جەتىمنىڭ كوز جاسى...

«زامان قالاي, ادام قالاي وزگەردى, وزگەرگەندى, شۇكىر, قازىر كوز كوردى», دەپ اقىن ايتقانداي, بالكىم, وسىدان 100-200 جىلدان كەيىنگى قازاق جۋر­ناليسى كوتەرەتىن تاقىرىپتىڭ نە بو­لاتىنىن قايدام, ال بىزدەن 100-200 جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەندەرگە «ۇر­­پاقتارىڭدا وسىنداي-وسىنداي جۇگەنسىزدىك, كورگەنسىزدىك, كىساپىرلىك بولادى. ولار بالالارىن كوشەدە تۋىپ, ودان سوڭ باس تارتىپ, دالاعا تاستاپ كەتەدى» دەسە, زارەلەرى ءزار تۇبىنە كەتىپ, يماندارى ۇشىپ, ونداي ۇرپاقتىڭ نەگە جەتپەي جاتىپ جەلكەسى قيىلمايدى, دەپ شوشيتىنىنا كامىل سەنەمىن. الاي­دا, قازىرگى شىندىق وسىنداي. جاۋتاڭداعان جانارلار اتا-انا­نىڭ قۇشاعىندا ەمەس, وكىمەتتىڭ تاس قابىرعادان قالانعان سۇرقاي ۇيلەرىندە قازىنانىڭ ەسەبىنەن تاربيەلەنىپ جاتىر. تاماقتارى توق, كويلەكتەرى كوك. بىراق جۇدىرىقتاي ءسابيدىڭ جەتىم جۇرەگى بويىنان ءسولى كەتىپ, وڭىنەن ءتۇسى كەتىپ, قالتىراپ, قاتتى جەل ۇرسا قۋارىپ جەرگە تۇسەر كۇزگى جاپىراقتاي, ۇگىتىلىپ تۇسۋگە دە, جەل قايدا ايداسا سوندا ۇشارداي, قالتىلداعان, ەرتەڭى بەيمالىم پۇشايماننىڭ كۇيىن كەشۋدە. تامىرىنان ءنار بەرەر اعاش ءدىڭى – اتا-انا قانىپەزەر, ءوز قاعىنان ءوزى جەرىپ, ءالاۋلاتىپ تۇك بولماعانداي ءومىر سۇرۋدە. نە جىگىتتە, قازاقتىڭ قى­­زى ەمەس پە, قارىنداسقا وبال بولماسىن دەگەن سەزىم, نە كەلەر ۇرپاعى ال­­دىن­­داعى جا­ۋاپ­كەرشىلىك جوق, نە ءوز قۇرساعىنان شىققان بالا تاعدىرىن ويىن­شىق ەتكەن ەسسىز قىزدا تۇيسىك جوق. كىرەۋكەلەگەن جانارداعى ءتۇپسىز مۇڭ جەتىم بالانىڭ كوز ايدىنىنا قاراعان جاننىڭ جۇرەگىن ەزگەندەي. اتا-اناسى, اتا-اجەسى, تۋعان-تۋىسقانى بار, ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل جان تۇسىنە بەرمەيتىن وزگەشە مۇڭ, وزگەشە تاقسىرەتتى كىش­كەنتاي بالا جۇرەگى قالاي كوتەرەدى؟ تاعدىرى ما, الدە, تاس ماڭدايدىڭ تال شىبىقتاي مايىسقاق كەزدەن كوتەرەتىن تاۋقىمەتى مە؟! انانىڭ ولشەۋسىز مەيىرىمىن, اكەدەن توگىلەر كول-كوسىر شۋاقتى, جۇپ-جۇمساق الاقانمەن ايالاي سيپاعاندى كورمەي ءوسىپ كەلە جاتقان بالالار الدىندا تەك جوعارىداعى جاۋاپسىز قىز-جىگىت قانا ەمەس, ءبارىمىز كىنالىدەيمىز. «ۇلعا وتىز ۇيدەن, قىزعا قىرىق ۇيدەن, ودان قالسا, ەسىكتەگى كۇڭ مەن قوتانداعى قوي باققان قۇلدان دا تىيىم», دەگەن حالىقتىق تاربيەنى جوعالتقانىمىزعا ءبارىمىز جاۋاپتىداي كورىنەمىز دە تۇرامىز. وزگەنىڭ قيسىق كەتىپ بارا جاتقان بالاسىنا تىيىم ايتۋ قالعالى قاشان! قوعام سىرتىنان سىپسىڭداپ ايتقان سۋىق وسەكتەن گورى, اداسقاندى ءتۇزۋ جولعا سالىپ, قۇدايشىلىعىن ايتىپ, جانى اشىعان ادامنىڭ قاتتى بولسا دا ءتۇزۋ ايتىلعان سوزىنە ءزارۋ زامان تۋعالى قاشان؟ مەيىرىمگە شولدەگەن بالا جۇرەكتىڭ ءشولى قاشان باسىلار, ورتا تۇسكەن ولقى كوڭىل قاشان تولىپ تويىنار؟ جوق. تۇڭىلۋدەن اۋلاقپىز-اۋ. قو­­عام مۇلدەم قاتىباستانىپ, قاتى­گەز­دىكتەن تاس قورعان سوققانىمەن, ونىسى الىنبايتىن قامال دا ەمەس ەكەن. سەڭ سوگىلىپ, جىلىلىق ساڭىلاۋدان سى­نالاپ كىرىپ, سانانى جاۋلاپ, جو­عارىداعى قاتىگەزدىكتەن قالانعان قور­عاننىڭ ءىشىن كەۋلەپ قۇلاتاتىن اپتال مەيىرىمنىڭ الاپات قۋاتى بارداي. «ءبىر جولى ءبىز جولداسىم ەكەۋمىز ءبىر قىزعا مورالدىق تۇرعىدا جانە قارجىلاي كومەكتەستىك. جىگىتى الداپ كەتىپ, اياعى اۋىر بولىپ قالعان ول ءوزىنىڭ نارەستەسىن بالالار ءۇيىن­دە قالدىرماقشى ەدى. ءبىز سوندا اس­تاناداعى «انا ءۇيى» قوعامدىق قو­رىنىڭ كومەگىنە جۇگىندىك. قازىرگى تاڭدا ول قىز ءوزىنىڭ نارەستەسىمەن بىرگە. ءبىز, جۇبايىم ەكەۋمىز بالا ارقاشاندا وتباسىندا تۋعان-تۋىستارىمەن نەمەسە اسىراپ العان اتا-اناسىمەن تۇرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ بالامىز جوق. 10 جىل نەكەدە تۇرامىز, الايدا, شاڭىراعىمىزدان بالا كۇلكىسى ەستىلمەيدى. ەكەۋمىز دە تولىق وتباسىنان شىققان جانبىز. جۇبايىممەن اراقاتىناسىمىز جاقسى بولعانىمەن, مەن بالالى بولا المايمىن. سون­دىقتان دا ءبىز 3-4 جاستاعى قىز بالانى اسىراپ الساق قوي دەپ ويلاپ جۇرەتىنبىز. دەگەنمەن, قۇجات جيناۋ بارىسى, بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى ويلاعاندا ۇرەيلەنەمىز. كەيدە اسىراپ العىڭ كەلىپ جۇرگەن بالانى كورۋگە مۇمكىندىك بولا بەرمەيدى. كورمەي اسىراپ الۋعا تاۋەكەلىڭ دە جەتە بەرمەيدى. شىنىمدى ايتسام, قىز بالانى اسىراپ الا المايتىنىمىزعا ەڭسەمىز ءتۇ­­سىپ, سوعان كوندىگىپ قالعانىمىزدا «بالا اسىراپ الۋعا قولداۋ كورسەتۋ ورتالىعىندا» وپەراتور بولىپ جۇ­مىس ىستەيتىن تانىسىمنان «بالا اسى­­راپ الۋشى اتا-انالار مەكتەبى» بار ەكەنىن ءبىلدىم. بۇل جاڭالىققا قات­تى قۋاندىم. ورتالىق – بالالى بول­عىسى كەلىپ جۇرگەن, بىراق بۇل شار­ۋانى قالاي تىندىرۋ كەرەكتىگىن بىلمەيتىن ءبىز سياقتى ادامدار ءۇشىن تاپتىرمايتىن مەكەمە ەكەن. بارلىق جاعىنان تولىقتاي ماعلۇمات الدىق, پسيحولوگتار, زاڭگەرلەر كومەككە كە­­­­لىپ, قازىر ءبىز بالا اسىراپ الۋعا قۇجاتتاردى جيناپ ءجۇرمىز. ۇيىمىزدە بالا كۇل­كىسى كۇمبىرلەگەن كەزدە ءومىرىمىز باقىت­تىراق بولاتىنىنا سەنەمىن», دەيدى «بالا اسىراپ الۋعا قولداۋ كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ» كومەگىنە ءجۇ­گىن­گەن, ءوزىنىڭ اتى-ءجونىن كورسەتپەۋدى وتىنگەن نازىك جان. «17 جاسىمدا, كوللەدجدە ءبىر قىزبەن بىرگە وقىدىم, ول بالالار ۇيىنەن بولاتىن. مەن اتا-انامنان ول قىزدى وتباسىمىزعا قابىلداۋىن سۇرادىم. ءبىز ءۇشىن اشەيىندە تۇرمىستاعى ءۇي­رەن­شىكتى, كۇندەلىكتى زاتتار ول ءۇشىن جاڭالىق ەدى. ول ءبىزدىڭ ۇيدە ومىرىندە ءبىرىنشى رەت قۇلپىنايدىڭ, قازاقشا اسىلعان ەتتىڭ, قازىنىڭ ءدامىن تاتتى. قۇربىم اپەلسين مەن ليموننىڭ ايىرماشىلىعىن بىلمەيتىن. ءبىزدىڭ ۇيدە 3 جىل تۇرعاننان سوڭ ول تۇرمىس قۇرىپ, بالالى بولدى. ءبىز وتە تاتۋ ءومىر ءسۇرىپ, بارلىعىن بىرگە ىستەدىك. مەن دە تۇرمىستا بولدىم. قازىرگى تاڭدا قىزىمدى تاربيەلەۋدەمىن. ومىرىمدە ەكى قىزىم بولعانىن ارماندايتىن ەدىم, بىراق تاعدىردىڭ جازۋى شىعار, جۇبايىم ەكەۋمىز اجىراسىپ كەتتىك. الايدا, ءجاسوسپىرىم قىز بالانى اسىراپ الۋ كوكەيىمنەن شىقپاي, ءتىپتى, سول ويمەن ءومىر سۇرۋدەمىن. ءوزىم­دى سوعان دايىنداپ ينتەرنەتتەن دە ءارتۇرلى اقپاراتتى وقيمىن. جاس­وسپىرىمگە قولداۋ جاساپ, ونى ەرەسەك ومىرگە دايىنداعىم كەلەدى. ءاربىر بالا وعان قيىن جاعدايدا كومەك كورسەتەتىن جاقىندارى بار ەكەنىن ءبىلۋى كەرەك. قازىر «بالا اسىراپ الۋشى اتا-انالار مەكتەبىنە» بارىپ ءجۇرمىن. ماعان بويجەتكەن جاسوسپىرىممەن ءتىل تابىسۋدىڭ جولىن سىلتەپ, رۋحاني قولداۋ كورسەتەتىنىنە سەنەمىن. ويتكەنى, بۇل ءبىر كورگەندەي وڭاي شارۋا ەمەستىگىن بىلەمىن. اتا-انام دا, قىزىم دا تاعى ءبىر قىز بالانى اسىراپ الۋ شەشىمىمدى قۇپتاپ وتىر. بارلىعى ءساتتى اياقتالاتىنىنا جانە بالانىڭ بوتەن بولمايتىنىنا, مەنىڭ انالىق ماحابباتىمنىڭ ەكى قىزىما دا تولىق جەتەتىنىنە سەنە­مىن», دەيدى ورتالىققا كەلۋشى. ەندى ورتالىقتىڭ پسيحولوگى م­ارال سارباسقىزىن اڭگىمەگە تارتتىق. – ءبىزدىڭ «انالار ءۇيى» قوعامدىق قورىنىڭ جۇمىسىنىڭ ءبىر باعىتى داع­­دارىسقا ۇشىراپ, قۇنداقتاعى بالاسىمەن قايدا بارارىن بىلمەي ابدىراپ قالعان جاندى «انالار ۇيىنە» ورنالاستىرىپ, اناسىنىڭ بوبەگىنەن باس تارتپاۋىنا كومەكتەسۋ بولسا, ەكىن­شى باعىتىن ەندى قولعا الدىق. جالپى, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ جادىندا دا, قانىندا دا جەتىمگە قامقور بولۋ, ونى جىلاتپايتىن مەيىرىم بار ەكەن­دىگى امبەگە ايان. بىراق ۋاقىت وتە كەلە وسى ءبىر تاماشا قالىپ كومەسكىلەنىپ, ەسەسىنە تاريحىمىزدا بولماعان, ۇل­تىمىزعا جات دۇنيەلەر كورىنىس تاپتى. ءبىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى, قا­زاقشا ايتقاندا, ەس جيىپ, ەتەگىن جاۋىپ, بەسىگىن تۇزەپ, ۇرپاعىنا اباي بولاتىن شاماعا جەتتىك. قازىرگى كۇنى رەسپۋبليكا بويىنشا 8 مىڭنان استام بالا بالالار ۇيلەرىندە تاربيەلەنىپ جاتىر ەكەن. ال بالا اسىراپ الۋعا نيەت ءبىلدىرىپ, كەزەككە تۇرعاندار سانى 2 مىڭنان ءسال اسادى. جوبانىڭ ماقساتى – وسىنداي بالا اسىراپ العىسى كەلگەن جاندارعا كو­مەك كورسەتىپ, ولاردى پسيحولوگيالىق, زاڭ­­دىق تۇرعىدان سۇيەمەلدەۋ. ءبىز جوباعا كىرىسەر الدىندا شەتەلدىك تاجىريبەلەردى ءبىراز زەردەلەدىك. سوندا ولار بالانى اسىراۋعا بەرمەستەن بۇ­رىن اۋەلى نيەت بىلدىرگەن اتا-انانىڭ ءوزىن دايىندايدى ەكەن. 6 ايدان 3 جىلعا دەيىن ولاردى قامقورلىققا الىپ سۇيە­مەلدەيتىندەرى جانە بار. بىراق ءبىز ولاردى سول كۇيىندە قابىلداماي, ول تاجىريبەلەردى ءوز ءداستۇرىمىز بەن ءدى­لىمىزگە بەيىمدەدىك. الدىمەن بالالار ءۇيىنىڭ باسشىلىعى, ۇجىمىمەن جۇمىس جۇرگىزىپ, ودان كەيىن اتا-انامەن بالا اسىراپ الۋشى اتا-انالار مەكتەبىندە وقۋلار وتكىزگەن دۇرىس دەپ ماقساتتى تۇردە تىرلىگىمىزدى باستاپ كەتتىك. قازىر ءاربىر ايماقتا وسى جۇمىس باس­تالدى. ارنايى ۇيلەستىرۋشى, كەڭەسشى قانداي قۇجاتتار ازىرلەۋ قاجەت, كىمدەر بالا اسىراپ الا الادى – سول جاعىنان ءجار­دەمدەرىن جاسايدى. ونىڭ سىرتىندا وسى ماسەلەدە تەگىن كەڭەس بەرەتىن رەس­پۋب­ليكالىق 1422 ءنومىرلى call-center جۇمىس ىستەيدى. بىزگە كەلۋشى اتا-انا نە دەيدى؟ بالا اسىراپ العىمىز كەلىپ بىرنەشە رەت بارىپ بەتىمىز قايتىپ قالدى. مىنا قۇجات دۇرىس ەمەس, انا قۇجات دۇرىس ەمەس دەپ قايتارىپ جىبەرە بەرگەسىن, قۇرىسىنشى, ازابى تىم كوپ ەكەن دەپ كۇدەرىمىزدى ءۇزىپ قويدىق, دەيدى. ال ءبىزدىڭ ورتالىق ماماندارى ءاربىر نيەت تانىتۋشىعا تەگىننەن-تەگىن كومەكتەسەدى. ارينە, مەتسەنات­تار بولماسا, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قولداماسا ونى اتقارا الماس ەدىك. جاقىندا مينيسترلىكپەن ارادا الەۋمەتتىك جەتىمدىكتى جويۋ, ينتەرناتتىق مەكەمەلەردەگى بالالار سانىن ازايتۋ ماقساتىندا ىنتىماقتاس­تىق جونىندە مەموراندۋمعا قول قويىلدى. وسىلايشا, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى دەڭگەيىندە العاش رەت بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسى ۇسى­نىلدى. ءبىزدىڭ ارمانىمىز – ەلىمىزدەگى بالالار ۇيلەرىن جابۋ, دەيدى. ورتالىق ماماندارىنىڭ ايتۋىنا سۇيەنسەك, قازىر بالا اسىراپ الۋدا پالەندەي شەكتەۋلەر جوق. جاسى 18-گە تولعان, اقىل-ەسى ءتۇزۋ ءاربىر قازاقستان ازاماتى بالا اسىراپ الا الاتىن كورىنەدى. سوندا باسپاناسىنىڭ بار-جوقتىعىنا, زەينەتكەر ەكەندىگىنە نەمەسە جالعىزباستىلىعىنا قاراماي ما دەگەن ساۋالىمىزعا, ەگەر ءوز باسپاناسى بولماسا, پاتەر جالداپ تۇرعانىن راستايتىن قۇجات تاپسىرسا بولادى. جالعىزباستى ايەلدەر دە, زەينەتكەرلەر دە اسىراپ الا الادى. ەڭ الدىمەن, بالا اسىراپ الۋعا تىلەك ءبىلدىرۋشى ازامات جاقىن تۋىستاردىڭ جازباشا كەلىسىمىن الىپ, ءۇي-تۇرمىستىق جاع­دايلارىنا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ تۋرالى ءوتىنىش تاپسىرادى. جۇمىس ىستەيتىن ورنىنان جيىنتىق تابىس مولشەرى, سوڭعى 12 اي بويىنا ەڭبەكاقى الىپ كەلگەندىگى جايىندا, دەنساۋلىعى, نەكەگە تۇرماسا نوتاريۋس راستالعان انىقتاماسى, ال نەكەدە بولسا وتباسى جايىندا انىقتاما, مەكەنجايى مەن سوتتىلىقتىڭ بول­ماۋى جايىندا قۇجاتتار وتكىزەدى. ال قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ءبولىمى ءوتىنىش تاپسىرىلعان 15 كۇننىڭ ىشىندە مالىمەتتەردى اسىراپ الۋشىلار جۋرنالىنا تىركەۋگە الادى. 10 كۇننىڭ ىشىندە ءۇي-تۇرمىستىق جاعدايىنا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, اسىراپ الۋشى بولۋ مۇمكىندىگى نەمەسە مۇمكىن ەمەستىگى تۋرالى قورىتىندى 5 كۇن ىشىندە بەرىلەدى, دەيدى. مارال سارباسقىزى بىزبەن اڭگىمەدە ءوزىنىڭ 6 جىل بالالار ۇيىندە ەڭبەك ەتكەنىن, سول ۋاقىت ىشىندە 28 بالانىڭ 12-ءسىن اسىراپ العان اتا-انانىڭ كەرى قايتارعانىن ايتتى. ءسىز مۇنىڭ بالا ءۇشىن قانداي سوققى ەكەنىن پايىمداپ وتىرعان بولارسىز. سوندا اسىراپ الۋشى ءبىز بۇلاي بولادى دەپ ويلاعان جوقپىز, ءبىزدىڭ ويىمىز دا, كۇتكەن ءناتي­جەمىز دە باسقا ەدى, دەدى. بۇل اتا-انانىڭ دايىن بولماعانىن كورسەتەدى. مىنە, ءبىز الىنعان بالانىڭ قايتىپ بالالار ۇيىنە كەلمەۋىن قالايمىز. ال ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ادام اقپاراتتانۋى ءتيىس. سول سەبەپتەن, ءبىزدىڭ مەكتەپتە بولاشاق اتا-انا مەن بالا اراسىندا قانداي قارىم-قاتىناس ورناۋى ءتيىس, قانداي قاقتىعىستار ورىن الۋى مۇمكىن, بالا شىندىقتى ءبىلۋى ءتيىس پە, بالاعا شىندىقتى ايتقان كۇندە قالاي بولادى, ايتپاعان كۇندە قالاي بولادى, جانە باسقا دا قاجەت دۇنيەلەر ترەنينگ, سەمينار ساباقتار ارقىلى جەتكىزى­لەدى. بالانىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرى دە, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان تۋىندايتىن ماسەلەلەر دە جاتتىعۋلار ارقىلى كورسەتىلگەندە مەكتەپكە كەلگەن اتا-انا تاڭعالادى. ماقساتىمىز – جەتىمىن جىلاتپاعان حالىقتىق ءداستۇردى ءتىرىل­تىپ, ادامگەرشىلىككە نە­گىز­دەلگەن ۇلتتىق بەينەمىزدىڭ ءبىتىمىن قالپىنا كەلتىرىپ, بالانى وتباسىنا ورالتۋ. ماسەلەن, گرۋزيادا بالالار ۇيلەرى جابىلدى. ەسەسىنە, وسى سالانىڭ ماماندارى باسقا ءبىر قاجەتتى باعىتقا – پروبلەمالى وت­باسىلارداعى بالالارمەن جۇمىسقا كوشسە, قوعامنىڭ ادامي بولمىسى جاقسارا تۇسەدى دەگەن نيەتتەمىز, دەيدى. «ءسوز تۇزەلدى, تىڭداۋشى, سەن دە تۇزەل», دەپ حاكىم اباي ايتقانداي, قوعام ءوزى جىبەرگەن قاتەلىگىن ءجون­­دەۋگە ەندى-ەندى بەت بۇرعانداي. جاۋ­تاڭداعان جات ەمەس – ءوز بالاڭ, تاستاپ كەتكەن دە وزگە ەمەس – ءوز بالاڭ, اتا-انا, تۋىس-باۋىر تاپسام دەپ ەلەڭدەي قاراپ ەسىككە, كۇتىپ وتىرعان دا – ءوز بالاڭ, ەندەشە, قازاقى بولمىستان كىندىگى تۇبەگەيلى اجىراپ كەتپەگەن ەستى جۇرتتىڭ ەسىنە تاعى دا سالا كەتەيىك – 1422 ءنومىرلى call-centerگە حابارلاسىڭىز, ساۋاپتى ىسپەن تەگىن اينالىسىپ, سىزگە كومەككە كەلەتىن ورىن بار. جەتىمدى جەبەۋ, جاۋدىرەگەن كوز جانارىنان مولتىلدەگەن جاس ەمەس, قۋانىش نۇرىن توگۋ ءوز قولىمىزدا! ادامنىڭ دا, اللانىڭ دا الدىندا ساۋاپ الۋعا اسىقساق, كانى. انار تولەۋحانقىزى,  «ەگەمەن قازاقستان» استانا