اجىراسۋدىڭ ازايماۋى نەلىكتەن؟

سوڭعى ۋاقىتتاردا ەكى جاستىڭ ۇيلەنۋى ءۇشىن نەسيە الىپ, بارىنشا شاشىلاتىندار, ارتىنان ەش قام جەمەي اجىراسۋعا اسىعاتىندار ارتىپ كەلەدى. كەرەگە كەڭەيتۋدى كوكسەيتىندەر كەمىپ, قوعامعا سالتىمىزعا ساي كەلمەيتىن سالت باس­تىلار ەنىپ كەلەدى. ءبىرى ماحاببات وتىنىڭ سونگەنىن, ەندى ءبىرى جيعان-تەرگەنىن, ءتىپتى, ءبىرى وزگەدەن كورگەنىن العا تارتىپ جالعىزباستىلىققا, وعان دا ەمەس-اۋ, ەركىندىككە ەلىتە تۇسۋدە. وتباسىلىق ءومىردىڭ از-ماز قيىندىعىن كوز كورگەن سوڭ, تارتىپ وتىرىپ احات-قا جۇگىرەتىن جاستاردىڭ بويىندا جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن سەزىنۋ تىيىلىپ بارادى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ ءما­لى­مەتتەرىنە جۇگىنسەك, بيىلعى جىل­دىڭ العاشقى توقسانىندا قازاقستان بويىنشا 11070 نەكە تىركەلىپ, ونىڭ 3071-ءى بۇزىلعان. ال استانا قالالىق ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ احات ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءبىر ەلوردانىڭ وزىندە ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ قاڭتار, اق­پانى مەن ناۋرىزىنداعى جاعداي بويىنشا كوڭىل كون­شىتپەيتىن دەرەكتەردى العا تارتتى. باس قالا بويىنشا 2608 نەكە تىركەلىپ, 972-ءسى بۇزىلىپ وتىرعان كورىنەدى. ال وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 2573 نەكەنىڭ 1012-ءسى بۇزىلعان. سا­لىستىرمالى تۇردە وتكەن جىلى دا, بيىل دا نەكەگە تۇرۋ سانى مەن ونىڭ بۇزىلۋى تەڭ جارتىسىنا جۋىق كورسەتكىشتى اڭعارتىپ وتىر. سوندا, وتاۋ قۇرعان ءۇش وتباسىنىڭ ءبىرىنىڭ شاڭىراعى شايقالۋدا دەگەن ءسوز. مۇنداي كورسەتكىشتەر جىل سا­يىن ايتىلىپ, كورسەتىلىپ كەلەدى. تەك, پروبلەما سول كۇيىندە تۇر. سەبەبى, جاھاندىق سيپات العان بۇل ماسەلەنىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارى كوپ. بۇگىنگى تاڭدا الەم بويىنشا وتباسى تۇراقسىز ينستيتۋتقا اينالىپ كەلەدى. ەۋروپا مەن اقش-تا دا وسى ماسەلە الاڭداتارلىق احۋالعا اينالعالى ءبىرشاما ۋاقىت بولدى. «مير 24» اقپاراتتىق اگەنت­­تىگى وسى تاقىرىپقا ءبىر­قاتار تالداۋ جۇرگىزىپ, اجى­را­سۋدىڭ العىشارتتارىن اجى­راتىپ با­عىپتى. اتالعان اگەنتتىكتىڭ دەرەگى بويىن­شا, ەۋروپا ەلدەرىندە مەم­لەكەتتىك جاردەماقى جۇيەسىنىڭ جەتىلگەندىگى, ماتەريالدىق جاع­دايلاردىڭ دۇرىس بول­عاندىعىنان ازاماتتار ءبىر-بىرىنە تاۋەلسىز ءومىر سۇرە الا­­دى. سوندىقتان دا نەكە ەكو­نوميكالىق تىرەك بولۋ­دان قالادى, ال وتباسى بولۋ ءۇشىن ازاماتتىق نەكەنىڭ ءوزى جەتىپ جا­تىر. وسى سەبەپتەن دە اجىراسۋ ارتىپ وتىرعان سى­ڭايلى. ودان كەيىنگى ماسەلە – كوزگە ءشوپ سالۋ. ەۋروپاداعى اجىراسۋ سەبەپتەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى الداۋى, كوڭىل جا­راسپاۋشىلىقتان تۋىندايدى. ال ءۇشىنشى سەبەپ – الكوگولدى ىشىمدىككە سالىنۋ مەن ەسىرتكى قولدانۋ فاكتىلەرى. ءارى قاراي, بەدەۋلىك نەمەسە بالا سۇيۋدەن قاشۋ ماسەلەسى كولدەنەڭ تۇ­رادى. بۇگىنگى تاڭدا مانساپ جو­­­لىندا بالالى بولۋدان باس تارتاتىن ىسكەر ايەلدەردىڭ كو­بەيىپ كەتكەندىگى ەرلەردىڭ نارا­زىلىعىن تۋدىرۋدا. وسى سەبەپتەن جاس جۇبايلاردىڭ اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك تۋىندايدى. ەندىگى كەزەكتە سوڭعى ون­جىل­­دىقتا ەۋروپا ەلدەرىندەگى اجىراسۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەتىن جاڭا سەبەپ كومپيۋتەر ويىن­دارىنا تاۋەلدىلىك ەكەن. كۇندىز-ءتۇنى مونيتور الدىندا وتىراتىن ەرىنىڭ زايىبىنا نازار اۋدارماۋى اجىراسۋعا بىردەن-ءبىر سەبەپ. ايتا بەرسەك, اجىراسۋ جونىنەن پورتۋگاليا كوش باستاپ تۇر. وندا ءار 100 نەكەنىڭ 67-ءسى بۇزىلادى. ودان كەيىنگى كەزەكتە سولتۇستىك ەۋ­روپا ەلدەرىندە – 44-45%, اقش-تا – 53%, اۆستراليادا – 43%, كانادا – 48%, جاڭا زەلانديا 42%-دىق اجىراسۋ كورسەتكىشتەرىمەن الدا كەلەتىن بولسا, تمد بويىنشا رەسەيدە – 51%, ۋكراينا, مولدوۆادا – 42%, بەلورۋسسيادا – 45%, ەستونيادا – 58%, لاتۆيا, ليتۆادا – 52%, گرۋزيا 19% بولسا, قازاقستان – 27%, جانە از پايىزدىق كورسەتكىشپەن ءوز­بەكستان – 8%, تاجىكستان 6% بولىپ وتىر. ۇلىبريتانيانىڭ «The Economist» جۋرنالىنىڭ ءداستۇر­لى «الەم ستاتيستيكاسى-2015» جي­نا­عىندا قىرعىزستان اجىراسۋ كورسەتكىشى بويىنشا الەم ەل­دەرى اراسىندا 48-ءشى ورىندا تۇر. ال قازاقستان بولسا, ال­­عاشقى وندىققا كىرگەن, دەپ حابارلايدى «ازاتتىق» راديوسى. وسىدان ءبىر جىل بۇ­رىن الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ ەلىمىزدىڭ اجىراسۋ بويىنشا وندىققا كىرگەنى جونىندە دابىل قاعۋى تەگىن ەمەس. سەبەبى, جاپپاي اجىراسۋ سالدارى كوپتەگەن وكى­­­نىشتەرگە ۇرىندىراتىنى ايتپاسا دا بەل­گىلى. ءبىرىن­شى كە­زەكتە مەملەكەت مەرەيىن اي­شىق­تاي­تىن, وتاننىڭ وشا­عى سا­نالا­تىن وتباسىلار­دىڭ ىدىراۋى دەموگرافيا ساياساتىنا سالقىنىن تيگىزەتىنى انىق. ودان كەيىن, ارينە, ۇلت رەتىندەگى قۇندىلىقتار­دىڭ قۇلدىراۋى, اجىراسۋ ۇر­پاق تاربيەسىنە اۋىر سوققى اكەلەدى. باتىستا بوي كورسەت­كەن ازعىندىق ادەتتىڭ كورىنىسى, بۇگىنگى تاڭدا سول ەلدەردىڭ وزىنە دە وپا بەرمەي وتىر. ال و باستا «جەتىمىن جىلاتپاعان, جەسىرىن قاڭعىتپاعان» قازاقتىڭ سالتىنا كىرەر, ۇلگى الارلىقتاي ءۇردىس وسى ما ەدى؟ الەممەن بىرگە اياق الىسىپ, وزگە ەلدەرمەن يىق تىرەستىرىپ دا­مىپ كەلە جاتقان جاس مەم­لەكەتىمىزدىڭ جاھاندانۋدان قا­لىس قالۋى مۇمكىن ەمەس. تەك دامۋ جولىندا تامىر-تاري­حى­­مىزدى, ۇلتىمىزدىڭ ۇستى­نىن, اتا-بابا سالتى مەن ءدىني قۇن­دىلىقتارىمىزدى جوعالت­پاۋىمىز قاجەت. گەندەرلىك سايا­ساتتى ۇستانعاندا ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ قۇقىعى تەڭ بولۋى الەم كوشىنە ىلىككەن سوڭ, ءجون دە شىعار. تەك, بۇل سايا­سات ايەلدەردى جوعارى قىز­مەتكە قويعانىمەن, ولاردىڭ وتباسىنداعى ورنى قا­شاندا بولەك ەكەنىن ءاربىر نازىك جاندى ءوزى ۇعىنۋى ءتيىس-اق. وسىدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن تۇرمىس قۇرعان قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ءتور­كىنگە قايتىپ كەلۋى ولىممەن تەڭ بول­عانىن ۇلكەندەر جاعىنان ءجيى ەستيمىز. ۇزاتىلار قىزىنا «تاستاي باتىپ, سۋداي سىڭۋىنە» كەڭەس بەرىپ, كەلىندىك قىزمەتىن جونىمەن اتقارۋعا جول سىلتەيتىن انالاردىڭ بۇگىنگى تاڭدا ماقالى دا وزگەرگەن. «ىشىمە سىيعان قىز سىرتىما دا سىيادى» دەگەندى العا تارتىپ, تۇرمىستىڭ ءتۇرلى سىنىنا توزبەگەن قىزىن اجىراسۋعا ءوزى ۇگىتتەيتىن انالار كوبەيدى. ايتار بولساق, اجىراسۋ اردىڭ ءىسى ەمەس, باردىڭ ءىسى سەكىلدى. بۇرىنىراقتا اجىراسقاندا كىمگە سىيامىن نە­مەسە قايدا بارامىن دەيتىن كەلىن­شەكتەردىڭ قازىرگى تاڭدا باراتىن جەرى, باساتىن تاۋى بار. قۇ­شاق جايىپ قار­سى الار اناسى, قولىنداعى بوبەگىن باۋىرىنا باساتىن توركىنى بار. اتا-انانىڭ ۇكىلى ءۇمىتىن اقتاپ تۇرمىسقا شىعىپ, ءبو­تەن ءۇيدىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتۋگە بەت العان سوڭ, جولى نازىك قىز­دىڭ الداعى ستراتەگياسى – بارعان جەردىڭ باعى جانە سول شاڭىراقتىڭ ۇزىلەرگە جانى بولۋعا ۇمتىلۋىنان باستاۋ الادى. ايتارعا جەڭىل, ارينە, دەگەنمەن سالتىمىزدىڭ ساۋى­تىنا سىياتىن ءۇردىس وسى. قا­شاندا مۇسىلمان قاۋىمىندا كەلىننىڭ ورنى بوساعادا بولعان. سول ارقىلى ءوزىنىڭ ءجونىن, ءوزىنىڭ ورنىن بىلەتىن كەلىن ۋاقىت وتە جۇرەكتەردىڭ تورىنەن ورىن العان. كەلىن بولىپ تۇسكەننەن تەكتىلىگىن, ودان قالدى ەپتى­لىگىن كورسەتۋگە تىرىساتىن بولسا, قىزدىڭ ۇتىلار جەرى جوق. ال بۇگىنگى تاڭدا كوڭىلى كۇپتى, كۇن­شىلدىك پەن قاناعاتسىزدىق بويىن بيلەگەن كەلىندەر مەن جا­تىپىشەر, جالقاۋلىق پەن نا­مىسسىزدىققا بوي الدىرعان كۇيەۋلەر كوبەيدى. ءشوپتىڭ باسىن قيمىلداتىپ, اقشا تاپپايتىن جالقاۋ ەرلەردىڭ ءبىر­قاتارىن ءوز ما­ڭايىمىزدان كو­رىپ تە ءجۇرمىز. تاپ سولاي, بەتتەن الىپ توسكە شا­باتىن, ەنەسىمەن ەرەگىسىپ, قايىن­جۇرتپەن كەرىل­دەسىپ وتىراتىن كەلىندەر دە جوق ەمەس. ەرىنىڭ تاپ­قان از-ماز قار­جىسىن قاناعات تۇت­پاي, اسپانداعى ايدىڭ سىڭارىن سۇ­رايتىن نازىكجاندىلار دا جەتەرلىك. دەسەك تە ءار ماسەلەنىڭ ەكىن­شى ۇشى بارىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. بۇل رەتتە جاڭادان شا­ڭىراق قۇرىپ, اراعا تاعى ءبىر كىشى مەملەكەت قوسىلعان سوڭ, سول مەم­لەكەتتىڭ قۇلاماۋىنا, ىدىراپ قيراماۋىنا ۇلكەندەر جاعى, تاجىريبەلى جاندار سەپتەسۋى كەرەك-اق. وسى ءما­سەلەدە كەلىنگە كۇن بەرمەيتىن ەنە­لەردىڭ دە دەنى ارتىپ كەلەتىنىن ەسكەرگەن ماڭىزدى. بىرەۋدىڭ ايالى الاقانىندا وسىرگەن قىزىن ۇيىنە كەلىن ەتىپ تۇسىرگەن سوڭ, ونىڭ وسى شاڭىراققا كىرى­گىپ, وزگەلەرمەن بىرىگىپ كەتۋى ءۇشىن ايانباي جاعداي جاسايتىن ارداقتى ەنەلەر بولسا, شاڭىراقتىڭ قۇلاماۋى بەك مۇمكىن عوي. كەلىنگە بوتەن ەكە­نىن ۇعىندىرىپ, بوساعاداعى ورنىن بەتالدى نۇسقاي بەرەتىن, بالاسىن كەلىنگە قارسى ايداپ سالىپ وتىراتىن ەنەلەر وت­با­سىنىڭ قاس جاۋى دەۋگە بولادى. اجىراسۋعا سەبەپ كوپ, ونىڭ سالدارى جەتىم جۇرەكتەردى كو­بەيتتى. الەمدىك پروبلەماعا اينالعان بەدەۋلىك ماسەلەسى, ياع­ني بالاسىزدىقتان اجىرا­سىپ, شاڭىراعى شايقالىپ جاتقان وتباسىلاردىڭ كوبەيىپ وتىرعاندىعىن ايتىپ وتتىك. وسى ساۋالدار بويىنشا ارنايى رەپرودۋكتولوگ-ەمبريولوگ عالىم سالتانات بايقوشقاروۆاعا حابار­لاسقانىمىزدا, مامان قازىرگى تاڭدا اجىراسۋ ءۇشىن بالاسىزدىق سىلتاۋ ەمەس ەكەندىگىن قىنجىلا جەتكىزدى. سەبەبى, ەكو جاساتۋعا كەلگەن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ كەيىنگى ۋاقىتتا اجىراسىپ كەتىپ, باس­قاعا ۇيلەنىپ جاتقاندارىن ءوز تاجىريبەسىندە كوپ كەزدەستىرگەن ول بەدەۋلىك پروبلەماسى جا­ھاندى جايلاپ تۇرعانى­­­­­مەن, مەدي­تسينانىڭ قارىشتاپ دا­مى­­­­عان زامانىندا بۇل ماسە­لەنىڭ 95-97 پايىز شەشىلىپ جاتقاندىعىن ايتتى. سونىمەن قاتار, بىرنەشە بالاسى بولا تۇرا, باقىتسىز وتباسىلاردىڭ كوبەيگەنىن جاسىرمادى. ءتىپتى, ون جىل بويى بالا ءسۇيۋ باقىتىن اڭساعان ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەتەگى جاسقا تولىپ, جاساندى ۇرىقتاندىرۋ جولمەن بالالى بولۋ ءۇشىن وزىنە ارنايى كەلىپ, سول ارقىلى ۇشەمدى دۇنيەگە اكەلگەن سوڭ جۇبايلاردىڭ ارتىنشا اجىراسىپ, الگى ايەلدىڭ كەيىنگى كۇيەۋىنەن تاعى دا ەكو جۇيەسى ارقىلى بالالى بولعىسى كەلەتىنىن ەستىگەندە قا­مىعىپ قالعانىن ايتتى. ۇشەمدى بوسانعان سوڭ, سول ءۇش پەرزەنتىن اناسىنا تاستاپ, تاعى تۇرمىس قۇرعان كەلىنشەكتىڭ بۇل قىلىعى ساناسىنا سىيماعانىن كولدەنەڭ تارتتى. «اباي اتامىز ايتقانداي, «ادامنىڭ ءبىر قىزىعى بالا دەگەن...», كور­دىڭىز بە, تەك ءبىر قىزىعى, بار قىزىعى ەمەس», دەگەن عالىم بۇل ماسەلەدە ادامداردىڭ ساناسىنىڭ بۇزىلۋى, باتىسقا ەلىكتەۋشىلىكتىڭ سالدارىنان قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى ارتۋدا ەكەنىن ايتتى. جاس­تار­دىڭ جاۋاپكەرشىلىك­تى سەزىنبەۋى, توزبەۋشىلىك, ءوزارا سىي­لاس­تىق­تىڭ بۇزىلۋى, ەگويزم اجىراسۋعا اكەپ سوعادى, دەيدى سالتانات بەردەنقىزى. ال «نۇر-استانا» ورتالىق مەشىتىنىڭ نايب-يمامى ءادىل­حان يمان­الى ۇلىنىڭ ايتۋى بويىنشا, اجىراسۋ ەرلى-زايىپ­تىلاردىڭ شاريعات بويىنشا ءوز مىندەتتە­رىن ورىنداماۋىنان تۋىندايدى. مىسالى, ايەلدىڭ كۇيەۋىنە با­عى­نۋى, رۇقساتسىز سىرتقا شىق­­­پاۋ, ەرىنىڭ جاع­دايىن جاساپ قاس-قاباعىنا قاراۋ باستى ءمىن­دەتتەردىڭ ءبىرى بولسا, ەرلەردىڭ مىندەتى وتباسىن ماتەريالدىق, مورالدىق تۇرعىدا تولىققان­دى قام­تا­ماسىز ەتۋ بولماق. ال بۇگىنگى قوعامدا ەرلەر مەن ايەل­دەردىڭ مىندەتتەرى اۋىسىپ, سىنىق­قا سىلتاۋ ىزدەپ تۇراتىن جۇبايلار اجىراسىپ كەتۋگە بەيىم بولىپ بارادى. وتباسى بولعان سوڭ ىدىس-اياق سىلدىرلاماي تۇرمايتىنى اقيقات. سونداي جاعدايلاردا جۇبايلاردىڭ ءبىرى توزىمدىلىك تانىتىپ, ۇرىستى ۋشىقتىرماي بىردەن تىيىلۋى ءتيىس. بەرەكەلى, ىرگەسى مىقتى وتباسى بولۋ العاش­قى قادامنان, ياعني جاق­سى جار تابۋدان باستالادى. قىزدىڭ يماندىلىعىنا, دىندارلىعىنا قاراپ ايەلدىككە السا, مۇسىلمان باۋىرلارىمىز اداسپاۋشى ەدى. شاريعات جولىمەن جۇرەتىن جاندار كەز كەلگەن كەلەڭسىزدىكتەر مەن تۇيتكىلدەردى توزىمدىلىكپەن, سابىرمەن جەڭە الادى, دەدى ءادىل­حان ءيمانالى ۇلى. مەملەكەتكە جارىق ساۋلە مەن جىلۋ بەرەتىن كۇش – وتباسى, ال وتباسىنىڭ وتى – ونداعى بىرلىك, ىنتىماق جانە ءوزارا سىيلاستىقتىڭ ارقاسىندا ماڭگى الاۋلاپ جانباق. ءبىر, ەكى جانە ونداعان وتباسىنىڭ قۇرىلىمى ءبىر وتاندى قالىپتاستىرادى. سوندىقتان دا ونىڭ وتىن سوندىرمەۋگە تىرىساتىن ءار ازامات ەلى ءۇشىن قىزمەت ەتەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. جان دۇنيە جاراسىم تاۋىپ, تۇسىنىستىك تۇعىرى بيىك بولسا, ءبارى دە ءجون بولۋشى ەدى. «وتباسىلىق ومىردە باس­تىسى – شىدامدىلىق, ماحاب­بات ۇزاق بولمايدى», دەگەن ەكەن ورىستىڭ عۇلاماسى انتون چەحوۆ. ال اتاقتى ارتۋر شو­پەنگاۋەر: «ۇيلەنىپ ءۇي بولۋ – جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ەكى ەسە ارتۋى», دەيدى. سان جىلدار بۇرىن وتباسى قۇندىلىقتارى تۋرالى وسىنداي ىرگەلى سوزدەر قالدىرعان فيلوسوفتاردىڭ الدەقاشان بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن اعىتىپ كەتكەنىن ەسكەرسەك, دۇرىس جولمەن جۇرۋگە ۇمتىلىس تانىتار ەدىك. ال اجىراسۋ جونىندە پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.): «رۇقسات ەتىلگەن ىستەردىڭ ىشىندەگى اللاعا ەڭ ۇنامسىزى – اجىراسۋ» دەگەن. ۇيلەنۋ –سۇننەت, ءۇي بولۋ – مىندەت ەكەنىن بىلسەك, ومىردە ەڭ اۋەلى جار تاڭداۋدا, ودان كەيىن مەرەيلى وتباسىن قالىپتاستىرۋدا اسقان جاۋاپكەرشىلىك تانىتۋ قاجەت. ادامزات اداماتا-حاۋانا زا­­مانىنان بەرى جۇپتاسىپ عۇ­مىر كەشىپ كەلەدى, جالعىزدىق قۇدايعا عانا جاراسقانىن پەندە عۇمىرىندا كوز جەتكىزىپ بولدى. «سەن تۇگىل قاسقىر قاسقىرمەن, مايمىلمەن مايمىل جۇپتاسقان, ءوز تەڭىن تاپقان سوڭ عانا, ادىمىن ولار نىق باسقان», دەيدى مۇحتار شاحانوۆ. ەندەشە, مەملەكەت مەرەيىن ايشىق­تاي­تىن وتباسىلاردىڭ ارتۋىنا ارقايسىمىز دا جاۋاپتى ەكە­نىمىزدى ۇمىتپايىق! ەلميرا ماتىباەۆا, «ەگەمەن قازاقستان» استانا