بريتانيا نەگە ەۋرووداقتان باس تارتتى؟

ۇلىبريتانيانىڭ ەۋرووداقتان ات قۇيرىعىن ۇزگىسى كەلەتىنى تۋرالى نيەتى كەشە مەن بۇگىن اياق استىنان پايدا بولا سالعان جوق. سوندىقتان بۇل جونىندە بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانۋىنىڭ ءوزى تابيعي نارسە ءتارىزدى كورىندى. بىراق سوڭعى ساتكە دەيىن ەشكىمنىڭ دە ونىڭ قورىتىندىسى وسى باستامانى كوتەرۋشىلەردىڭ قالاعانىنداي بولىپ شەشىلەدى دەپ كۇتپەگەنى انىق. الايدا, مۇنىڭ سەنىمسىز ال­ما­عايىپ تىرلىك ەكەنى ءاۋ باستان بەلگىلى ەدى. بۇعان تاۋەكەل ەتكەن ەل­دىڭ پرەمەر-ءمينيسترى دە­ۆيد كە­مەرون كەيىن ءوزىن ۇلكەن ۇيات­قا قالدىراتىن شاراعا قادام باس­قانىن كەش سەزىنگەن سىڭايلى. اينالىپ كەلگەندە, ويلانباي جا­سالعان وسى قادام بريتانيا ۇكىمەتى باسشىسىنىڭ ساياسي مانسابىنىڭ دا ءتۇبىن شەشىپ كەتكەلى وتىر. ەن­دى الداعى كۇزدە ونىڭ بۇل بي­لىك تىزگىنىنەن ايىرىلعالى تۇرعانى ەشكىمگە دە جۇمباق بولماي قال­دى. ال كەمەروندى اقىل-پاراساتپەن استاسپاعان مۇنداي كوزسىز تاۋەكەلگە اپارعان ونىڭ ءوزىن سوڭىنان جۇرت­تى ەرتە الاتىن قابىلەتى كۇشتى كوش­باسشى ەتىپ كورسەتكىسى كەلگەن پەندەلىك پەيىلى ەدى. ول, ءسوز جوق, كوپتىڭ زور قولداۋىن الىپ, ءوز بە­دەلى­مەن سايلاۋشىلاردىڭ باسىم داۋ­سىن جيىپ الاتىنىنا سەنىمدى بولعان. ايتكەنمەن, مۇمكىندىگىن اسىرا باعالاپ جىبەرگەن ەكەن. وسى ارقىلى شىن مانىندە سا­لي­قالى سەبەپ پەن پاراساتتى پايىمنان گورى ەموتسيالىق-پافوستىق پاتەتيكاعا كوبىرەك جۇگىنەتىن داۋرىقپا پوپۋليست, ەكەنىن كور­سەتىپ الدى. ايتپەسە, بريتان قوعامى ەۋ­روپا وداعىنا سىن كوزىمەن قاراي­تىنىن باياعىدان بەرى ءبىلدىرىپ كەلە جاتقان ەدى. مۇنداي كوزقاراس, اسىرەسە, 2004 جىلى ەۋرووداق كە­ڭەيتىلگەننەن كەيىن ءجۇدا كۇ­شەيە ءتۇستى. بريتانيالىقتار سول ساتتەن بەرى وداققا قاتىستى ءنار­­سەلەردى تۇگەل سىناي باستادى. وداققا كىرگەلى تاكاپپار ەۋ­روپانىڭ ءتو­رەشىلدىگىنە تاپ كەلگەن ولار ەندى ءوز شەنەۋنىكتەرىنە بۇرىنعىسىنشا ىقپال جاساۋدان قالعاندارىن, بۇلاردىڭ وزدەرىنەن گورى بريۋسسەل اكىمدەرىنە كوبىرەك قۇلاق اساتىندارىن مويىنداي المادى. بۇل كوپ جىلدىق پار­لامەنتتىك دەموكراتياسىنىڭ تاريحى قالىپ­تاسىپ قالعان ەل ءۇشىن اقىلعا سىيىمسىز نارسە بولىپ كورىندى. وسى تۇستا كەمەرون ءوزىن جۇرت­­­­­­قا وزدىگىنشە شەشىم قابىل­داي الاتىن كورنەكتى تۇلعا ەتىپ كورسەتكىسى كەلدى. سونىمەن, ءبىر مەزگىلدە ول بريۋسسەلدى اشىقتان-اشىق بوپسالاۋ جولىنا ءتۇسىپ, ۇلىبريتانياعا ەو شەڭبەرىندە ەرەكشە مارتەبە بەرۋ ماسەلەسى توڭىرەگىندە ساۋدا­لاسۋعا كىرىسىپ كەت­تى. وسى ارقىلى جۇرت نازا­رىن وزىنە كوبىرەك اۋدارىپ, ەلدىڭ ەۋرووداقتاعى مۇشەلىگى ستاتۋسىن ساقتاپ قالۋعا ءۇمىت ارتتى. بىراق بريتانيالىقتار ونىڭ بۇل تىراشتانعان ارەكەتىنە كوزىنىڭ قيىعىن دا سالعان جوق. سول كەزدە پرەمەر-مينيستر مەن ونىڭ جاقتاستارى ءار ساۋالداما سايىن قايدا بۇ­رىلارىن بىلمەي جۇرگەن 10 پايىزدان 20 پايىزعا دەيىنگى ارالىقتاعى «اداس­قان توپتى» وزدەرىنە قاراي تارتىپ الۋعا كۇش سالىپ باقتى. بىراق اتالمىش توپپەن جۇمىس جاساۋدا پالەندەي ءبىر تاپقىرلىق تا كورسەتە المادى. مۇنىڭ ورنىنا دەۆيد كەمەرون: «Brexit, بالكىم, ءپۋتيندى باقىتتى ەتەتىن شىعار», دەگەن سياقتى كە­كەسىندى-كەلەمەجدى پىكىر ايتىپ, بۇل ىسكە تيتتەي دە قاتىسى جوق, ادامدى اۋىزعا الىپ, ءوزىن ساليقالى سايا­ساتكەردەن گورى اۋىل-ءۇيدىڭ جەل سوزىنە بەيىم بوز­بالانىڭ كەيپىندە كورسەتىپ الدى. ال ساراپشىلار راسىندا قازىر ونىڭ تەرەڭ ساياساتتىڭ, ءبى­لىكتى بىلگىرلىكتىڭ ادامى ەمەس, ءال­دەكىمدەرگە ارقا سۇيەپ, ايبات كورسەتۋگە قايىل, تۇلعا ەكەنىن جارىسا ايتىسىپ جاتىر. بۇل رەتتە ولار بري­تانيا ۇكىمەتى باسشىسىن كەزىندە ولاقتىعى مەن ءوز قۇنىن بىلمەگەندىكتەن, كەڭەس وداعىن كەنەتتەن تاراتىپ العان ميحايل گورباچەۆكە قاتتى ۇقساتىپ وتىر. بيلىك باسىندا قايتكەندە دە ۇزاقتاۋ ۋاقىت بولۋدى كوكسەگەن كەمەرون سول ءبىر سىن ساعاتتارى سوعىپ تۇرعان كۇندەردە ءوز حالقىنا ۇندەۋ ارنادى. مۇندا ونىڭ «مەن ەگەر بريتانيالىقتارعا رەفەرەندۋم جولىمەن ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرۋلەرى مۇمكىندىگىن جاساپ بەرسەم, ولار مەنىڭ وسى نيە­تىم­دى دۇرىس ءتۇسىنىپ, وزىمە قولداۋ كور­سەتەدى, ءسويتىپ, وداقتا قالۋ جاعىنا داۋىس بەرەدى, وسى­­­لايشا ىمىرالاستىق­تىڭ اقىلعا قونىمدى ساياساتى ار­قىلى لوندون­نىڭ ءمۇد­دەسى مەن ەۋروپالىق دە­­مو­­كرا­تيزمنىڭ قاعيداتتارى دا ساق­تالىپ قالادى», دەگەن وي­دا بولعانى انىق بايقالادى. الاي­­دا, باياعى گورباچەۆ سياق­تى ول دا ءوز جۇرتىنىڭ جان ءدۇ­نيەسىن جەتە بىلمەيدى ەكەن. بري­تانيالىقتاردىڭ جەر بەتىندە وزگەشە جۇماق اۋماق ورناتىپ بە­رۋگە ۋادە ەتكەننەن تانبايتىن بىرلەسكەن ەۋروپاعا, بارلىق سايا­سي پارتيالارعا قاتىستى نارسە­لەردىڭ بارىنەن باياعىدان بەرى ابدەن جالىعىپ بىتكەنى وعان ءمالىم بولماي شىقتى. ال شىن مانىندە, مۇنىڭ ءبارى جىلدان-جىلعا حالىقتى كەدەيلەندىرىپ, ۇلتتى قورلاۋعا الىپ بارا جاتىر ەدى. بۇعان ءبىر دالەل, بريتانيا ءوزى ەۋرووداققا مۇشە بولعان 1973 جىلدان 2015 جىلعا دەيىن وعان 3,5 تريلليون فۋنت ستەرلينگ تولەپ, ايماقتىق سۋبسيديا تۇرىندە كەرى قاراي بار-جوعى 170 ميلليون فۋنت قانا قايتارىپ الا العان. البەتتە, مۇنى بري­تانيا جۇرتشىلىعى سەزبەي قال­مادى. ال ەۋرووداق بۇل جە­تىم­سىزدىكتىڭ ورنىن ەشتەڭەمەن تولتىرا العان جوق. مۇنىڭ ۇستىنە, لوندون وداق­تىڭ باسقا كوپتەگەن ەلدەرىنە قاراعاندا, وندىرىستىك-قارجىلىق جاعىنان ودان ايتارلىقتاي ءتا­ۋەلسىز ەدى. بۇعان ەو-عا كىرمەسە دە, ءارتۇرلى ينتەگراتسيالىق جو­­بالاردان تىس قالماي كەلە جات­قان, حالقىنىڭ باقۋاتتىلىعى تۇرعىسىنان الەم­دەگى ەڭ الدىڭعى قاتارلى ەل­دەر­دىڭ ساپىنان ورىن الاتىن نور­ۆەگيا مەن شۆەيتساريانىڭ ۇلگىسى ۇلىبريتانيا حالقىنا تى­نىشتىق بەرمەدى. ولاردى بارىنەن دە قاتتى قينالدىرعانى بريۋسسەلدىڭ شەكتەن تىس تورە­شىلدىگى, «وزىمبىلەمدىككە» سالىناتىن وكتەمدىگى بولدى. مۇنىڭ ءبارىنىڭ سوڭىنان بۇلارعا كوشى-قون داعدارىسى, بوسقىندار پروب­لەماسى قوسىلىپ, شىدامنىڭ اقىرعى شەگىن ءۇزىپ جىبەردى. وسى ورايدا ۇلىبريتانيانىڭ دا كۇنى تاراۋعا قاراپ كەلە جات­قانىن ايتىپ جاتقان جۇرت از ەمەس. بۇعان سايلاۋ اياقتالعان بوي­­­دا ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرا­لى رەفەرەندۋم وتكىزەتىندەرىن حابارلاپ ۇلگەرگەن شوتلانديا مەن وزدەرىنىڭ تاريحي وتانى – يرلانديامەن قوسىلۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن سولتۇستىك يرلانديا مى­­­سالدارى سەبەپ بولدى. ەگەر ءدال سونداي داۋىس بەرۋ تاعى ءجۇر­گىزىلەر بولسا, شوتلاند جۇرتى مۇ­نىڭ الدىنداعىعا قاراعاندا, ماسەلەنى مۇلدەم باسقاشا شەشىپ الۋى ابدەن مۇمكىن. سول سياقتى بەلفاستىڭ دا داۋىسى قاتقىل شىعۋى عاجاپ ەمەس. مۇنىڭ ءبا­رى, البەتتە, ۇلىبريتانيا اۋماعىنداعى بۇل تاريحي وبلىس­تار تۇرعىندارىنىڭ Brexit-كە, ياع­ني بريتانيانىڭ ەۋروپا ودا­عىنان ءبولىنىپ شىعۋىنا قار­سى ەكەندىكتەرىنەن تۋىنداپ وتىر. ال بريتانيادا سايلاۋ ۋچاس­كەلەرى جابىلعاسىن ەكى ساعاتتان كەيىن: «ەگەر ءبىز ەو-دان كەتىپ قال­ساق, نە بولادى؟» دەگەن ساۋالدى قويۋشىلاردىڭ قاتارى بىردەن 2,5 ەسەگە دەيىن ءوسىپ كەتكەن. وسى كەز­دە كوتەرىلگەن: «ەو دەگەنىمىز نە؟» دەگەن سۇراققا دا وداقتى جاق­تاۋشىلار ناقتى جاۋاپ بەرە المادى. جالپى, ەۋرووداق ەلدەرى قاي-قايسىسىنىڭ ازاماتتارى بول­سىن, ونىڭ ينستيتۋتتارى جۇ­مىستارى جونىندە ونشالىقتى تەرەڭ بىلە بەرمەيتىنى بايقالادى. سونىڭ ىشىندە ەو-عا قاشاننان ۇركە قارايتىن بري­تانيالىق­تار وزدەرىن ەشقاشان سول ۇلكەن قاۋىم­داستىقتىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندە سەزىنە الماعان ەكەن. ءما­­سەلەن, رەفەرەندۋمعا دەيىنگى جينالعان قوعامدىق پىكىر ال­بيون جەرى تۇرعىندارىنىڭ 40 پايىزى عانا وزدەرىن ەۋرووداق قاۋىمىنا ايتەۋىر ءبىر قاتىسى بار دەپ ەسەپتەگەن. قالعان 60 پايىز ەو-نى ونشالىقتى ءبىر وزىنە ەتەنە ۇيىم ساناماعان. ساراپشى­لار مۇنداي ءۇردىستىڭ بريتانياعا عانا قاتىستى ەمەس ەكەنىن دە ايتا باس­تادى. بۇدان بولەك, ەو-نى نا­­سي­­حاتتاپ جۇرگەن ساياساتكەرلەر مەن بيزنەسمەندەردىڭ ءوزى ونىڭ بو­­لاشاعىنا ونشالىقتى ءبىر تا­باندىلىقپەن سەنە بەرمەيدى. تاعى مىناداي ءبىر قىزىقتى دەرەك: رەفەرەندۋم ناۋقانى كە­زىندە Brexit-كە قارسىلار وعان 7 ميلليون فۋنت ستەرلينگ قارجى جاراتسا, ونى قولدايتىندار ءنا­بارى 2 ميلليون فۋنت قانا اق­شا جۇمساعان. وسىنىڭ ءوزى بار ءما­سەلەنى پۇل شەش­پەگەنىن, وداقتا قالعىسى كەلگەندەر شىعارعان شىعىننىڭ 3,5 ەسە كوپ بولعانىنا قاراماستان, ولار­دىڭ جەڭىلىس تاۋىپ قالعانىن كورسەتەدى. كەلەسى ءبىر ماڭىزدى نارسە, ۇلىبريتانيا قازىرگى تاڭدا ساۋ­دا سالاسىندا ەۋرووداقتان دا گورى ۇلتتار دوستاستىعى ەل­دەرى­مەن جانە اقش-پەن كوبىرەك ىن­تىماقتاس بولىپ كەلەدى. سونىڭ نەگىزىندە بريتانيالىقتار ۇلت­تار دوستاستىعىنىڭ بيۋد­جەتىنە ەو-عا بەرگەننەن ەكى ەسە كوپ قارجى تولەپ تۇرادى. بىراق سوعان قاراماستان, بۇل مولشەردى ءتۇسىرىپ, ازايتۋ جونىندە ەلدە ەش­قاشان ماسەلە كوتەرىلگەن ەمەس. ماسەلەن, بريتانيا الدەبىر ماسەلە جونىندە ەۋرووداقپەن جانە دوستاستىق قۇرامىنا كىرەتىن الدەقانداي افريكالىق ەلمەن قاتار كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتسا, لون­­دون قاشاننان ەۋرووداقتاعى ەمەس, دوستاستىقتاعى ارىپتەسى جا­­عىنا شىعىپ كەتەدى. وسىنىڭ ءوزى ۇلى­بريتانيانىڭ ساياسي ام­بيتسيا­سى قايدا ەكەنىن انىق كور­سەتىپ بەرەدى. بىرىككەن كورولدىك وسى تۇس­تا ازياعا قاراي بەت بۇرعان حا­لىقارالىق ترەند كوشىنىڭ دە باسىندا تۇرعىسى كەلەدى. ول دوس­تاستىقتاعى ليدەرلىك ءرولىن ەندى سارى قۇرلىققا دا تاراتپاق ماق­ساتتى ۇستانادى. بريتانيا اقش-پەن ىنتىماقتاستىعى ارقا­سىندا دا وتە كوپ پايدا تاۋىپ وتىر. وعان ازىرگە ەۋروپا رىنوگى دا ەسىگىن ايقارا اشىپ تۇرادى. وسىنىڭ ءبارى ارال-مەملەكەتتىڭ جاڭا ارىپتەستەر ىزدەستىرۋ باعىتىندا ارەكەتتەرىنە ءبىراز ەركىندىك بە­رەدى. ال الداعى بولاشاقتا ۇلى­­­بريتانياعا ەۋرووداق پەن جاڭا رىنوك اراسىنداعى التىن كوپىر, جالعاستىرۋشى جەلى بولۋ باقىتى دا بۇيىرۋى ابدەن مۇمكىن. دەگەنمەن, لوندوننىڭ ەۋرووداققا قايتا ورالۋى ءما­سە­لەسى جونىندەگى اڭگىمەنىڭ با­سى اشىق. ساراپشىلاردىڭ باعام­دارىنشا, بۇل ازىرگە مۇمكىن ەمەس. قازىرگى كۇندەرى ەلدە Brexit-كە نارازى جۇرتتىڭ كوپتەگەن مىڭ ادامدىق شەرۋلەرى قايتا-قايتا ءوتىپ جاتقانىنا قاراماستان, وداق­­­قا قايتا قوسىلۋ جونىندە قايتالاما رەفەرەندۋمنىڭ ءوتۋ ىقتيمالدىلىعى جوققا ءتان. تاياۋ جىلداردا ونىڭ وتە قويۋى نە­عايبىل. بۇعان كەرىسىنشە, قازىر بريتانيانىڭ جولىن قۋىپ, ەۋرو­وداقتان شىعۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزبەك بولىپ وتىرعان ءبىراز ەلدىڭ قاراسى توپتالىپ قال­دى. ولاردىڭ العاشقى قاتا­رىندا چەحيا, ۆەنگريا, گرە­كيا سياقتى مەملەكەتتەر اتالىپ وتىر. ءبى­­راق ارنايى شەشىم شىق­پاعاننان كەيىن بۇلاردىڭ وسى جولدى ۇستانعانىنا ءباس تىگۋ قيىن. دەگەنمەن, كوپتەگەن سايا­سات­كەر ەۋرووداق قۇرامىنان ۇلى­­­­بريتانيانىڭ شىعۋى اتالعان وداقتىڭ ىدىراۋىنىڭ باسى بولاتىنىن العا تارتادى. سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان»