بەكباۋلى اتا

بۇگىندە اۋليە-انبيەلەرگە قاتىستى ءارالۋان پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. بىرەۋلەر اتا-بابا ارۋاعى نەمەسە كورىپكەل-ەمشىلەر تۋرالى ءسوز قوزعالسا, «اللاعا سەرىك قوسۋ» دەپ ات-تونىن الا قاشادى. ال, ءبىزدىڭ بابالاردان جەتكەن ءداستۇرلى دىنىمىزدە اتا-بابا ارۋاعىن قاستەرلەۋ, ولارعا زيارات ەتۋ – ۇرپاقتىڭ, ەش جەردە جازىلماعانمەن, مانسۇقتاۋعا جاتپايتىن مىندەتى سانالادى جانە ول اللاعا سەرىك قوسۋ ەمەس, ەسى ءتۇزۋ ءمۇمىن اللانىڭ جالعىز ەكەندىگىنە, ونىڭ قۇدىرەتى شەكسىزدىگىنە, ەشكىمنىڭ ونى قايتالاي المايتىندىعىنا جانە ول سياقتى ەشكىمنىڭ شەكسىز مۇمكىندىككە يە ەمەستىگىنە بەك سەنەدى. كەشەگە دەيىن قايماعى بۇزىلماي كەلگەن تۇسىنىگىمىزدە, «اۋليە – اللانىڭ جەردەگى دوسى, جاراتقاننىڭ ايرىقشا ىقىلاسىنا يە بولعان پەندە», ياعني «اۋليەگە تۇنەپ, اللادان تىلەۋ كەرەك». ارۋاقتى ادامدار مەن و دۇنيەلىك اۋليەلەردى جاراتۋشى دەپ ەمەس, جاراتۋشىنىڭ ەرەكشە نازارىنا ىلىنگەن جاراتىلۋشىسى رەتىندە قاستەرلەۋدىڭ ەش سوكەتتىگى جوق. ارۋاققا قارسى توپىراق شاشۋشىلار وسى ارادان بۇرا تارتىپ, حالىقتى اداستىرۋ ءۇشىن «بۇيرەكتەن سيراق شىعارىپ» العان. ارۋاق بولماسا, اۋليە جوق بولسا, ەل اراسىندا باعزىداعى بابالاردىڭ, ارۋاقتى اتالاردىڭ, انالاردىڭ وزدەرى ولسە دە تاڭعاجايىپ ءىس-ارەكەتتەرى اڭىزداي ەسىپ, عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ كەلە جاتقانىن نە دەيمىز؟ وتكەندى ايتپاعاننىڭ وزىندە, بۇگىنگى كۇننىڭ يىنىندە كەرەمەت قاسيەتتەرگە يە پەندەلەر جايلى كوپشىلىگىمىز ەستىپ-كورىپ ءجۇرمىز, ءتىپتى, كۋا بولىپ تا جاتقاندار دا جوق ەمەس. قازاقتىڭ دالاسى ايتۋلى ارۋاقتى ۇل-قىزدارعا مەكەن بولعان كيەلى دالا. قوجا احمەت ياساۋي باستاعان دۇرلەرگە ماڭگىلىك مەكەن بولعان ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرى, ءماشھۇر ءجۇسىپ سىندى ارۋاقتى ەر جاتقان باياناۋىل ءوڭىرى, 362 اۋليەلى ماڭعىستاۋ – وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. ادايدىڭ ءپىرى اتانعان بەكەت اتا, بەكباۋلى اتا, مىڭكىسى اتا, قىدىر كورگەن ءۇش نازار, ماسات اتا, شوپان اتا, شاقپاق اتا, قارامان اتا, سيسەم اتا, قوجا ەسپامبەت, تۇرىش, سيسەنباي, كوشەرباي احۋندار, امانتۇرلى, كوركەمباي, بۇركىت, اكەلى-بالالى اساۋ مەن باراق اتالار, ديحانياز, داۋلەتباي سوپى, اۋەتالىق, سۇلتان-ءۇپى, ايدار جانە بەردى يشاندار, اعايىندى نەسىبەك پەن نۇر – سان عاسىرلار, سان جىلدار بويى ۇرپاقتىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرمەي, كوڭىلىنە ەش كۇمان ۇيالاتپاي سۇيەنىپ كەلگەن, كەكىلباەۆشا كومكەرسەك, «تارىققاندا جەبەپ, زارىققاندا دەمەپ» كەلگەن اۋليەلەرى. قۇلسارى ماڭىنداعى اقمەشىتتە ومىرگە كەلىپ, ماڭعىستاۋداعى وعىلاندى تاۋعا جەرلەنگەن ءپىر بەكەت اتانى تەك ماڭعىستاۋ, اتىراۋ وڭىرلەرى عانا ەمەس, بارشا جۇرت­شىلىق ىستىق ىقىلاسپەن قاستەرلەيدى, ەسىمىن اۋىزعا اسقان سەنىممەن الىپ, قۇرمەت تۇتادى. شۇكىر دەۋىمىز كەرەك, بەكەت اتاعا ارنالعان اس-ساداقالار ەلىمىزدىڭ باتىس, وڭتۇستىك, سولتۇستىك وڭىرلەرىندە بەرىلىپ, بىرنەشە كىتاپتار جارىق كوردى. بىراق, بەكەت اتانىڭ زامانداسى, دوسى, قاسيەتىن بەكەت اتانىڭ ءوزى جوعارى باعالاعان ەمشى, كورىپكەل, سىنىقشى بەكباۋلى اتا تۋرالى ءالى جەتكىلىكتى ايتىلىپ جۇرگەن جوق. بۇعان ءبىرىنشى سەبەپ كوزىنىڭ تىرىسىندە ماقتاۋ-ماداقتاۋدان بويىن اۋلاق سالىپ, اتاق-داڭقىنىڭ جالپاق جۇرتقا جاريا بول­ۋىن قالاماعان, ەلدەن اسىپ كيىنبەي, كوزگە جارقىراپ كوپ تۇسپەي, ءوزىن وتە قاراپايىم ۇستاعان مىنەزى, ناقتىراق ايتساق, ادامي قاسيەتى, كىسىلىك كىشىلىگى بولسا, ەكىنشى سەبەپ – «يمان, ءدىن, ناماز, مولدا, اۋليە» سىندى ادەمى ۇعىمدارىمىزدى سىرتقا شىعارماي, جۇرەكتىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندە ساقتاعان كەشەگى كەزدەردىڭ سالقىنى بولسا كەرەك. بەكباۋلى مونشا ۇلى تۋرالى جازباشا دەرەكتەر ساقتالماعان, تەك كوپتى كورگەن كونەكوز قارتتاردىڭ, ماڭعىستاۋعا بەلگىلى ا.مەڭداليەۆ سىندى شەجىرەشىلەردىڭ ايتۋىنشا, ول 1750-1756 جىلدارى سىر بويىندا ومىرگە كەلگەن دەپ شامالانادى. حالىق اراسىندا جاۋگەرشىلىك زاماندا اكەلى-بالالىلار اراسىندا ايتىلعان «اكەسى باسقا, اتتان ءتۇس!» دەگەن ماعىنالى دا قايعىلى تىركەس ساقتالعان. وسى تىركەستىڭ اۆتورى – قوجاگەلدى باتىر بەكباۋلى اتانىڭ اعاسى, ياعني بەكباۋلىنىڭ اكەسى مونشانىڭ ءىنىسى. تۇرىكمەندەردىڭ ويدا-جوقتا جاساعان شاپقىنشىلىعىنان اۋىل-ايماعىن قۇتقارماق بولىپ ابىگەرلەنگەن قوجاگەلدى اتىنا جولدا تۇرعان ءىنىسىن كورىپ, تاستاپ كەتۋگە قيماي, اتىنا مىنگەسكەن بالاسىنا «اكەسى باسقا, اتتان ءتۇس!» دەگەن ەكەن. باتىردىڭ «ءوزىم امان بولسام, ايەل دە, بالا دا تابىلادى, اكە-شەشەم جوق, ەندى ماعان تۋىس تابىلا ما؟!» دەگەن ويى قىسىلتاياڭ كەزدە ناقتى شەشىم بولعان. اتتان سەكىرىپ تۇسكەن بالاسى, انتالاعان جاۋدىڭ قولىنان مەرت بولادى. ماڭعىستاۋعا كەلگەن سوڭ سىرقاتتانىپ قالعان مونشانى ەمدەگەن قاراقالپاق ەمشى مونشانىڭ ايەلىنىڭ اياعى اۋىر ەكەندىگىن, تاپقان ۇلىنىڭ تەگىن ادام بولمايتىندىعىن ايتىپ, باتا بەرىپ كەتەدى. كوپ ۇزاماي ومىرگە كەلگەن بەكباۋلىعا ارۋاق 7 جاسىنان باستاپ قونادى, شاي ءىشىپ وتىرىپ بالەنشەنىڭ اياعى اۋىرىپ قالدى, تۇگەنشەنىڭ قولى سىنىپ قالدى دەپ جۇگىرە جونەلىپ, ءبىرازدان سوڭ سول سىنىقتاردى سالىپ ورالاتىن بولعان. ەسەيە كەلە حيۋاداعى شيكابىر ۇستازدان ءبىلىم العان بەكباۋلى اتا ءدىن مەن جىن وقۋىن قاتار مەڭگەرگەندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. بەكەت اتامەن ءازىل-قالجىڭى جاراسىپ قاتار جۇرگەن, كەيبىر جەرلەردە ءوزارا ارۋاق سالىستىرىپ تا كورگەن, ءبىر-ءبىرىن وتە جوعارى باعالاعان بەكەت پەن بەكباۋلىنىڭ ءبىرىن جۇرت ماڭعىستاۋدىڭ جەر ەرەكشەلىگىنە وراي, «ويدىڭ قارلىعاشى» دەسە, ەكىنشىسىن «قىردىڭ قارلىعاشى» دەپ تەڭ قۇرمەت تۇتقان ەكەن. 2006 جىلى اتانىڭ 250 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي «ءۇش قيان» باسپاسىنان ءا.قونارباەۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن «بەكباۋلى اتا» كىتابى باسىلىپ شىقتى. شاعىن كىتاپ ىشىندە اتا تۋرالى اڭىز-دەرەكتەر, بەكەت اتامەن دوستىعى, بەك­باۋ­لى اتانىڭ ەمشىلىگى, كورىپكەلدىگى, سىنىق­شىلىعى, اڭشىلىعى, قۇسبەگىلىك ونەرى, زەرگەرلىگى تۋرالى ايتىلىپ, اتانىڭ مەشىتى مەن ۇرپاقتارى تۋرالى باياندالادى. ارينە, بۇل كىتاپ اتانىڭ ءومىرىن, قاسيەت-قابىلەتىن تولىق اشىپ كورسەتە الدى دەي المايمىز, بىراق ونى العاشقى باستاما رەتىندە, بەكباۋلىتانۋعا جول اشقان ءىزاشار رەتىندە قابىلداپ, بۇل تاقىرىپتىڭ ودان ءارى زەرتتەلە تۇسكەنى ءجون دەر ەدىك. ەل اراسىندا بەكباۋلى اتا تۋرالى اڭىز­دار, اڭگىمەلەر جوق ەمەس. سىنىقتى الدىن الا سەزىپ, ءتىپتى, الىستان نيەت ەتۋ ارقىلى-اق سالىپ جىبەرىپ وتىراتىن, اۋرۋ تۇرلەرىن قازاق دالاسىندا وسەتىن ءارتۇرلى شوپتەرمەن, مال مۇشەلەرىمەن ەمدەيتىن بەكباۋلى اتاعا بىردە موينى ءبىر جاعىنا قاراي قيسايىپ كەتكەن ايەل ادامدى الىپ كەلەدى. ءدال مال تولدەپ, قورا باسى ابىر-سابىر بولىپ جاتقان كوكتەمنىڭ ادەمى كەزى بولسا كەرەك. قوزىسىن الماي, ءوز تولىنەن ءوزى بەزىپ الەككە سالعان ساۋلىقتارعا ارناپ جەردەن شاعىن شۇڭقىر قازىپ, ءيىسى ءسىڭىپ, ابدەن باۋىر باسقانشا قوزىسىمەن ەكەۋىن وڭاشا تاستايتىن ادەت بار. وسى شارۋا قامىمەن جۇرگەن اتانىڭ ماڭىنا مويىنى قيسايعان ايەلدى اكەلگەنى سول ەكەن, بەكباۋلى اتا «مىنا شۇڭقىرعا سالىپ, موينىنا دەيىن كومىڭدەر» دەپتى. جىگىتتەر اتانىڭ ايتقانىن ورىنداپ, ايەلدى موينىنا دەيىن كومىپ تاستايدى. كۇرەگىن قولىنا الىپ شۇڭقىر ماڭىندا كۇيبەڭدەپ ءبىراز جۇرگەن اتا ايەلدىڭ موينى قيسايعان جاعىنان ۇرماق بولىپ وڭتايلانا وقىستان قاتتى ۇمتىلادى. «ۇرادى ەكەن» دەپ قورىققان كەلىنشەك نەشەمە ۋاقىتتان بەرى بۇرا الماي جۇرگەن موينىن تارتىپ, جالت بۇرىلعان ەكەن. وسىلايشا, موينى ورنىنا ءتۇسىپ, اۋىلىنا ءماز-مەيرام اتتانىپ كەتەدى. تاعى بىردە داۋلەتتى اتانىڭ باي-باعلان ۇرپاقتارى بابالار رۋحىنا ارناپ اس بەرىپ, الامان وتكىزەدى. وسى ات جارىستا بايدىڭ جالعىز ۇلى مىنگەن ات ىندەگەشكە تۇياعى كىرىپ وماقاسا قۇلاپ, مەرتىككەن شاباندوز جىگىت ورنىنان تۇرا الماي قالادى. قاۋمالاپ ۇيگە كوتەرىپ اكەلىپ, وسى قالاي دەگەن ەمشى, سىنىقشىلاردىڭ ءبىرازىنا كورسەتەدى, بەل ومىرتقاسى, سەگىزكوزى كۇيرەپ قالعان جىگىت ساۋىعىپ كەتە المايدى. بىرنەشە قابات مامىق توسەكتىڭ ۇستىندە جاتسا دا, دەرتكە شىداماي ىڭىرسىپ, ايقايلاعان, جىلاعان جىگىتتىڭ داۋىسىن ەستۋدەن جانى اۋىرعان اكەسى ءوز ورداسىن الىسقا تىكتىرەدى. جالعىز ۇلدىڭ قاسىرەتىنە شىداماعان اكەسى «ءبىر ەمدەسە, بەكباۋلى ەمدەر» دەگەن ويمەن بەكباۋلىنىڭ اۋىلىنا حابارشىلار جىبەرەدى. «بايەكەم شاقىرىپ جاتىر» دەپ ات ويناتا كەلگەن ەكەۋدى اتتان ءتۇسىرىپ, قوي سويىپ تاستايدى. «مال سويدىرىپ, شالقايىپ قوناق بولىپ جاتاتىن ۋاقىت جوق» دەپ باستىرمالاتقان حابارشىلار امالسىز كونەدى. ولار شىدامسىزدانا ۇيگە كىرىپ-شىققانمەن, بەكباۋلى اسىعاتىن ەمەس, ۇزىن ىستىك تەمىر جاساپ, ءبىر جاعىن ساۋساققا كيەتىن شىعىرشىق ەتىپ جونىپ, قىزدىرىپ وتىرىپ الادى. ءبىر كەزدە «كەتتىك» دەپ, بايدىڭ اۋىلىن بەتكە الادى. كەلەدى دە, جىگىتتى وڭ جاققا جاتقىزىپ, تۇندىكتى اشتىرىپ, ورتاعا وت جاقتىرادى دا تەمىردى قىزدىرىپ تاعى دا اسىقپاي وتىرا بەرەدى. «اپىر-اي, مىنا ەمشى نە ىستەپ جاتىر, ەمدەي مە, جوق پا؟» دەپ دەگبىرى كەتىپ, جابىقتان سىعالاپ مازاسى كەتكەن اۋىل جىگىتتەرىنە ءبىر جوتكىرىنىپ بەلگى بەرىپ بەزدىرىپ جىبەرەدى دە, ىڭىرسىپ جاتقان جىگىتكە وتپەن قىپ-قىزىل بولعان كوزىمەن الارا قاراپ قويىپ ۇزاق وتىرادى. قانشا ۋاقىت وتىرعانى بەلگىسىز, ءبىر مەزگىل­دە وتقا قىزدىرىلىپ, قىپ-قىزىل بولعان ىستىك تەمىردى جىگىتكە قاراي الا جۇگىرەدى. «تەمىردى دەنەمە تىعىپ الادى ەكەن» دەپ قاتتى قورقىپ, باجىلداعان جىگىت ويبايىن سالىپ ۇيدەن جۇگىرىپ شىعىپ, اۋىل سىرتىنا قاشا جونەلەدى. وسىلايشا بەكباۋلى اتا مۇمكىندىگىنشە قان شىعارماي, كەسىپ-تەسپەي ەمدەۋگە تىرىسادى ەكەن. جوعارىدا ايتىلعان كىتاپ ىشىندە بەكباۋلى اتانىڭ كەرەمەت قاسيەتى, ەمشىلىگى, جىن قايتارۋى حاقىندا ازدى-كوپتى مىسالدار كەلتىرىلگەن. ارۋاق ەسكىرمەيدى, قالاسا ءوز كەرەمەتتەرىن كەز كەلگەن ساتتە كورسەتە الادى. كەشەگى وتكەن قوڭىر كۇزدە اتا ۇرپاقتارى جيىلىپ, بەكباۋلى اتا جەرلەنگەن ۇلاناق قورىمىنا بارىپ ساداقا بەردى. ەكى مىڭعا تارتا ادام جيىلعان ساداقادا جاس شاماسى 70-كە تاياپ قالعان اجە شايعا كىرە الماسا كەرەك. شاي ىشە الماسا دا سابىر ساقتاپ, تۇندەلەتە اۋىلعا كەلگەن اجە تاڭ نامازىن وقۋ ءۇشىن تۇرىپ, جۋىنىپ جاتسا, اياعىن جۋاتىن تاباعىنا تىرس ەتىپ 50 تەڭگە تۇسەدى. جەڭىل كويلەكپەن جۋىناتىن بولمەدە تۇرعان اجە «بۇل قايدان ءتۇستى» دەپ جان-جاعىنا قاراپ, ايران-اسىر بولىپ تۇرعاندا عايىپتان-تايىپ تاباعىنا تىرس ەتىپ ون تەڭگەلىك تيىن تۇسەدى. «سابىر ءتۇبى – سارى التىن» دەگەن وسى بولسا كەرەك. بەكباۋلى اتانىڭ ۇلدان, قىزدان تاراعان ۇرپاقتارى اراسىندا ەمشىلىك قاسيەت دارىعان ۇل-قىزدار بار جانە ولاردىڭ بارلىعى دا حالىققا كەڭىنەن تانىمال. قالامقاس, امانگۇل, ءامىرحان ەمشىلەر مەن داعىستان سىنىقشى – ەتكەن ەمى قابىل ەمشىلەر. اتا ارۋاعىنا قىزمەت ەتۋدى ۇرپاقتىڭ يماني بورىشى سانايتىن ۇرپاقتارىنىڭ باستاماسىمەن سوڭعى جىلدارى بەكباۋلى اتانىڭ باسى جاڭارتىلىپ-جاڭعىرتىلا باستادى. تۇنەۋحانا, قورشاۋ سالىندى, بيىل جۇزدەگەن ءتۇپ اعاش تۇرلەرى وتىرعىزىلدى. اتا رۋحى, تىرىلەر بەرەكەتى ءۇشىن جاسالار ساۋاپتى ىستەر مۇنىمەن توقتامايتىنى بەلگىلى. گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان» ماڭعىستاۋ وبلىسى