جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اۋىر

قازاق بيلەرى قانداي دا داۋدى ۋشىقتىرماي ىزگىلەندىرۋ تاسىلىمەن شەشۋدە ادىلدىكتى بەرىك ۇستانىپ, تاراپتاردى مەيلىنشە تاتۋلاستىرۋدى ماقسات ەتكەنى بەلگىلى. وسىعان وراي ازاماتتاردى باس بوستاندىعىنان شەكتەۋ جانە بۇگىنگى بيلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى سەكىلدى وزەكتى ماسەلەلەر تۋراسىندا الماتى وبلىستىق سوتى قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى القا توراعاسى سوۆەتحان ساكەنوۆپەن ارادا بولعان اڭگىمەنى ۇسىنامىز. – سوۆەتحان ساكەن ۇلى, اۋەل­گى اڭگىمەنى ازاماتتاردىڭ قۇ­­قىقتىق مادەنيەتىنەن باس­تا­ساڭىز؟ – وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن الىپ, دەربەس مەملەكەت بولعانىن تورتكۇل دۇنيەگە پاش ەتكەندە ەل كوڭىلىن پاسەيتىپ تۇرعان ءبىر جايت تۇرمەلەر تولىپ تۇرعان. ستاتيستيكالىق مالىمەتكە ساي سول كەزدە جازاسىن تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا وتەۋشىلەر سانى بويىنشا ەلىمىز الەمدە العاشقى ۇشتىككە ىلىنگەنىن كورسەتتى. ال قازىر تۇرمەدە وتىر­عاندار ازايدى. بۇل ەگەمەن ەلىمىزدە جىلدار بويى جۇيەلى تۇردە دۇرىس جۇمىس ىستەلىنگەندىگىن كورسەتەدى. وعان دالەل جەتىپ-ارتىلادى. ءتۇرلى دەڭگەيدە قانداي دا ءبىر قىلمىس جاسالىپ, ول بۇلتارتپاس دالەلدەرىمەن سوتقا ءتۇستى مە, زاڭناما شەڭبەرىندە كىنالى تۇلعاعا ايىپپۇل سالىنىپ, قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلىپ, باس بوستاندىعىن شەكتەۋ جازاسى تاعايىندالۋدا. ول قىلمىستىق زاڭدى ىزگىلەندىرۋ بولىپ سانالادى. ماقسات – تۇرمەدەگىلەردى ازاي­تۋ. جاساعان قىلمىسىنا ساي ايىپپۇل سالۋدى كەڭىنەن قولدانۋ كونستيتۋتسيا نورمالارىندا كور­­سەتىلگەن. ەلباسى: «سۋديا – حا­لىقتىڭ ارى. سوندىقتان ەلدىڭ ارى تازا ءارى كىرشىكسىز بولۋى ءتيىس. ەشقانداي دۇنيەگە ساتىلمايتىن ازاماتتار عانا سۋديا بولىپ قىزمەت ىستەۋى ءتيىس», دەپ ساليقالى وي ايتتى. بۇل ءسوز ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدىڭ ءبىر بۇرىشىنان ورىن الىپ, سانامىزعا ءسىڭىپ قالدى. قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلداپ, ۇكىم وقيتىن ساتتە ول سانادا سان مارتە جاڭعىرادى. سەبەبى, سۋديا دا ەت پەن سۇيەكتەن جا­را­تىلعان جۇمىر باستى پەندە عوي. – «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارى اياسىندا ءسىز باسقارىپ وتىرعان القادا قانداي جۇمىس­تار اتقارىلۋدا؟ – ۇلت جوسپارىنىڭ 11 قادا­مىندا سوت سالاسىن وركەن­دەتۋدىڭ ناقتى جولدارى ايتىلعان. ىستەلىپ جات­قان سول يگىلىكتى ىستەرگە, جاق­سىلىقتارعا زور ۇلەسىن قوسىپ وتىر­عان جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى قايرات ءمامي: «سوڭعى جىلدارى اپەللياتسيالىق سوت تورەلىگى سوت جۇيەسىندە نەگىزگى ءرولىن جوعالتىپ الدى. دەگەنمەن, ناقتى وسى ساتى, بارلىق الەمدەگىدەي نەعۇرلىم بەدەلدى جانە شەشۋشى ءرول اتقارۋى ءتيىس», – دەگەن ەدى. زاڭدى, ءادىل سوت ۇكىمىن, شەشىمىن شىعارۋدا اپەل­لياتسيالىق القاعا دا ۇلكەن تالاپ, زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىر. «ءومىردىڭ ءوزى قامشىنىڭ سابىنداي-اق قىسقا», دەيدى قازاق. ونسىز دا قىسقا ومىردە داۋدىڭ تەز ارادا شەشىم تاپقانى قاي جاعىنان بولسىن دۇرىس ەمەس پە؟ بۇرىنعى بەس ساتىلى سوت جۇيەسى  ءۇش ساتىعا قىسقاردى. ارينە, وتە جاقسى. مەدياتسيا دا, ياعني تاراپتاردى بىتىمگە كەلتىرۋ, تاتۋلاستىرۋ جاعى دا ءوزىنىڭ وڭدى ناتيجەلەرىن بەرىپ جاتىر. «بىتىمشىلىككە توقتا­ماعاننان بەرەكە ىزدەمە», «داۋ مۇراتى – ءبىتۋ...» دەپ قازاق بەكەر ايتپاعان. بابالارىمىزدىڭ ۇلا­عاتقا تولى تەرەڭ ويلى سوزدەرىن جادى­مىزدا ۇستاپ, تاجىريبەدە قول­دانساق نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. – مەرزىمدىك باسىلىمداردا وزەكتى ماسەلە رەتىندە كوتە­رىلە باستاعان سۋديالاردىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايى جايلى ناقتى مالىمەتتەردى كەلتىرە وتىرساڭىز... – بۇل رەتتە ايتارىم, ەلىمىز­دەگى باس باسىلىم «ەگەمەن قازاق­ستان» گازەتىندە وسى جىلدىڭ 22 ساۋىرىندە جاريالانعان الەك­ساندر تاسبولاتوۆتىڭ «جاريا­لانباعان جايدىڭ جاي-جاپ­سارى» اتتى ماقالاسىندا سوت جۇيە­­سىندەگى قوردالانىپ قالعان ءبىرشاما ماسەلەلەر جاقسى ايتىلدى. الاشتىڭ ارىسى ءاليحان بوكەيحان: «ءبيدى كىم بولسا سودان قورىقپايتىنداي, بىرەۋدىڭ بەتىنىڭ قىزىلىنا نەمەسە بىرەۋدىڭ بەتىنىڭ جاقسى جاعىنا قارامايتىنداي جاعدايعا قويۋ شارت» دەگەن ەكەن. «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق», «ءبىر رەت ءادىل بيلىك شىعارۋ الپىس توعىز رەت قاجىلىق پارىزدى ورىنداپ كەلۋدەن اۋىر, ءارى ابزال بولۋى مۇمكىن». «ەلگە باي قۇت ەمەس, بي – قۇت». عۇلامالاردىڭ وسى ايتقاندارىنان سۋديالاردىڭ قوعامداعى, مەملەكەتتىك بيلىكتە الاتىن ورنى مەن الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ قانداي دارەجەدە بولۋى كەرەكتىگىن ايقىن كورەمىز. ەگەر سۋديانىڭ جالاقىسى مول بولىپ, تۇرمىستىق قاجەتتىلىگىنە تولىق جەتىپ تۇرسا, پاراقورلىققا قاي سۋديا بارادى. ءبارى جەتكىلىكتى بولسا سۋديالاردىڭ 90-95 پايىزى ارىنا كىر شالدىراتىن پارا­قورلىقتان, جەمقورلىقتان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتادى. ءدال وسى تۇستا ايتا كەتەرىم, بىزدە انتقا دەگەن ادالدىق بار. سول ادالدىعىمەن سۋديا بەدەلى تارازىلانادى. سون­دىقتان سۋدياعا پاراقورلىق دەگەن ءسوزدى تەلۋ تۇسىنىگىنەن ادا بولعان ءلازىم. راس, بەس ساۋساق بىردەي ەمەس ەكەندىگىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. دەگەنمەن, ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا جاتقان كەلەڭسىزدىكتەردىڭ بارلىعىنا جەتىسپەۋشىلىك يتەرمەلەۋدە. جۇمىر باستى پەندە بولعان سوڭ تەڭ-تۇسىنان قالماي ەل قاتارلى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ۇسىنىلعان پارانىڭ زاڭعا قايشى ەكەندىگىن بىلە تۇرا, سول ءبىر جەتىسپەۋشىلىكتى جابامىن دەگەن جەلەۋمەن قولىن بىلعايدى. «دانىككەننەن قۇنىققان جامان» دەمەكشى, ءبىر بىلعانعاننان سوڭ, ونى توقتاتۋ قيىن. ارينە, ول انتقا ادالدىق ەمەس. قانشا تارىقسا دا قولىن بىلعاعان سۋديانى اقتاماق تۇگىلى ونىمەن تىلدەسكىڭ دە كەلمەيدى. دەگەنمەن, ايتارىم, زاڭدى تۇردە راستالماعان ماسەلەنى زاڭسىزدىق, پاراقورلىق دەپ دۇرسە قويا بەرۋدىڭ الدىندا اپتىقپاي, سابىرلىلىقپەن سۋديانىڭ سول ارەكەتكە نە ءۇشىن بارعانىن دا ءبىر ءسات ەكشەپ, سارالاساق ارتى الەۋ­مەتتىك جەتىسپەۋشىلىككە تىرەيدى. سوندىقتان ماتەريالدىق تۇرعىدا تاۋەلدىلىككە ۇرىنىپ ءارى قاراجاتتى كورگەندە شىداي الماعاندار قولىن بىلعايدى. مىنە, ارتى جاقسىلىققا اپارمايتىن پاراقورلىقتىڭ ءبىر كىناراتى – وسى. – سۋدياعا جۇكتەلگەن جاۋاپ­كەرشىلىكپەن بىرگە تۇسەتىن سالماق كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەيتىندىگى دە ءبىر ماسەلە دەگەن ويىڭىزدى تاراتا ايتىپ بەرسەڭىز؟ – بۇگىندە سوت جۇيەسىندە ايەل سۋديالار كوپ. ارينە, بۇل جەردە جىنىسقا ءبولۋ تۇگىلى ول تۋرالى ايتۋدان اۋلاقپىن. قوزعاپ وتىرعان ويىم, دۇنيەگە نارەستە اكەلگەن انا زاڭ بويىنشا ءۇش جىلعا دەيىن بالا كۇتىمىن جاساۋ ءۇشىن دەمالىسقا شىعادى. ال ونىڭ ورنىنا وزگە سۋديانى جۇمىسقا الا المايدى. بۇل زاڭمەن قورعالعان. دەمەك, بوسانعان سۋديا ايەلدەر بالاعا كۇتىم جاساۋ ءۇشىن دەمالىسقا شىققاندا, ونىڭ ورنىنا باسقا سۋديانىڭ تاعايىندالماۋى, سونىڭ سالدارىنان, اسىرەسە, ەكى نە ءۇش قۇرامدى سوتتارداعى جۇكتەمەلەر باسقا سۋديالاردىڭ جۇمىسىن كوبەيتىپ سالماق تۇسىرەتىندىگىندە. ول ءۇشىن سۋديالارعا قوسىمشا اقى دا تولەنبەيدى. – ءتىل ماسەلەسىنە دەگەن پىكى­رىڭىز قانداي؟ «ءسوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى» نەمەسە «بالا ءوز انا تىلىندە تاربيەلەنبەسە, ءوز حالقىنا قىزمەت ەتە المايدى» دەپ احمەت بايتۇرسىن ۇلى, «ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەپ مۇحتار اۋەزوۆ ايتىپ كەتكەندەي, قازاق ۇلتى جوعالماۋى ءۇشىن, بىرىنشىدەن, جانىم دا, قانىم دا قازاق دەگەن ءاربىر ازامات ءوز انا تىلىندە سايراپ تۇرۋى قاجەت. «ەگەر انا ءتىلىن بىلمەسەڭ, وندا سەن ول ۇلتتىڭ بالاسى ەمەسسىڭ» – دەپ عۇمار قاراشتىڭ ايتىپ كەتكەنى تاعى بار. ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە. ءتىلسىز ۇلت بولمايدى. ءوز ءتىلىمىزدى ساقتاۋ, ءوز ءتىلىمىزدى قۇر­مەتتەۋ وتانشىلدىق رۋحتى ويا­تۋعا قىزمەت ەتەدى, ءارى اتا-بابا ال­دىن­داعى ۇلى پارىزىمىز دا» – دەگەن سوزدەرىن ءاردايىم ەسىمىزدە ۇستاعانىمىز ءجون. اڭگىمەلەسكەن نۇربول الدىباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى وبلىسى