانىم مەن نانىم تەرەزەسىنە تەمىردەن پەردە تۇتىپ, قۇزىرىنداعى ۇلت پەن ۇلىستى قاساڭ يدەولوگيانىڭ قاماعىندا ۇستاعان كوممۋنيستىك-توتاليتارلىق رەجىمدى تارك ەتتى. سول جىلى 13 جەلتوقساندا اشحابادتا باس قوسقان قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان جانە تاجىكستان باسشىلارى بەلوۆەج كەلىسىمىن قولدايتىندىقتارىن ءبىلدىردى. ال ءبىر اپتا وتكەن سوڭ بۇرىنعى وداق قۇرامىنداعى بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنەن باسقا ون ءبىر رەسپۋبليكا باسشىلارى الماتى قالاسىندا باس قوسىپ, كسرو-نى ىدىراتىپ, تمد-نى قۇرۋ تۋرالى حالىقارالىق قۇقىقتىق اكتىلەردى جاريا ەتتى.
شىن مانىندە, بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى عانا ەمەس, ءبىر-ءبىرىمەن باستارى ەشۋاقىتتا ءتۇيىسپەيتىن, ەكى لاگەرگە ءبولىنىپ, ءبىر-بىرىنە قيعاش قاراپ كەلگەن بۇكىل جەر-جاھاننىڭ ساياسي-يدەولوگيالىق بەت-پەردەسىن وزگەرتىپ, كوك قۇرساۋ تونىن جىبىتكەن تاريحي وقيعا بولدى, بۇل. مىنە, وسىلايشا تەجەي تۇرۋعا كەلمەيتىن, كەرى بۇراۋعا كونبەيتىن تاريحتىڭ تەگەرشىگى شىر كوبەلەك اينالدى. پوستكەڭەستىك ەندىكتەگى باسقا رەسپۋبليكالار سياقتى, قازاق ەلىندە دە قوعامدىق-ساياسي وزگەرىستەر مەن سىلكىنىستەر ەندى ءوزىنىڭ تابيعي ارناسىمەن جالعاسىن تاۋىپ, العا قاراي اعىنداي جونەلدى.
ەڭ اۋەلى قازاق كسر-نىڭ جوعارعى كەڭەسى 1991 جىلدىڭ 16 قازانىندا قابىلداعان قاۋلىنىڭ جانە ارناۋلى زاڭنىڭ نەگىزىندە 1 جەلتوقسان كۇنى بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ وتكىزىلىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە ءوز ۇلتىنىڭ اسىل قاسيەتتەرىن, ىزگى دە دانالىق بولمىسىن بويىنا دارىتا بىلگەن ساياسي تۇلعا, قارىمدى قايراتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ەل قالاۋى, تاريح تاڭداۋى ءتۇستى. اراعا الاساپىراندى عاسىرلار مەن الماعايىپ كەزەڭدەردى سالىپ, ازاتتىق تاڭىمەن قايتا ورالعان اقجولتاي عۇرىپ بويىنشا مەملەكەت باسشىسى انت بەرىپ, ەل بيلىگى تىزگىنىن قولىنا الدى. ءسويتىپ, 1991 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا جوعارعى كەڭەس سەسسياسى رەسپۋبليكانىڭ اششى شەكتەي شۇباتىلعان رەسمي اتاۋىنان «كەڭەستىك» جانە «سوتسياليستىك» دەگەن سوزدەردى الىپ تاستاپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ وزگەرتتى.
سودان كوپ ۇزاماي ءبىر اپتانىڭ بەدەرىندە رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ جەتىنشى سەسسياسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. ءدال وسى كۇنى 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قازاق ەلى اسپان استى, جەر ۇستىندە ءوزىنىڭ ەشكىمگە كىرىپتار ەمەس, دەربەس دامۋ جولىن تاڭداعان, بايتاعى تۇتاس, شەكاراسى بولىنبەيتىن بىرەگەي, حالىقارالىق قاتىناستا تەڭ قۇقىلىق قاعيداتىن ۇستاناتىن دەموكراتيالىق-قۇقىقتىق, زايىرلى مەملەكەت قۇرعانىن سالتاناتپەن جاريا ەتتى.
ءدال وسى كۇنى... ءيا, ءدال وسى كۇنى ءيسى قازاقتىڭ ولگەنى ءتىرىلىپ, ءوشكەنى جاندى. كوكسەگەنى كەلىپ, كوكەيدەگىسى ورالدى. مەرەيى ءوسىپ, مارتەبەسى بيىكتەدى. ءتۇرلى تاريحي كەزەڭدەردە ەلدىڭ بىرلىگى مەن جەردىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن توگىلگەن قان مەن جوسىلعان تەردىڭ قارىمتاسى قايتتى.
ارينە, «ءبارىن دە تاريحتىڭ سىي-سىباعاسى دەۋگە بولار. الايدا, جان-جۇرەگىڭنىڭ اڭسارى بولعان ازاتتىقتى ەشكىم دە سىيعا تارتا المايدى. ازاتتىق دەگەنىمىز – بۇل الەمدىك تاريح تولقىنىندا ءوزىنىڭ سۋبەكتىلىك قۇقىعىن سەزىنەتىن جانە وعان جاۋاپ بەرە الاتىن حالىق بولمىسىنىڭ جالعىز عانا ۇلگىسى».
(ن.نازارباەۆ, «تاريح تولقىنىندا» الماتى 1999, 54-بەت). راسىندا دا, ۇلىس مۇڭى, ۇرپاق قامى ءۇشىن كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقى كورمەگەن, بايىرعى بابالاردان بەرى تارتىپ, كۇنى كەشەگى 1986 جىلعى جەلتوقساننىڭ ىزعارىندا توبەدەن تاس دومالاتقانداي ورتالىقتىڭ وكتەمدىگى مەن ساياسي وزبىرلىعىنا توزبەي ازاتتىقتىڭ ءانىن شىرقاي الاڭعا اتويلاپ شىققان ورىمدەي جاستاردى دۇنيەگە اكەلگەن قازاق ۇلتىنىڭ بەس مىڭجىلدىقتا باستان كەشكەندەرىنىڭ ءبارى بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇتاس تاريحى.
جالپى, حالقىمىزدىڭ بىرنەشە عاسىرلارعا سوزىلعان ازاتتىق پەن ەركىندىك جولىنداعى كۇرەس تاريحى – ەلدىك مۇددە ءۇشىن بىرىككەن ءارى بۇگىلگەن ساۋساقتار ىسپەتتەس. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن ايانباي شايقاسقان كەزدەر ونىڭ ءبىر كەلەتىن ءساتىن جاقىنداتا تۇسكەنى كامىل ەدى. ال دۇشپان قاراسىن باسىنان اسىرماعان ازاماتتىق – ورلىكتىڭ ونەگەلى بايانى دەسەك جاراسار. مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ باستاۋىنا نەگىز بولماق.
زامانالار قاتپارىنان, عاسىرلار تۇڭعيىعىنان تامىر تارتقان وسىناۋ ەرەكشە ەتنومادەني فەنومەن ازاتكەر سانا-سەزىمگە وتارشىلىقتىڭ ويرانىن باستان وتكەرىپ, 260 جىلداي تار جول, تايعاق كەشكەن كەزەڭدەردە دە سەلكەۋ تۇسپەگەنى قايران قالدىرادى. تەك بودان تىرلىكتىڭ بۇلتى ايىعىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ كۇنى كوككە ورلەپ, قىرانى سامعاي ۇشقاندا عانا قازاقتىڭ اتى دا, زاتى دا اسپان استى جەر ۇستىنەن ەشقاشان جوعالىپ كەتپەيتىنىن ۇقتىق. ويتكەنى, تاريح تاعىلىمى سونى ءتۇيسىندىرىپ ەدى. ەلباسىنىڭ ءماڭگىلىك ەل يدەياسى دا وسى ارنادان تامىر تارتقانى انىق.
وزگەنىڭ تابانىندا تاپتالىپ, ارانىنا جۇتىلىپ كەتپەي, وزىندىك بولمىسى مەن ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىن ءارى ۇلتتىق رۋحىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن تالاي ءباھادۇر بابالار سان مارتە قازاقتى وتارشىلدارعا قارسى قارۋلى شايقاستارعا باستادى. ءبىر عانا باتىس قازاقستان ولكەسىن جايلاعان قازاقتاردىڭ پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتى مەن وزبىر بيلىگىنە قارسى سىرىم, باراق, جولامان باتىرلار تۇسىندا باستالعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارى ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىسىپ, 180 جىل بويى جالعاسقان ەكەن. بيىل ءجۇز جىلدىعى اتالىپ ءوتىپ وتىرعان 1916 جىلعى «ماۋسىم جارلىعىنا» مويىنسىنباۋدى كوزدەپ, قارۋ بىلەپ اتقا قونعاندار دا جالپىقازاق كوتەرىلىسىنىڭ بەلدى وكىلدەرى ەدى.
بۇگىندە تاۋەلسىزدىگىمىزدى ودان ءارى نىعايتۋ جولىندا كەزدەسكەن سان-قيلى كەدەرگىلەردەن ءوتىپ كەلەمىز. الەۋمەتتىك اياداعى مۇقتاجدىقتار مەن شارۋاشىلىق سالاسىنداعى قيىندىقتار دا اجەپتاۋىر ەڭسەرىلدى. ءتىپتى, الەمدەگى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ ىرگەسىن شايقالتقان قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستارعا دا تاباندىلىقپەن قارسى تۇرا بىلدىك. وسىنداي سىن ساعاتتاردا ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ۇلت جوسپارىن بەلگىلەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىن بۇل كۇندەرى بارشا الەمدىك قاۋىمداستىق مويىنداپ, قۇرمەت تۇتادى.
بۇل تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاي كەزدە دە قوعامداعى ساياسي تۇراقتىلىق پەن الەۋمەتتىك تاتۋلىقتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا ايرىقشا نازار اۋدارعانىنىڭ ءناتيجەسى. ءارى ونى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ وزەگىنە اينالدىرا بىلگەن كورەگەندىلىگىنىڭ كورىنىسى.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال
