بارلىعى ەل ىشىندەگى ىنتىماقتان باستالادى

25 جىلدىڭ ىشىندە ەۋرازيا كەڭىستىگىندە جانە ورتالىق ازيادا ءبىزدىڭ ەل ۇلكەن قادامدارمەن جانە دۇرىس باعىتتا العا باسىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە بەيبىت­شىلىك پەن كەلىسىم قادامىن ايرىق­شا ايتار ەدىم. ەكىنشىدەن, قان­داي قيىندىقتار مەن قارجى داع­دارىستارى كەزدەسكەنمەن, پرەزي­دەنت تاپسىرماسى بويىنشا بەلگى­لەنگەن بارلىق الەۋمەتتىك باعدار­لامالار ورىندالۋ ۇستىندە. بۇگىندە جول قارتاسى باعدارلا­ماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا, ونىڭ وڭ اسەرى الىس اۋىلدارعا دا جەتتى. وڭىرلەردە جاڭا نىساندار مەن جولدار سالىندى, كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سونىڭ ءبارى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا الىپ كەلدى, ول حالىقتىڭ جاعدايى جاقسارا تۇسۋىنە ىقپال ەتتى. بۇرىن شيكىزات وندىرۋمەن عانا شەكتەلگەن بولساق, سوڭعى جىلدارى قانداي ءونىم بولسا دا, ونى ءوزىمىز تۇپكىلىكتى وڭدەپ, دا­يىن تاۋار تۇرىندە شىعارۋ ءىسى جان-جاقتى قولعا الىندى. ناتيجەسى كوڭىل قۋانتارلىقتاي. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدە نەگىزگى باعىت­تار بويىنشا كلاستەرلىك دامۋ­عا جول اشىلدى. ويتكەنى, كلاستەرلىك ساياسات قازىرگى زامان جاع­دايىن­دا الەمدە يننوۆاتسيالىق دامۋ­دىڭ باستى كوزى بولىپ وتىر. سول سەبەپتى كلاستەرلەر يننوۆا­تسيا­لارعا, ونەركاسىپتىك دامۋعا, باسە­كەگە قابىلەتتىلىك پەن ەكونومي­كا­نىڭ تيىمدىلىگىنە ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى قۇرال ەكەنى انىق. قازاق­ستاندا جاڭا كلاستەرلىك سايا­ساتتى ىسكە اسىرۋ يننوۆاتسيالىق دامۋ مودەلى مەن وتاندىق ەكونو­مي­كانىڭ جاڭا باسەكەلەس ارتىق­شى­لىق­تارىنىڭ نەگىزىن جاساۋعا, ەكو­نو­ميكانىڭ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بازالىق جانە جاڭا سەكتورلارىن ارتتىرۋعا, وڭىرلەردىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سول ءۇشىن ەلىمىزدىڭ قاي ءوڭىرىن­دە قاي سالانى دامىتۋ ءتيىم­دى ەكەندىگى ايقىندالدى. جانە دە سولار بويىنشا ناقتى باعدار­لا­مالار جاسالدى. مىسالى, ءوڭتۇس­تىك ءوڭىر حيميا جانە فارماتسەۆتيكا سالاسىن دامىتۋ ىسىنە دەندەپ كىرىسۋدە. ال قوستاناي مەن وسكە­مەن قالالارىندا ماشينا قۇراس­تىرۋ سالاسى دامىپ كەلەدى. «جاڭادان ۆەلوسيپەد ويلاپ شىعا­رۋ­دىڭ قاجەتى جوق» دەگەندەي, ەگەر اۆتوكولىك نارىعىندا الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى ماشينالاردى وزىمىزدە قۇراستىرىپ شىعارساق, ول ءوتىمدى بولاتىنى ءسوزسىز. ءارى قۇراستىرۋ زاۋىتتارىندا ءوز ازاماتتارىمىز جۇمىس ىستەيدى. استانادا «تالگو» پويىزىن شىعارۋ, ەلەكتروۆوزدار, ۆاگوندار قۇراستىرۋ ءىسى جولعا قويىلعان. ورال قالاسىندا شاعىن كەمەلەر جاسالىپ جاتىر. قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىم­دە اسسامبلەيانىڭ كاسىپكەرلەر قاۋىم­داستىعىنا باسشىلىق جاسا­دىم. ونىڭ ماقساتى ءاربىر ەتنوس­تىق توپ تاريحي وتانىمەن مادە­ني-رۋحاني باعىتتا بايلانىس ور­ناتۋ­مەن قاتار, ءتيىمدى ەكونو­مي­كا­لىق قارىم-قاتىناسقا, ياعني ينۆەس­تيتسيا تارتۋعا, جاڭا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى اكەلۋگە ىقپال ەتۋى كەرەك. سول ارقىلى جاڭا يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ – بۇگىنگى زامان تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان قاجەتتىلىك. قحا-نىڭ XVII سەسسياسىندا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن سونداي شەشىمگە كەلگەن ەدىك. وسى باعىتتا جۇمىستارىمىز ءوز جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. قحا كاسىپ­كەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ار­قا­سىندا, تەمىر جول, جول-كولىك ينفرا­قۇرى­لىمى, ەنەرگەتيكا جانە باسقا دا سالالاردا بىرنەشە بىرلەس­كەن كاسىپورىندار قۇرىلدى. قازىر ەلىمىزدە قانت ونەركاسىبىن دامىتۋ ىسىنە دە ۇلەس قوسپاقشىمىز. مىسالى, ۋكراينادا قانت ءوندىرىسى جاقسى دامىعان. سونداي-اق, كەيبىر تەحنولوگيانى بەلارۋس, گەرمانيا جانە وزبەكستاننان الىپ جاتىرمىز. سونىڭ ناتيجەسىندە اتالعان ەل­دەرمەن ارادا ساۋدا-ەكونو­ميكا­لىق بايلانىستىڭ ۇلەسى دە ارتا تۇسەتىنى بەلگىلى. ەڭ باس­تىسى, بىزگە دەگەن سەنىم بار. سوندىقتان دا بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋعا بارلىق مۇمكىندىك جاسالعان. شەتەلدىك ينۆەستورلار قاراجاتىن سالۋدان قورىقپايدى. ويتكەنى, ءبىز دامىپ كەلەمىز, ولاردىڭ باستاعان ىستەرى دالادا قالمايدى. قازاقستان كوپ سالالى ساياساتتى ۇستانعان ەل, ول ءوز جولىمەن ءجۇرىپ كەلەدى. ءبىز ەكونوميكالىق باعىتتا 150-دەي ەلمەن بايلانىس ور­ناتقانبىز. ىزگى نيەتپەن كەلەتىن ادامعا ەسىگىمىز اشىق. قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلى مىنەزى ەلدىڭ سىرتقى ساياساتىندا دا كورىنىس تاۋىپ وتىر. كەزىندە جىبەك جولىنىڭ ۇلكەن ساۋداسى دا وسى قازاق جەرىمەن وتكەن. بىزدە جاسى ۇلكەندى, بىرگە تۇرىپ جاتقان ادامداردى قۇرمەتتەۋ مادەنيەتى قالىپتاسقان. قانداي ۇلتتىڭ وكىلى بولسا دا, ونىڭ دىنىنە, تىلىنە, مادەنيەتىنە, سالت-داستۇرىنە سىي­لاس­تىقپەن قاراۋ كەرەك ەكەنى ۇر­پاق­تان ۇرپاققا تاربيەمەن بەرىلىپ كەلەدى. ول از دەسەڭىز, كورشى تۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلىنىڭ ۇلتتىق تاعامدارىن دا جاقسى بىلەدى. ماسە­لەن, بورششتى بىلمەيتىن قازاق جوق شىعار. مەن ءوزىم قازاقتىڭ ەتىن, قۋىرداعىن, قازى-قارتاسىن, باۋىرساعىن سۇيسىنە جەيمىن. كەڭەس وداعى قۇلاعان تۇستا وزبەكستان بىردەن وزبەك تىلىندە سويلەۋدى قولعا الدى. ال ءبىز 25 جىل بويى قازاق ءتىلىن بارلىق سالاعا بىرتە-بىرتە ەنگىزىپ كەلەمىز. قازىر ۇلتى وزگە كوپتەگەن جاستار جاقسى سويلەي الاتىنداي دەڭگەيگە جەتتى. بۇل دا تاعاتتىلىقتى بىلدىرەدى. ءتىلدى زورلىقپەن ۇيرەتسەك, ىشتەي قارسىلىقتارى بولۋى مۇمكىن, ال وزدەرىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن, قاجەتتىلىگىن تۋدىرىپ بارىپ, ولار قۇرمەتپەن, ىنتامەن وقىپ ۇيرەنسە, ونىڭ ناتيجەسى ءبىز كۇتكەندەگىدەن دە جوعارى بولماق. قازاقستان حالقى – ءبىرتۇتاس. وتكەن جولى – ءبىر, تاعدىرى – ءبىر, بولاشاق ماقساتى – ءبىر! ءبىزدىڭ ەلدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا ۇلكەن مارتەبەگە يە بولۋىمىز جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ الەمگە ۇلگى بولۋى – ەلدىك جەڭىسىمىز. قازاقستانعا كەلگەن ساپارىندا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي ءمۋننىڭ: «سىزدەردى شاعىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دەر ەدىم», – دەگەن سوزىندە ۇلكەن ءمان بار. شىنىمەن دە, بىزدە 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىس تاتۋ­لىق پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرىپ­ جاتىر. بىزدە ءبارى – تەڭ. مىسا­لى, ورىستار ۇلكەن ەتنوس, ال قارا­شاي-بالقارلار بىرنەشە مىڭ­داي بولسا دا, بارىنە دە بىردەي قاراي­مىز. ەشكىمگە سانىنا, تىلىنە, دىنىنە, سالت-داستۇرىنە نەمەسە مادە­­نيە­تىنە قاراپ ارتىقشىلىق بەرىل­مەيدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – ەلدى بىرلىك پەن تۇتاستىققا باستايتىن الەمدەگى بىردەن-ءبىر ينستيتۋت. قازىر كوپتەگەن مەملەكەت­تەر قحا-نىڭ تاجىريبەسىن, قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىگىن, قىزمەتىن زەرتتەپ جاتىر. جىلىنا 20 شاقتى دەلەگاتسيا كەلىپ, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزبەن تانىسادى, تاجىريبەمىزدى وزدەرىندە ەنگىزگىسى كەلەدى. 21 جىلدىڭ ىشىندە ەتنوستار تاراپىنان دا, مەملەكەت دەڭگەيىندە دە كوپتەگەن جۇ­مىس­تار اتقارىلدى. بۇل جەردە اسسامبلەيانىڭ توراعاسى ەل پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى بولعاندىعى دا ۇلكەن ءرول اتقارىپ وتىر. قحا-نىڭ ءاربىر سەسسياسىنا ءوزى توراعالىق ەتەدى. ول جەردە قابىلدانعان شەشىمدەردى بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار ورىندايدى. وبلىس اكىمدەرى – كىشى اسسامبلەيالاردىڭ توراعالارى. بارلىق شەشىمدەر جوعارىدان تومەنگە دەيىن ورىندالاتىنى سوندىقتان. ەل ىشىندە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم بولسا, بيزنەس تە داميدى, ەكونوميكالىق ورلەۋ دە ايقىن كورىنەدى. قاي جەردە تۇراقتىلىق بولسا, اداممەن دۇرىس قارىم-قاتى­ناس جاسايتىن بولسا, ءاربىر ازا­مات – ول بيزنەستە, مادەنيەت سالا­­سىندا نەمەسە مەملەكەتتىك قىز­مەتتە بولسىن, قاي سالادا جۇرسە دە ءوز مەملەكەتىن دامىتۋعا ۇلە­سىن قوسۋعا تىرىسادى. ەل ىرگەسىنىڭ بەرىكتىگىن نىعاي­تۋ سالاسىندا قىزمەت جاساپ كەلە جاتقاندىقتان, ءاربىر ۇلت­تىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن دە باي­قايمىن. دەگەنمەن, قازاق پەن ۋكراين حالىقتارىنىڭ اراسىن­دا ۇقساستىقتار دا بار. ءبىرىن­شىدەن, مەنتاليتەتتەرى ۇقساس. كەڭپەيىلدىلىگى, دارقان كوڭىلى, قوناق­­جايلىلىعى, جان دۇنيەسىنىڭ اشىق­تىعى ءبىر-بىرىنە جاقىن دەر ەدىم. ادامدارىمىزدىڭ ەڭبەك­قور­لىق قاسيەتىن اتاپ وتەر ەدىم. جاڭا دۇنيەنى بىلۋگە دەگەن قۇل­شى­نىستارى باسىم. ماعان ەكى ۇلتتىڭ دا حالىق اندەرىنىڭ اۋەزدىلىگى قاتتى ۇنايدى. ءبىر جاقىندىق بار سياقتى. سوزدىك قورىمىزدا ورتاق سوزدەر بار. مىسالى, مايدان دەگەن ءسوز. تۇرمىستىق سالت-داستۇرىمىزدە دە ۇقساس جايتتار از ەمەس. 90-جىلدارى ەركىندىك بەرىل­گەن كەزدە شامامەن 800 مىڭداي ۋكرايندىق اتاجۇرتىنا ورالدى. قازىر كەرى كەلىپ جاتقاندارى دا بار. وسى جاقتان كوشىپ كەتكەندەر قازاقستان دەگەندە ەرەكشە ىقىلاس تانىتىپ تۇرادى. قازاقستاننىڭ ءاربىر جەتىستىگىنە قۋانادى. جازعى دەمالىس العان كەزدە وسىندا كەلىپ, تۋىپ-وسكەن جەرلەرىندە بولىپ, بۇرىنعى كورشىلەرىمەن, دوستارىمەن كەزدەسىپ, قۋانىشقا بولەنىپ جاتقانداردى دا كورىپ ءجۇرمىز. ولار ءبىرجولا قونىس اۋدارسا دا قازاقستانمەن بايلانىستارىن ۇزگەن جوق. ءوزىم ۋكرايناعا بارىپ تۇرا­مىن. وندا تۇرىپ جاتقان قازاق دياس­پوراسى دا از ەمەس. 15 مىڭداي قازاق بار. جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ قالىپ قويعاندار, اسكەري قىزمەتتەن كەيىن قالعاندار جانە جۇمىس بارىسىندا بارعاندار تۇرادى. قازاقستان ەلشىلىگىمەن تىعىز بايلانىس جاسايدى. ءۇش قوعامدىق بىرلەستىك بار. اسىرەسە, حاركوۆتە, كيەۆتە ۇلكەن ۇيىمى بار. ماڭىزدى مەرەكەلەرگە شاقى­رىپ تۇرادى. ولارمەن ءبىز دە تىعىز بايلانىس جاساپ تۇرامىز. كيەۆتە اباي اتىنداعى كىتاپحانا بار. اتتەڭ, ۋكراينادا بىزدەگىدەي اسسامبلەيا جوق, ونداي ۇيىم بولسا, قازىرگىدەگىدەي وقيعالار, قاقتى­عىس­تار بولماس پا ەدى؟! مۇمكىن, بولاشاقتا وسىنداي ىرگەلى ۇيىم قۇرىلار. بىزبەن نيەتتەس ەلدەردىڭ بارىندە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم بولسىن دەپ تىلەيىك. يۋري تيموششەنكو, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى