جالىندى باعىندىرعان

جانۋ – ادامزاتتىڭ نەگىزگى ەنەرگيا كوزى, ادام پايدالانىپ كەلە جاتقان ەڭ كونە تەحنولوگيا. ارحەولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, ادامدار وتتى وسىدان 600 مىڭ جىل بۇرىن پايدالانا باس­تادى, الايدا, ونى ءوندىرۋدى 300 مىڭ جىل بۇرىن, ياعني پالەوليت داۋىرىندە عانا باستاعان. ەرتە زامانعى اڭىزدار مەن ميفتەر وتپەن تىعىز بايلانىستى, ونىڭ ءبىر مىسالى پرومەتەي جايىنداعى گرەك اڭىزى. گرەك فيلوسوفتارى وتتى عالامنىڭ نەگىزگى ءتورت ەلەمەنتىنىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەدى. قازاق دۇنيەتانىمىندا دا وتتىڭ الار ورنى ەرەكشە, وتتى قاستەرلەۋ, وتپەن الاستاۋ ءداستۇرى بار, ەڭ قىمبات, ەڭ جاقىن تۋىستىق قارىم-قاتىناس «وتباسى, وشاق قاسىندا» قالىپتاسادى. ەلىمىزدە جانۋ قۇبىلىسىن عى­لىمدىق دەڭگەيگە كوتەرىپ, جالىندى زەرتتەۋ ارقىلى جاڭا ونىمدەر الىپ, عىلىمدا جاڭالىق اشىپ جۇرگەن كورنەكتى عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز, ەلى­مىزدىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ ءىسى مەن عى­لىمىن تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى, بىلىكتى باسشى – حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەاتى, حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, پروفەسسور زۇلقايىر ايمۇحامەت ۇلى مانسۇروۆ. حيميا فاكۋلتەتىنە وقۋعا بارلىق پاننەن تەك «بەس» دەگەن باعا الىپ, جوعارى كونكۋرستان وتكەندەر عانا تۇسە الاتىن ەدى. وسىنداي قاتاڭ كونكۋرستان ءوتىپ, سول كەزدەگى قازمۋ-دىڭ حيميا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانادى. فاكۋلتەتتە وقىپ جۇرگەندە قازاقستاندا حيميا سالاسىندا جاڭا عىلىمي مەكتەپتەردىڭ نەگىزىن قالاعان م.ي. ۋسانوۆيچ, م.ت. كوزلوۆسكي, و.ا.سونگينا, د.ۆ.سوكولسكي سياقتى اكادەميكتەردىڭ فيلوسوفيالىق, كلاسسيكالىق دارىستەرىن تىڭدايدى. ءبىرتۋار دەكان, حيميكتەردىڭ ۇستازى اتانعان ب.ءبىرىمجانوۆتىڭ تاربيەسىن الادى... سول جىلدارى دۇنيەگە جاڭادان پوليمەرلىك زاتتار مەن بۇيىمدار كەلىپ, جاساندى تالشىقتاردان جاسالعان ماتەريالدار سانگە اينالا باستايدى. فاكۋلتەتتە 1963 جىلى «جوعارى مو­لەكۋلالىق قوسىلىستار حيمياسى» كافەدراسى اشىلىپ, ستۋدەنتتەردى تارتا باستايدى. جاس ستۋدەنتتىڭ بويىندا وسى جاڭا سالاعا دەگەن قىزىعۋشىلىق تۋادى. بىراق سول كەزدە فيزيكالىق حيميا كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى گ.ي. كساندوپۋلو ءوز لابوراتورياسىنا شاقىرىپ, ەلەكتروندى پاراماگنيتتىك رەزونانس (ەپر) ادىسىمەن جالىن قۇرامىنداعى سۋتەگى اتومى مەن بوس راديكالداردى زەرتتەۋدى ۇسىنادى. كافەدرا مەڭگەرۋشىسى رەتىندە اكادەميك م.ي.ۋسانوۆيچ تە ءوز قولداۋىن بىلدىرەدى. وسىدان باستاپ جاس عالىمنىڭ بولاشاعى, كەيىنگى ءومىرى جانۋ حيميا­سى, كەيىننەن حيميالىق فيزيكا دەپ اتالعان سالامەن تىعىز بايلانىستى بولادى. ۇستازى گ.ي.كساندوپۋلونىڭ جەتەكشىلىگىمەن عىلىم كانديداتى, سوسىن دوكتورى اتانادى. ۇستازىمەن بىرگە فاكۋلتەت دەكانى باتىربەك ءبىرىمجانوۆتىڭ, رەكتور ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ قولداۋىمەن حيميا­لىق كينەتيكا جانە جانۋ, قازىرگى حي­ميا­لىق فيزيكا جانە ماتەريالتانۋ كافەدراسىنىڭ, فيزيكا-حيميالىق زەرتتەۋ ادىستەرى لابوراتورياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولادى. وسى سالادا عىلىم مەن ءوندىرىستى دامىتىپ كەلە جاتقان قازاقستانداعى بىردەن-ءبىر عىلىم ورداسى – جانۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتىن قۇرۋعا ات سالىسادى. عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ارقىلى كەڭەس وداعىندا حيميالىق فيزيكا سالاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار – ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى يا.ب.زەلدوۆيچپەن, حيميا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك ن.ن.سەمەنوۆپەن, اكادەميك ا.گ.مەرجانوۆپەن تىعىز قارىم-قا­تىناس جاسايدى. الماتى قالاسىندا وتكەن VI بۇكىلوداقتىق جانۋ جانە جارىلىس بويىنشا سيمپوزيۋمدا, ءى بۇكىلوداقتىق ماكروسكوپيالىق كينەتيكا جانە حيميالىق گازودينا­ميكا بويىنشا سيمپوزيۋمدا, ءى حا­لىقارالىق وزدىگىنەن تارالاتىن جو­عارى تەمپەراتۋرالىق سينتەز بو­يىنشا سيمپوزيۋمدا اتى ءماشھۇر عا­لىمدارمەن كەزدەسىپ, اقىل-كەڭەس الادى. دەڭگەيى دۇنيەجۇزىلىك سيپاتتاعى وسىناۋ عىلىمي جيىنداردىڭ ەلىمىزدە ءوتۋى – سول كەزدەگى رەسپۋبليكاداعى حي­ميالىق فيزيكا مەكتەبىنىڭ وركەندەپ, قارقىنداي دامىعانىنىڭ كورىنىسى. عىلىمي مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى – ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى العاشقى مەملەكەتتىك سىيلىق 1992 جىلى جانۋ پروتسەستەرىنىڭ حيميالىق نەگىزدەرى بويىنشا 1971 – 1991 جىلدارى جۇرگىزگەن ىرگەلى زەرتتەۋلەرى ءۇشىن گ.ي.كساندوپۋلو, ب.يا.كو­لەسنيكوۆ, ز.ا.مانسۇروۆ, ا.ا.سا­­عىندىقوۆقا بەرىلگەن ەدى. كومىرسۋتەكتەر جالىنىن زەرتتەي ءجۇرىپ زۇلقايىر ايمۇحامەت ۇلى جا­لىنداعى كۇيە ءتۇزىلۋ ماسەلەسىنە دەن قويادى. بۇل ماسەلەنىڭ ەكى جاعى بار, پايدالى جاعى – كۇيە بوياۋ, تولتىرعىش, سوربەنت رەتىندە جاقسى ماتەريال بولا الادى, ال تەرىس جاعى جانۋدا تۇزىلگەن كۇيە كومپونەنتتەرى قورشاعان ورتاعا, ادام دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەدى. كۇيەنىڭ بۇرىننان بەلگىلى جوعارى تەمپەراتۋرادا عانا ەمەس, تومەن تەمپەراتۋرادا «سۋىق جالىن» دەپ اتالاتىن رەجيمدە تۇزىلەتىندىگىن انىقتايدى. بۇل قۇبىلىس عىلىمداعى جاڭالىق رەتىندە تىركەلىپ, ونىڭ اۆتورلارى – ز.مانسۇروۆ ارىپتەستەرىمەن بىرگە جاڭالىقتاردى تىركەيتىن حالىقارالىق اسسوتسياتسيادان ديپلوم الادى. وسى جاڭالىق اۆتورلارى 2002 جىلى ەلىمىزدەگى عىلىم سالاسىنداعى اتاۋلى سىيلىق – ءبىرىنشى دارەجەلى ق.ي.ساتباەۆ سىيلىعىمەن ماراپاتتالادى. عىلىمدا, باسشىلىق قىزمەتتە ءجۇر­سە دە زۇلقايىر ايمۇحامەت ۇلى وقىتۋشىلىق قىزمەتتەن قول ۇزگەن ەمەس. كافەدرادا دوتسەنت, پروفەسسور, مەڭگەرۋشى رەتىندە وقۋ پروتسەسىنە دە تىڭ يدەيالارىمەن, جاڭا باستامالارىمەن ۇلەس قوستى جانە قوسىپ كەلەدى. ستۋدەنتتەرگە ارناپ «فيزيكالىق زەرت­تەۋ ادىستەرى», «حيميالىق فيزيكا», «جانۋ تەورياسى» جانە باسقا دا پاندەر بويىنشا ەلىمىزدەگى وسى باعىتتاعى بىردەن-ءبىر وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن شىعاردى. فاكۋلتەتتە «جارىلعىش زاتتار مەن پيروتەحنيكالىق قۇرالداردىڭ حيميالىق تەحنولوگيا­سى», «حيميالىق ەلەكتروتەحنولوگيا جانە پلازموحيميا», «تىرشىلىك قاۋىپسىزدىگى», «نانوماتەريالدار مەن نانوتەحنولوگيالار» سياقتى جاڭا ما­ماندىقتاردىڭ اشىلۋىن قولعا الدى. جاڭا ماماندىقتار ءۇشىن «نانو­تەحنولوگيا نەگىزدەرى» اتتى وقۋلىق شىعارىپ, «قۇپياسىز نانوتەحنولوگيالار», «نانوحيميا كونتسەپتسيالارى» اتتى وقۋلىقتاردى قازاق تىلىنە اۋدارۋدا جۇمىس توبىن باسقاردى. جوعارى مەكتەپ سالاسىندا ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى ەڭبەگى دە ەسكەرىلىپ, 2010 جىلى «جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» مەملەكەتتىك گرانتىن يەلەندى. زۇلقايىر ايمۇحامەت ۇلى جان-جاقتى عالىم. ول وسى رەتتە ۇلى اباي ەڭبەكتەرىن ەرەكشە قادىرلەيدى. ماسەلەن, ءوزىنىڭ ماماندىعى حيميك جانە «جانۋ ماسەلەلەرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ» باس ديرەكتورى بولعاندىقتان, جانۋ ماسەلەسىن ابايدىڭ «قارا سوزدەرىنەن» ىزدەستىرگەن. ىزدەگەنىن ابايدىڭ «وتىز سەگىزىنشى قارا سوزىنەن» تاپقان. ناق وسى عاقلياسىن تۇگەلدەي دەرلىك عىلىم-تانىمعا باعىشتاعان اباي: «بۇل حاكىمدەر ۇيقى, تىنىشتىق, اۋەس قىزىقتىڭ ءبارىن قويىپ, ادام بالاسىن پايدالى ءىس شىعارماشىلىعىنا, ياعني, ەلەكتريانى تاۋىپ, اسپاننان جايدى بۇرىپ الىپ, دۇنيەنىڭ ءبىر شەتىنەن قازىر جاۋاپ الىپ تۇرىپ, وت پەن سۋعا قايلاسىن تاۋىپ, مىڭ ادام قىلا الماستاي قىزمەتتەر ىستەتىپ قويىپ تۇرعانداعى ۋاحسۋسان (ەرەكشە) ادام بالاسىنىڭ اقىل-پىكىرىن ۇس­تارتىپ, حاقپەنەن باتىلدىقتى ايىر­ماقتى ۇيرەتكەندىگى – بارشاسى نافيعلىق (پايدالى) بولعان سوڭ, ءبىزدىڭ ولارعا مىندەتكەرلىگىمىزگە داۋ جوق», – دەپ تابيعاتتىڭ وزەگىندە جاتقان ەنەرگەتيكالىق قۋاتتى ادام پايداسىنا جاراتۋدىڭ جەتىستىكتەرى عىلىممەن كەلگەندىگىن, ونىڭ ادال ىزدەنىستىڭ ناتيجەسى ەكەندىگىن تاپ باسىپ ايتقان. وسى سوزدەر زۇقاڭنىڭ دا جۇرەگىن قوزعاۋى قانداي عانيبەت. عالىم-ۇستازدىڭ ۇيىمداس­تى­رۋ­شى­لىق تالانتى, كوشباسشىلىق قابىلەتى ءال-فا­را­بي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتىندە 15 جىلدان اسا ۋاقىت عىلىم جونىندەگى پرورەكتور, ءبىرىنشى پرورەكتور بولىپ قىزمەت اتقارعان جىلدارى ايقىن كورىندى. تەك ءوزى عانا جۇمىسقا بەرىلە قىزمەت ەتىپ قويماي, اينالاسىنداعى قىزمەتكەرلەرىن دە ۋنيۆەرسيتەت ابىرويى مەن بەدەلى ءۇشىن جۇمىلا ەڭبەك ەتۋگە جۇمىلدىرا ءبىلدى. ۋنيۆەرسيتەت پاتريوتى رەتىندە ەتكەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىن سول جىلدارى بىرگە قىزمەت ەتكەن ارىپتەستەرى ءاردايىم ەرەكشە ىلتيپاتپەن ەسكە الىپ وتىرادى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان كەيىن ەكونوميكامىز ءالى اياعىنان قاز تۇرىپ كەتە الماي جاتقاندا, مەملەكەت تاراپىنان عىلىمعا از كوڭىل ءبولىندى, عىلىم كادرلارىن قالاي ساقتاپ قالامىز دەگەن ماسەلە تۋىندادى. سول جىلدارى ز.مانسۇروۆ ۋنيۆەرسيتەتتە التى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى­نىڭ, عىلىمي-تەحنولوگيالىق پاركتىڭ, بىرنەشە عىلىمي ورتالىقتاردىڭ قۇ­­رىلۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى, سول كەزدەگى وسى باستامانىڭ ىسكە اسۋىنىڭ ارقاسىندا ۋنيۆەرسيتەت عىلىمي الە­ۋەتىن ساقتاپ قالا الدى. عىلىمنىڭ 16 سالاسى بويىنشا «قازۇۋ حابارشىسى» سەريا­لى جۋر­نالدارىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە ىقپال ەتتى. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءۇشىن قالىپتاستىرعان ەڭبەكتەرى ءبىر توبە – قا­زاقستان-ءۇندى اقپاراتتىق تەحنولوگيا­لار ورتالىعىن, قىتاي ءتىلى ورتالىعىن اشتى, ەلىمىزدىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنا جاڭادان ەنگەن PhD دوكتورلارىن دايىنداۋ باعدارلاماسىن باسقاردى, «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» باسپاسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىردى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دامۋى مەن جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتۋىنە قوسقان ەرەن ەڭبەگى ۇكىمەت تاراپىنان جوعارى باعالانىپ, ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىمى مەن عىلىمىندا قول جەتكەن ەلەۋلى تابىستارى ءۇشىن 2004 جىلى «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. قازىرگى ۋاقىتتا دا زۇلقايىر اي­مۇحامەت ۇلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اق­سا­قالدار كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە وسى كەڭەس جۇمىسىنىڭ جارقىن, ءماندى دە ماعىنالى سيپاتتا وتۋىنە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. «ونەگەلى ءومىر» سەرياسى كىتاپتارىنىڭ, «امانات» جيناقتارىنىڭ جوسپارلى تۇردە باسپادان شىعۋىن قاداعالاپ, ءاربىر كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىن بيىك دەڭگەيدە وتكىزۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسۋدا. «ۇستاز تالانتتى بولسا, شاكىرتى تالاپتى بولادى» دەيدى حالىق دانالىعى. زۇلقايىر ايمۇحامەت ۇلى عالىم رەتىندە وزىنە قانداي تالاپ قويسا, شاكىرتتەرىنە دە سونداي تالاپ قويا بىلەدى. بۇل ۇستازدىڭ جاستاردى قولداپ, عىلىمعا تارتىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا بەلگىلى ءبىر ماقسات قويىپ, سوعان جەتكىزە ءبىلۋى – ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالعانداي. وسى كۇنگە دەيىن ز.مانسۇروۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن 8 عىلىم دوكتورى, 39 عىلىم كانديداتى, 10 PhD دوكتورى ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ءتالىم-تاربيە الدى. عىلىمعا ۇمتىلعان قازاقتىڭ تالاي تالانتتى جاسىنىڭ تۇساۋىن كەسىپ, جانامىن دەگەن تالاي جۇرەككە وت بەردى. عىلىم كانديداتى, سوسىن دوكتورى اتانعان شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە مەنىڭ دە عىلىم جولىنا تۇسۋىمە زۇلقايىر ايمۇحامەت ۇلى ۇلكەن ىقپال ەتتى. عالىم رەتىندە زۇلقايىر ايمۇحامە­ت­ ۇلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – ءار­قاشاندا جاڭا باعىتتا جۇمىس جا­ساۋعا قۇشتار, جاسالعان جۇمىستارعا وتە جوعارى تالاپ قويۋى. كەز كەلگەن جۇمىستىڭ دەڭگەيىن سول سالادا الەم­دە جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ دەڭ­گەيىنە جەتكىزۋگە تىرىسادى. بۇعان, ارينە, حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا, سيمپوزيۋمدارعا قاتىسىپ, بايانداما جاساۋ, شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە تاعىلىمدامادان ءوتۋ ۇلكەن سەرپىن بەرەدى. 1981 جىلى لوندون كوللەدج-ۋنيۆەرسيتەتىندە العاشقى لەكتە ون اي بويى شەتەلدىك تاعىلىمدامادان وتەدى. حالىقارالىق سوروس, INTAS, DAAD, منتتس قورلارى ارقىلى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە تاجىريبە جيناقتايدى. ودان باسقا, جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىلەتىن «Carbon», جانۋ, جارىلىس, نانوتەحنولوگيا جانە باسقا دا وزەكتى عىلىمي ماسەلەلەردى قاراستىراتىن دۇنيەجۇزىلىك جيىندارعا قاتىسىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ اۋ­قىمىن كەڭەيتىپ كەلەدى. وسىنداي حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كەڭ قانات جايۋىنىڭ ناتيجەسىندە جانۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي جوبالارىنىڭ قارجى كولەمى دە جىل وتكەن سايىن ءوسۋ ۇستىندە. 2013 جىلدان بەرى ينستيتۋت جوبالارىنىڭ قار­جى كولەمى 1 ملرد. تەڭگەدەن استى, بيۋد­جەتى مۇنداي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بىرەن-ساران ەكەندىگى كوپشىلىككە ءمالىم. ينستيتۋت سوڭعى جىلدارى عىلىمي جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋعا باسا نازار اۋدارىپ, جاڭا ءوندىرىس ۋچاسكەلەرى مەن ورتالىقتارىن اشىپ جاتىر. ينستيتۋت قۇرامىنداعى «جالىن» عىلىمي-پراك­تيكالىق تەحنيكالىق ورتالىعى, يننوۆاتسيالىق ورتالىق ارقىلى وتقا ءتوزىمدى قاپتامالار, ەلەكتر كابەلدەرى, «ينگو» ماركاسىمەن نانوكومىرتەكتى سوربەنتتەر نارىققا ۇسىنىلىپ, دايىن تاۋار رەتىندە ساتىلىمعا شىعارىلۋدا. عالىم-ۇستاز تەك حيميا جانە تەحنولوگيا سالاسىندا عانا ەمەس, بيولوگيا, ەكولوگيا, فيزيكا, اقپاراتتانۋ, الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق باعىتتا دا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, قالام تارتىپ ءجۇر. حاكىم ابايدىڭ ەڭبەكتەرىن دە زەرتتەپ, كوكەيگە تۇيگەن ويلارىن بۇقارامەن بولىسۋدە. ابايدىڭ 45-سوزىندە «ءبىز جانىمىزدان عىلىم شىعارا المايمىز, جارالىپ, جاسالىپ قويعان نارسەلەردى سەزبەكپىز, كوزبەن كورىپ, اقىلمەن ءبىلىپ» دەپ جازىلعانداي, زۇلقايىر ايمۇحامەت ۇلى دا وسى سوزدەرگە تو­لىق ءمان بەرىپ, عۇمىرى مەن شى­عارماشىلىعىن عىلىمعا ارناپ كەلەدى. «ەل تۇلعاسى» ۇلتتىق جوباسىنىڭ «عى­­لىم» نوميناتسياسىندا جەڭىمپاز اتانعان عالىم-ۇستازدىڭ, شال اقىن «ەلۋ – ەردىڭ جاسى, جەتپىس – وتتىڭ باسى» دەپ ايتسا ايتقانداي, ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن بىلىمىنە بەرەرى مول ەكەندىگى حاق. ەردوس وڭعارباەۆ, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ حيميا جانە حيميالىق تەحنولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى الماتى