ون التىنشى جىل

پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جۇيەلى تۇردە ايتاتىن ءسوزى: تىنىشتىق. تاتۋلىق. بىرلىك. ءبارى – تاريحتىڭ تاعىلىمىنان تۋعان سوزدەر. ءبارى – ەجەلگى بابالاردان ەكشەلىپ جەتكەن نۇسقاۋلار. تىنىشتىقتىڭ قادىرىن بىلگەن بابالار: «ب ۇلىنگەننەن بۇلدىرگى الما!» دەپتى. تاتۋ ەلدىڭ توبەسى كوككە جەتەتىنىن دە ولار بىزگە وسيەت ەتىپتى: «التاۋ الا بولسا اۋىزداعى كەتەدى, تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى», «اعايىن تاتۋ بولسا ات كوپ, ابىسىن تاتۋ بولسا اس كوپ» دەگەن ەكەن. بىرلىك بولماي, تىرلىك بولمايتىنىنا ابدەن كوزى جەتكەن عۇلامالار «ساۋساق بىرىكپەي, ينە ىلىكپەيدى» دەپتى. وسى ءۇش ۇلى ءسوزدىڭ ۇلاعاتتى مىسالى تاريحىمىزدان دا تابىلادى. 1643 جىلى وربۇلاق شايقاسىندا جاۋدىڭ 50 مىڭ قولىن قازاقتىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگى جاراسقان 700 جاۋىنگەرى وقپانا قازىپ جەڭىسكە جەتسە, 1726 جىلى قازاقتىڭ ءۇش ايماعىنان باس قوسقان بيلەر مەن باتىرلار «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاماعا» ۇشىراعان ەلگە قورعان بولىپ, ورداباسىدا باس بىرىكتىردى. باس بىرىكتىرگەن جەردە قازاق ەشقاشان جەڭىلگەن ەمەس. 2016 جىلى وسى ءۇش ۇلى ءسوزدىڭ جۇزەگە اسۋى ارقىلى قازاقتىڭ ءجۇزى جارقىن. ال ءجۇز جىل بۇرىن, ياعني 1916 جىلى قازاق قانداي كۇن كەشىپ ەدى؟ ەلدى اق پاتشا بيلەگەن بودان زامان ەدى. ءارى تاۋەلسىزدىگى جوق, ءارى تىنىشتىعى جوق حالىق­تىڭ قالاي بىت-شىت بولعانىن ءجۇز جىل بويى ۇمىتا الماي كەلەمىز. جاركەنت جانە ۆەر­نىي ۋەزىن جايلاعان حالىق كوتەرىلىسى جال­پى قازاقستانداعى, ونىڭ ىشىندە جەتىسۋ ولكەسىندەگى ەرەكشە قىرعىن تاپقان كوتەرىلىس بولدى. ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ وعان ۇلكەن ءمان بەرىپ, «قيلى زامان» اتتى شى­عار­ما جازۋى, سول كوتەرىلىس جايىندا ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ەگجەي-تەگجەيلى, جان-جاقتى, دەرەكتەر جيناۋى تەگىن ەمەس ەدى. 1916 جىلدىڭ دۇربەلەڭى – ۇرپاق ۇمىت­پايتىن قاسىرەت. كەزىندە «ءۇيىن جار­لىعى» اتانعان پاتشا بۇيرىعى بويىنشا, اسكەر­دىڭ قارا جۇمىسىنا مۇسىلماندار الىنا­تىن بولادى. الدىن الا ءتۇسىندىرۋ جۇ­مىسى جۇرگىزىلمەگەندىكتەن, ول جار­لىق­­­تى قازاق, قىرعىز, ۇيعىر, دۇنگەن حالىق­­تارى ۇلكەن ۇرەيمەن قارسى الادى. 1846 جىلى ۇلى ءجۇز قازاقتارى ورىس پاتشالىعىنا باعىنىپ, قاپالدا قول قويعاندا, پاتشا ولاردى اسكەرگە الماي­مىز, تەك سالىق تولەتەمىز دەپ ۋادە بەرگەن ەكەن. سول ۋادە جازىلعان قاعاز­دى تەزەك تورە­نىڭ كەرەگە باسىنا ماقتا­نىش­­پەن ءىلىپ قويعانىن سەمەنوۆ-تيان­شانس­كي ءوز ەستەلىگىندە جازادى. سول ۋادە­نى ەستى­گەن, بىلەتىن ۇزاق ساۋرىقوۆ «ءۇيىن جار­لىعىن» ەستىگەندە, «پاتشا ۋادە­سى­­نەن تاي­دى, سون­دىق­تان وتىرىك ايتقان ونىڭ جار­لىعىن ورىن­دامايمىز», – دەپ قارسى­لىق بىلدىرەدى. قازاق­تاردىڭ اسكەرگە الۋ مەن اسكەردىڭ قارا جۇمىسىنا سالۋدى اجىراتا قويماعانىن ۇزاق باتىردىڭ الگى ءسوزى-اق ايعاقتايدى. پاتشانىڭ «ءۇيىن جارلىعى» جەتىسۋ ولكەسىنە كەشەۋىلدەپ, شىلدە ايىندا جەتە­دى. قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ العاشقى قاق­تىعىسى 3 تامىزدا ۆەرنىي ۋەزىنە قاراستى اسى جايلاۋىندا, سەرىكباي قاناەۆ باس­قا­راتىن قىزىلبورىك بولىسىندا, سەرىك­باي­دىڭ ءوزى قارقاراعا كەتكەن كەزدە بولادى. «قىزىلبورىك ءىسى» اتالعان بۇل قاقتى­عىس پاتشا جارلىعىنا مۇلدە قاتىسى جوق جاعدايدا ۋشىعادى. مۇقامەتجان تىنىش­­پاەۆتىڭ بەرگەن تۇسىندىرمەسىنە قارا­عان­دا, ءبىر ايەلگە قىرىنداعان ورىس وفي­تسەر وعان ءوزىنىڭ «مىقتىلىعىن» كور­سەت­پەك بولىپ, بولىس حاتشىسىنا: «قارا جۇمىسقا الىناتىنداردىڭ ءتىزىمىن اكەل!», – دەپ بۇيىرادى. وعان ورىس حاتشىسى: «ءتىزىم جاسالىنعان جوق. سەرىكباي بولىس: «مەن كەلگەنشە جاساماڭدار, دەپ كەتكەن», – دەگەن جاۋاپ قايىرادى. وعان اشۋ­لان­عان وفيتسەر ماسەلەنى تۇسىندىرمەك بول­عان ءبىر توپ اقساقالدى قاماپ تاستايدى. ات­تى-جاياۋلى قازاقتار سول ارادا قاپتاپ كەتە­دى دە, قاۋمالاعان جۇرتتىڭ ەكپىنىنەن قورىق­قان وفيتسەر تاپانشاسىن اسپانعا اتىپ قالا­دى. ونى قاتە تۇسىنگەن نوكەرلەرى سول ارا­دا ەكى قازاقتى اتىپ تاستايدى. توپ ءىشىن­دە تۇرعان اڭشى قازاق جىگىتى دە ءبىر ورىس­تى اتىپ جىبەرەدى. اقىرىندا ون­شاق­تى نوكەرلەرىن ەرتىپ اپيسەر اۋىلدان قاشىپ شىعادى. سول بەتىمەن الماتىعا بارىپ جازالاۋ وتريادىن جەتەكتەپ اكەلەدى. ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن اقىل-پاراساتپەن شەش­پەي, تەك اشۋ-ىزاعا بيلەتكەن پاتشا شە­نەۋ­نىكتەرى ورىس پەن قازاقتىڭ ارا­سىن تەك جالعان نامىسقا شابۋدىڭ ناتيجە­سىن­دە, وشىرۋگە كەلمەيتىندەي ورتكە اينالدىرىپ جىبەرەدى. قارقاراعا پودبوركوۆتىڭ (اقجەلكە) ورنىنا باسشى بولىپ كەلگەن روتميستر كراۆچەنكو قارا جۇمىستىڭ قىر-سىرىن ۇعا الماي دۇرلىككەن ەلدى سابىرعا شاقىرۋدىڭ ورنىنا ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ءتىزىم جاساپ بەرەسىڭدەر دەگەن ءۇزىلدى-كەسىلدى بۇيرىق بەرەدى. وزدەرىن ەل دەپ, ادام دەپ ساناماي وتىرعان كراۆچەنكونىڭ قىلىعىنا ىزالانعان جامەڭكە, ۇزاق, اۋباكىر باتىرلار: «بالا ولگەنشە, شال ءولسىن! بالا بەرمەيمىز!», دەگەن باتىل شەشىم جاسايدى. 1916 جىلى مايداننىڭ قارا جۇ­مىسىنا بارعان, ودان امان ورالعان, قايت­پاي قالعان دا قازاقتار بار. مەنىڭ تۋعان اۋىلىم اقجازىقتاعى اكپىراجى دەگەن اتا­مىز­­دىڭ قالياقپار دەگەن ءىنىسى دە كەتىپ, بىراق سودان ورالماپتى. وقتان ءولدى مە, اۋرۋدان ءولدى مە ەشكىم بىلمەيدى. سوعان قاراعاندا, ۇزاق باتىردىڭ: «بالا ولگەن­شە, شال ءولسىن», دەگەنى دۇرىس تا. كراۆچەنكو: «باستاۋشى توپتى قاماپ تاستاسام, باسشىسىز قالعان جۇرت جۋاسي قويادى», – دەپ قاتەلەسەدى. اۋباكىر سول­­تان­­­­­باەۆ­تىڭ باۋىرى جاقىپبەردى 800 قول­دى 12 تامىزدا قارقاراعا باس­تاپ اكەپ تۇت­قىندا جاتقان باۋىرلارىن قۇت­قا­رىپ ال­ماق بولادى, وعان سول ارادان تاعى 200 ادام قوسىلادى. سولاي بولعانىن وسى وقي­عا­­­نىڭ باسى-قاسىندا بولعان ىرگەباي دالدەن­باەۆ اقساقال (سازگەر بەيبىت دالدەنباەۆ­تىڭ اتاسى), ءوز ەستەلىگىندە انىق جازعان. الايدا, فون بەرگ 5000 قازاق قاتىستى دەپ سوتقا بەرگەن تۇسىنىكتەمەسىندە اسىرا كورسەتەدى. قارقاراعا بەتتەگەن مىڭ قارالى قولدى حورۋنجي فون بەرگ پەن مورگۋنوۆ دەگەندەردىڭ وتريادى قورشاپ الىپ قىر­ماق بولادى. سونى دەر كەزىندە بايقاپ قال­عان قازاقتار از شىعىنمەن زورعا قاشىپ قۇتىلادى. قارقارا كوتەرىلىسى دەپ ءجۇر­گەن نەگىزگى قاقتىعىس سونىمەن بىتەدى. ەلدىڭ جاپپاي قارسىلىعىنان قورىق­قان كراۆ­چەنكو جارمەڭكەنى ورتەپ, ءوزى ءتۇن­دەلەتىپ قاراقولعا (پرجەۆالسك) قاشىپ كەتەدى. ورىس پەن قازاق اراسىندا ايتا قويارلىقتاي اتىس-شابىس بولمايدى. بىراق نارازىلىق بىلدىرگەن قازاقتار, قازاق بولعاندا دا البان تايپاسىنىڭ ادامدارى ۆەرنىي ۋەزىنە قاراستى اسىدا, تۇرگەن­دە, جاركەنت ۋەزىنە قاراستى قىرعىز­ساي­دا, كومىرشىدە, جالاڭاشتا, تالدى­بۇلاق­تا, نارىنقولدا جاپپاي اتقا قونا­دى. سوندىقتان بۇل كوتەرىلىستى قارقارا كوتەرىلىسى دەپ اتاۋ تار شەڭبەردى قام­تي­دى, دۇرىسى – البان كوتەرىلىسى دەپ ايتۋ. ولاردىڭ باسىن بىرىك­تىرگەن – ولسەك تە, تىرىلسەك تە بىرگە بولامىز دەگەن باۋىر­مالدىق. مەملەكەتتىك مۇراعاتتىڭ 90-قورىندا 29 جاستاعى فون بەرگ ءحورۋنجيدىڭ سوتقا بەرگەن تۇسىنىكتەمەسى بار. سونى وقىعان ادام قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ قالاي قىرعىن­عا ۇشىراعانىن انىق-قانىق ۇعادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ورىس ومارتاشىلارىن قازاقتار جابىرلەپ, مال-مۇلكىن تارتىپ الىپ, ءوز­دەرىن جازالاپ جاتقاندىعىن ايتىپ, سو­لار­­دى قۇتقارۋعا كراۆچەنكو وتريا­دىن جۇم­­سايدى. ول مەجەگە تۇنگى 12-دەن اس­قان­­دا جەتەدى. ىزالى قازاقتار, شىنىندا, باشارين, زۋەۆ دەگەن ورىستاردىڭ ومار­­تا­­سىن قيراتىپ, ولاردى قورقىتىپ قوقان-لوقى جاساعان ەكەن, بىراق ءبارى ءدىن امان, ەشبىرى ولمەگەن. الايدا, 28 ادامنان تۇراتىن وتريادتى باسقارعان حورۋنجي وسىعان ىزالانىپ, تاڭعى ساعات 5-تە قازاق اۋىلىنىڭ 2 كۇزەتشىسىن ولتىرەدى. ولاردىڭ ايقايىنان ويانىپ كەتكەن اۋىل ادامىنىڭ 50-ءىن تاعى قىلىشپەن شابادى. نە ءۇشىن؟ ەكى ومارتاشىنى قورقىتقانى ءۇشىن جانە ول ەكى ومارتاشىنىڭ ورىس بولعانى ءۇشىن. بەرگتىڭ ءوز اۋىلىندا ۇيىقتاپ جاتقان «كوتەرىلىسشىلەرگە» ىزالانعانى سونشاما, تاڭعى 8-دە ەكىنشى قازاق اۋىلىنا شابۋىلداپ, ناتيجەسىندە 80 ادامنىڭ ءولى دەنەسىن ساناپ, 12 ادامدى جارالاپ, «جەڭىسكە» جەتەدى, قالعاندارىن دا قىرۋى مۇمكىن بە ەدى, كىم بىلەدى, بىراق ولار تاۋعا قاشىپ كەتەدى. قاشىپ كەتكەندەر, ءسوز جوق, بالا-شاعا, قاتىن-قالاش. ال اۋىلداعى ءۇي-ءۇيدى اقتارعاندا, 1 اۋىلدان 5 مىلتىق, يكون, ورىس ايەلدەرىنىڭ كويلەگى, ال 2 اۋىلدان 2 مىلتىق تابىلدى دەپ جازادى. كورىپ وتىر­سىز عوي, مىلتىقتار قارسى شىققان ادام­داردىڭ قولىنان ەمەس, ۇيىنەن تابىلا­دى. سوندا مىلتىعىن ۇيىنە تىعىپ قويىپ, وزدەرى ورىس اسكەرىنە قارسى شىق­قان قان­داي باتىر كوتەرىلىسشىلەر؟ ورىس يكونىن, ورىس ايەلىنىڭ كويلەگىن قازاقتار نە قىلماق؟ جانە ولاردى قايدان العان؟ باشارين مەن زۋەۆتىڭ اۋىلىنداعى يكوندى اكەلىپ ۇيىنە ساقتايتىنداي نە جاعدايلارى بار؟ ءتىپتى, سولاي بولعان كۇننىڭ وزىندە 2+50+80 ادامدى ءولتىرىپ تاستاۋعا سولار سەبەپ بولا ما؟ بەرگتىڭ 28 ادامىنىڭ بىردە-ءبىرى ءتىپتى جاراقات تا المايدى. جارا­قات الا­تىن­داي جاعداي دا جوق ەكەنى اڭعا­رى­لىپ تۇر. مىنە, تاۋەلسىزدىگى جوق, قورعاي­تىن مەملەكەتى, اسكەرى, زاڭى جوق قازاقتىڭ ءحالى 1916 جىلى وسىلاي بولعان. فون بەرگتىڭ اشۋى 132 قازاقتى ولتىرگەن سوڭ دا باسىلماي, جول-جونەكەي تاعى 4 قا­زاق­­تى اتىپ تاستايدى. نە ءۇشىن جازالاپ, ون­داي «ەرلىككە» نەگە قۇلشىنعانىن مەن ءتۇ­سى­نە دە المايمىن, تۇسىندىرە دە المايمىن. فون بەرگتىڭ ودان ءارى نە جازعانىن قاراڭىز. 1916 جىلدىڭ 12 تامىزىندا تاڭعى ساعات 10-دا سىنتاس جاقتان اق تۋ كوتەر­­گەن 500-دەي ادام كەلە جاتقانى كورى­نە­دى. اق تۋ كوتەردى دەگەن ءسوز – «ءبىز بەي­­بىت ادامبىز» دەگەنى. بىراق بەرگ وعان ەش ءمان بەرمەيدى. ولاردى كوتەرىلىسشىلەرگە ساناي­دى. ويتكەنى, ولار ورىس ەمەس. ولار­دى قىرىپ سالماق بولىپ تۇرعانىندا كراۆچەنكودان: «شابۋىلداما. كەرى قايت!», – دەگەن بۇيرىق جەتىپ ۇلگەرەدى. ول بۇيرىق بەرگكە ونشا ۇنامايدى. ساعات 12 كەزىندە ەشبىر بۇيرىقسىز تاۋعا كوتەرى­لىپ, مال-مۇلكىمەن سىرت جايلاۋىنا قا­راي كوشىپ بارا جاتقان قازاقتاردىڭ قاشا­تىن جولىن كەسىپ, ءاي-ءشاي جوق اق تۋ كوتەر­گەن, اقبوز اتقا مىنگەن قازاقتى ءوزى اتىپ سالادى. اتتان ەكى قولىن ەربەڭدەتىپ قۇلاپ تۇسكەنىن سۇيسىنە انىقتاپ جازادى. كەيىن قاراسا, ولگەن ادامنىڭ موينىندا الەكساندر ءىىى-ءتىڭ التىن مەدالى بار, بولىس كىسى ەكەن. ونىڭ اتى-ءجونىن دە انىقتاپ جاتپايدى. نەگە اق تۋ كوتەرىپ كەلە جات­قانىنا ءمان دە بەرمەيدى. بولىستى اتىپ تاستاعانىن كورگەن جۇرت تۇس-تۇسقا بەيبەرەكەت قاشا جونەلەدى. بەرگ «باتىردىڭ» وتريادى «كوتەرىلىسشىلەردى» قۋىپ ءجۇرىپ قىلىشپەن شاپقىلاپ ولتىرەدى. بۇل جولى ول قانشا «كوتەرىلىسشىنى» شاۋىپ ءولتىر­­گەنىن سانامايدى. سەبەبى, ساي-سايدا قۋالاپ ولتىرگەن قاتىن-قالاشتى ساناپ شىعۋ وعان ارتىق ەڭبەك ەدى. بىراق روتميستر كراۆچەنكوعا 10 مىڭ مال, 40 تۇيەگە ارتقان م ۇلىك, ءار ءۇيىرى ءجۇز باستان تۇراتىن ەكى ءۇيىر جىلقى جانە اقشا اكەلگەنىن انىق جازادى. اقشا اكەلگەنىنە قاراعاندا, ولگەن ادامنىڭ قوينى-قونىشىن اقتارعان عوي, ارينە. اقشانى ەشكىم الاقانىنا ۇستاپ جاتىپ ولمەيدى عوي؟! 13 تامىز كۇنى وتريادتىڭ 25 كازاك بول­عا­نىن بەرگ انىقتاپ ايتادى. وعان بوتەن 7 ەرىكتى قوسىلادى. قارقارا جاقتان تاعى اق تۋ كوتەرگەن توپ ادام كورىنەدى. كەلىسسوزگە شاقىرىپ, اق تۋ كوتەرگەن توپتى تاعى تىم-تىراقاي قۋالاپ, قىلىشپەن شاپقىلايدى, «ستالي يح رۋبيت» دەيدى ماساتتانىپ. ولار قاراقول جاقتان ساۋدا جاساپ كەلە جاتقان دۇنگەندەر ەكەن, بەكەردەن-بەكەر 300-ءى قىرىلادى, 11-ءى عانا تۇتقىنعا الىنادى, 200 سوم اقشا جينالادى. «كوتەرىلىستى باسۋ­دىڭ» باتىرلىعى وسىنداي. 14 تامىز كۇنى قارقارا وتريادى قارا­قولعا قاراي اتتانادى, جولدا 8 ادام­دى جاي­پايدى (يح ۋلوجيلي). ودان كەيىن 23 ادامدى تاعى ولتىرەدى. 15 تامىز قارسى­لاستار 50-دەن استام ادامىنان ولىدەي ايىرىلادى. 18 تامىز كۇنى 3 قىرعىزدىڭ كوزىن جويادى. تاعى 14 ادامدى ولتىرەدى. 20 تامىزدا تاعى اق تۋ كوتەرگەن قىر­عىز­داردى قىرادى. سونان سوڭ تاعى ءبىر توبىن جايراتادى, تەك بىرەۋى عانا قاشىپ قۇتى­لادى. ەندى بەرگ قانشا ادام ءولتىر­گەنىن سانامايدى دا. 25 تامىز كۇنى اق تۋ كوتەر­­گەن دۇنگەن «ب ۇلىكشىلەرىنىڭ» 300-گە تارتا ادامىن قىلىشپەن شاۋىپ ولتىرەدى, ارىق­قا, قوراعا تىعىلعاندارىن تاۋىپ الىپ شابادى. 28 تامىزدا جانە وعان قوسىلعان 4 ەرىك­تى جول بويى 40 قىرعىزدى ولتىرەدى. ولار 7 مىڭ قىرعىزعا قارسى شىعىپ اۋەلى 24 ادام­دى اتىپ تاستايدى. سودان سوڭعى شات­قالعا تىعىلعان 7 مىڭ قىرعىزدىڭ 50-ءى عانا تۇتقىنعا تۇسەدى دە, قالعانى سول ارادا قىرىلادى. سايدىڭ ءىشى تولعان ولىك بولعاندىقتان قايتاردا جوتا-جوتامەن عانا جۇرە الدىق دەپ جازادى بەرگ. بۇل جولى 12 ادامنان ايىرىلعانىن ايتادى. بۇل – جەتىسۋ اسكەرىنىڭ 1- جۇزدىگىنىڭ كومان­ديرى 29 جاستاعى حورۋنجي فون بەرگ­تىڭ عانا ارەكەتى. ول مۇنىڭ ءبارىن 1916 جىل­دىڭ 26 قازانىندا ۆەرنىي ايماقتىق سوتىنىڭ تەرگەۋشىسىنە بەرگەن جازبا جاۋابىندا كورسەتكەن. ءبىز 1916 جىلعى كوتەرىلىستى باسۋعا كەل­­گەن ءبىر عانا فون بەرگتىڭ ارەكەتىن ات-ءۇستى باياندادىق. ال مۇنداي جازالاۋ­شى جەتى­سۋ جەرىندە قانشا بولعانىن ەسەپ­تەپ, تۇگەندەپ جاتپادىق. ونىڭ ءبارى مەم­لەكەت­تىك مۇراعاتتا ساقتاۋلى. ءجۇز جىل بۇرىن ءوتىپ كەتكەن جاعدايدى ءبىلۋ بىزگە نە بەرەدى؟ اناۋ كىنالى, مىناۋ كىناسىز دەپ باعا بەرگەننەن نە ۇتامىز؟ ءبارى ءوتتى, كەتتى, ەندى ونى ەشكىم تۇزەتە المايدى. كەزىندە ونداي قىرعىندى قولدان كەلسە بولدىرماۋ كەرەك ەدى, قولدان كەلمەدى. ويتكەنى, تاۋەلسىزدىگى جوق حالىقپەن بي­لەۋ­­شى ەلدىڭ باسشىلارى ساناسپادى. بىزگە بۇگىنگى كەرەگى – وتكەننەن ساباق الۋ. وسى­دان كەلىپ, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇنى مەن باعاسى انىقتالادى. بودان ەل­دىڭ ءبىر بەرگتەن شەككەن ازابى وسىنداي, ال قار­قارا كوتەرىلىسىن باسۋ ءۇشىن, تاش­كەنتتەن, الماتىدان, جاركەنتتەن جازالاۋ وتريادتارى كەلگەنىن بىلەمىز. ولار­دىڭ بىردە-ءبىرى تاتۋلىققا, بىرلىككە شاقى­رىپ كەلگەن جوق, تەك باسىپ-جانشۋعا كەلدى. 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە كوڭىل اۋدارايىقشى: وندا دا ماسكەۋدەن, نوۆو­سىبىردەن, قىرعىزدان تاعى جازالاۋشى­لار كەلدى. 1916 جىلدىڭ وقيعاسىنا ىشكى دە, سىرتقى دا ارەكەتى اينىماي ۇقسايدى. بەرگتىڭ كۇن-ءتۇن دەمەي قىرۋىنان قازاق­تار 1916 جىلدىڭ كۇزىندە قىتايمەن شەك­ارادا اشتىقتان, پاناسىزدىق­تان جاپپاي قىرىلسا, 1930 جىلى زورلاپ كولحوزداس­تىرۋدان دا قازاقتار ءدال سولاي قىرىلدى. ءبارى ۇقساس. سەبەبى, تاۋەل­سىزدىكتىڭ جوقتىعى – قانداي ساياساتپەن الداساڭ دا ۇقساس. ءبىز 1643 جىلعى وربۇلاق شايقاسىندا تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاپ قالدىق. 1723 جىلمەن 1758 جىلعا دەيىن 35 جىلعا سوزىلعان «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» زوبالاڭىندا دا تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساق­تاپ قالىپ ەدىك. بىراق, السىرەگەندىكتەن, ىشكى الاۋىزدىقتان, بىرلىكتىڭ, تاتۋلىقتىڭ بولماعاندىعىنان اقىرى تاۋەلدى ەلگە اينالدىق. وربۇلاقتىڭ, ورداباسىنىڭ, قالماققىرىلعاننىڭ, اڭىراقايدىڭ, ويرانتوبەنىڭ ۇلى جەڭىستەرى تۇپكى ءناتي­جەگە قولىمىزدى تياناقتى تۇردە جەتكىزە المادى. سەبەبى, بىرلىك, تاتۋلىق ساياساتىن ۇستانعان باسشىلارىمىز دا, باتىرىمىز دا بولمادى. باتىرلار باتىرلىعىن جاساپ ولەدى. ال باتىردىڭ ەرلىگىن ساياسات كورە­گەن­دىگىمەن ۇيلەستىرە الاتىن باسشى بولماعان سوڭ, ءبارى بەكەر بولادى ەكەن. سوندىقتان ناتيجەگە جەتۋ جولىندا قۇربان بولعان باتىرلارىمىزدى شىن پيعىلمەن ارداقتاعىمىز كەلسە, وندا بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءار كۇنىن قادىر­لەپ وتۋگە ءتيىسپىز. ويتە الماساق, ەلسۇيگىشتىگىمىزگە سىن. بۇل كۇندە تاۋەلسىزدىك قارا كۇشپەن ساقتالمايدى.تەك بىلىممەن, اقىلمەن, ىشكى جانە سىرتقى تاتۋلىقپەن, بىلگىر ساياساتپەن ساقتالادى. وربۇلاقتىڭ, ورداباسىنىڭ, قالماققىرىلعاننىڭ, اڭىراقايدىڭ, ويرانتوبەنىڭ تاعى-تاعىلاردىڭ وتەۋى –تەك تاتۋلىق, بىرلىك, تىنىشتىق! ولاردى ساقتاۋ دا ەرلىك. جوعارىداعى فون بەرگتىڭ جانە مۇرا­عاتتا ساقتالعان باسقالاردىڭ قىلى­عىنان نەنى كورۋگە بولادى؟ ەڭ باستى كورەتىنىمىز: پاتشا شەنەۋنىكتەرى ءاۋ باستان-اق دۇرىس ساياسات ۇستانباعان. ولار قازاققا دەگەن ءوش­پەندىلىك تۋعىزۋدى عانا ويلاعان. ءسويتىپ, قازاقتاردى جاپپاي جامانداعان. ال جاپپاي جامانداۋ – سوعىس ساياساتى. اياماي جامان­داعان ادامداردى اياماي قىرۋعا بولادى دەگەن ءسوز. اقىرى حالىقتار اراسىن­داعى تاتۋلىق ويران بولىپ, ول اقىرى قازاقتىڭ اياۋسىز قىرىلۋىنا اكەپ سوقتى. قورعانسىز حالىقتى ورىس ءبىر قورلاسا, قالماقتار تاعى قورلادى. دارمەنسىز جۇرت كوز الدىندا زورلانعان قىزىنا, قورلانعان ايەلى مەن كەلىنىنە ارا تۇسە المادى. ول ازداي, ورىس قانى توگىلگەن قاراقول, قارقارا ءوڭىرى­نەن ورىس اۆتونومياسىن قۇرۋعا جەتى­سۋ وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى م.ا.فولباۋم بۇيرىق شىعاردى. وسىنداي قيلى زاماندا پاتشا ۇكىمەتى قۇلاپ, ورنىنا ۋاقىتشا وكىمەت ورنادى. قىتايعا قاشقان قازاقتاردى ۋاقىتشا وكىمەت (كەرەنسكي وكىمەتى) ءوز وتانىنا قايتاردى. قايتا ورالعان قازاقتار مەن ورىستار اراسىنداعى اتىس-شابىس تىيىلا قويماي ورىستار «ەكى اياقتى كيىك اتامىز» دەپ قازاقتاردى ءار قالتارىستا ءولتىرىپ كەتە باستاپ ەدى, ونى كەڭەس وكىمەتى توقتاتتى. ول تاريحتى بويامالاۋعا, بۇرمالاۋعا قاقىمىز جوق. تەك ودان ساباق الۋعا ءتيىسپىز. تىنىشتىق, تاتۋلىق, بىرلىك سىرتتان دا, ىشتەن دە بۇزىلادى. بۇرىن قازاقتى باسقا جۇرت كازاك پەن قازاقتىڭ تەكتەس ەكەنىن تانىتپاۋ ءۇشىن, «قىرعىز», وزگەدەن كەم ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن «ۆارۆار» – جابايى, مادەني ومىردەن الشاقتىعىن تانىتۋ ءۇشىن «تۋزەمتسى» – تۇزدە ءومىر سۇرەتىن­دەر دەگەن سيپاتتا ايتقانى مىسال بولادى. «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ», دەيتىن ابايدىڭ وي بيىكتىگىنە ءار ادام دا, حالىق تا ءالى كوتەرىلە الماي كەلەدى. اعايىن اراسىنىڭ تىنىشتىعىن, تاتۋ­لىعى مەن بىرلىگىن ساقتاي الماي ءجۇر­گەن ادامدار ۇلت تىنىشتىعىن ويلاي الا ما؟ تايپانىڭ, رۋدىڭ قامىنان اسا الماي جۇرگەن ادامدار مەملەكەتتىڭ قامىن قالاي جەيدى؟ انا جاقتىڭ ادامى, مىنا جاقتىڭ ادامى دەپ, ءبىر قازاقتى الالاپ جۇرگەن ادامداردىڭ مەملەكەتىنىڭ بىرلىگىن ويلاۋعا ورەسى جەتە مە؟ تاۋەلسىزدىك العالى 25 جىل وتسە دە, نە بالاسىن, نە نەمەرەسىن قازاق مەكتەبىنە بەرمەي جۇرگەندەرگە قازاق ءتىلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن قالاي ۇيرەتۋگە بولادى؟ ءويت دەسەڭ, زورلادى دەيدى, ءبۇيت دەسەڭ, جەكە باسىمنىڭ قۇقىعى, ءوزىم بىلەمىن دەيدى. ءبىر-ءبىرىن تىڭدامايتىن, مويىندامايتىن, سونى تاۋەلسىزدىك سانايتىن جانداردى مەم­لەكەتتىڭ بيلىگىندە ۇستاۋ وڭاي ما. بىلۋگە ۇمتى­لۋ­دىڭ ورنىنا ءبۇلدىرۋ ارقىلى اياق­تان شالعىسى كەلەتىن ادامدارعا ءاۋىزبىر­لىك­تىڭ ەلگە دە, وعان دا قاجەت ەكەنىن قالاي ۇقتىرۋعا بولادى؟ وسىنىڭ ءبارىن ۋشىق­تى­رىپ الماي باسقارۋ قالاي وڭاي بولماق؟ بۇگىن ءبىزدىڭ مەملەكەتتە تىنىشتىق بار, تاتۋلىق پەن بىرلىك بار. قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل. بىراق قازاقتىڭ بالەنباي پايىزى ءالى قازاق تىلىندە سويلەمەيدى. وقىمايتىنى ودان دا كوپ. ءوز اتىن قازاق تىلىندە جازىپ بەرە المايتىنى ءتىپتى مول. سوعان كىم كىنالى؟ قازاقشا مەكتەپ اشىلىپ جاتىر. الايدا, الماتىداعى ورىس مەكتەپتەرىنىڭ جارتىسىنان كوبى – قازاق بالالارى. راس, ورىس ءتىلىنسىز, اعىلشىن ءتىلىنسىز ءبىز بولاشاقتا الەمدىك بايلانىسقا شىعا المايمىز. ول بىراق قازاق ءتىلىن بىلمەي-اق قوي دەگەن ءسوز ەمەس قوي؟! ءۇش ءتىلدى دە ءبىلۋىمىز كەرەك. بىراق ەڭ اۋەلى ءوز ءتىلىمىزدى – قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋىمىز قاجەت. قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ ارقىلى عانا, وزگە ءتىلدى ءوز تىلىمىزبەن سالىس­تىرا وتىرىپ قانا الەمدىك بايلانىسقا كوتەرىلۋىمىز كەرەك. سونىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ىشكى تاتۋلىعىمىز بەن بىرلىگىمىزدىڭ ارقاسىندا عانا جۇزەگە اسادى. مەنىڭ ءوز ويىم بويىنشا, قازاق بالالارى باستاۋىش مەكتەپتى ءوز انا تىلىندە وقىعانى دۇرىس. سوندا ءبىلىمنىڭ ىرگەتاسى ءوز تىلىندە قالانعان بالا وزگە ءتىلدى وڭاي ۇيرەنەدى. ويتكەنى, ءار ەلدىڭ ءتىلىن ءوز ەلىنىڭ تىلىمەن سالىستىرا وتىرىپ ۇيرەنەدى. ويتپەسە, ءوز تىلىنەن گورى وزگە ءتىلدىڭ ىقپالىنا اۋىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. سودان بارىپ ونداي بالانىڭ وتانسۇيگىشتىگى, ەلسۇيگىشتىگى كۇڭگىرت تارتا باستايدى. تىنىشتىق, تاتۋلىق, بىرلىك بىزگە وسى ماسەلەلەردىڭ ەڭ دۇرىس, ەڭ ءتيىمدى جولىن تابا ءبىلۋ ءۇشىن قاجەت. تۋا قالعان پىكىرتالاستار جاۋلىق سانالماي تىلەۋلەستىك سانالۋى دا تاتۋلىعىمىز بەن تىنىشتىعىمىزدى بەكىتە تۇسەدى. 1916 جىلى ەلدىڭ تىنىشتىعى تاتۋلىعى مەن بىرلىگى اۋەلى جوعارىدان – پاتشادان, سونان سوڭ سىرتتان, ياعني قازاقتى جابايى, نادان ساناعان شەنەۋنىكتەر تاراپىنان بۇزىلدى. وعان قازاقتىڭ ءوز ىشىندەگى ءبىلىم, تۇسىنىك دارەجەسىنىڭ ارقيلىلىعى دا ۇستەمە بولدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىندا ءبىز تى­نىش­­­تىق پەن تاتۋلىقتىڭ, بىرلىك­تىڭ دوس قىزىعاتىن, دۇشپان قىزعاناتىن­داي ىرگە­­تاسىن قالاي بىلدىك. تەك وعان توق­مەيىل­سى­مەي, تىنىمسىز دامىتۋ, نى­عايتۋ ءاربىرى­مىز­دىڭ ازاماتتىق مىندەتىمىز. اشۋ-ىزاعا, كەكتەنگەن, جەككورۋگە ەرىك بەرگەن ادام اقىلىنان ايىرىلعان ادام­مەن بىردەي. بەيكۇنا ايەلدى زورلاپ, قاسىن­داعى بالالارىن قورلاپ, سونان سوڭ ءولتىرىپ كەتۋى; تاساشى دەگەن جەردە ءبىر ەركەكتى ءولتىرىپ, سول كۇيى اعاشقا ءىلىپ كەتۋى; كيىز ۇيدە جاڭا بوسانىپ جاتقان كەلىنشەكتى جاس نارەستەسىمەن جانە قاسىندا وتىرعان ەنەسى­مەن قوسا ورتەپ جىبەرۋى مۇنىڭ ءبارىن سابىر ساقتاعان ادامنىڭ ءىسى دەۋ – وتە قيىن. سون­دىقتان ەلدىڭ اۋىزبىرلىگىن, اماندىعىن ويلاعان ادام ەشقاشان اشۋ-ىزاعا, كەككە ەرىك بەرمەۋى كەرەك. تەك تىنىشتىقتى, بىرلىكتى, تاتۋلىقتى ساقتاعان باسشى عانا ەلدىڭ بەيبىت دامۋىنا, ءبىلىم الۋىنا, مادە­نيەتىن وركەندەتۋىنە شەكسىز مۇمكىندىك جا­ساي­­دى. 1916 جىل مەن 2016 جىلدى سالىس­­تىر­­­عان­دا, ءبىزدىڭ كوزىمىز وسىعان انىق جەتەدى. قازاقتا: «بيتكە وكپەلەپ تونىڭدى وتقا تاستاما» دەگەن ءسوز بار. ءبىر قاراعاندا بالەندەي ايشىقتى ءسوز ەمەس. الايدا, استارىنا ءمان بەرىپ قاراساڭ, «ءبىر- ءبىرىڭنىڭ باس ارازدىعىڭا بولا ەلىڭنىڭ تاۋەلسىزدىگىن تالكەككە سالما!» دەگەن ءتالىم شىعادى. ءبىز ۇستاناتىن باستى باعدار – وسى. ومىردە كىم-كىمگە رەنجىمەيدى؟ اۋىلدىڭ, اۋداننىڭ, وبلىستىڭ اكىمى, ەلدىڭ سان ءتۇرلى ءمينيسترى مەن باسشىسى بار. سولاردىڭ ءبارى ءبىزدى ريزا قىلىپ جۇرگەن جوق. ءبىرى ءبىلىمسىز, ءبىرى مەيىرىمسىز, ءتىپتى مادەنيەتسىزى دە كەزدەسەدى. ولاردىڭ بىلمەگەندەرىنە وكپەلەپ, عاسىرلار بويى توگىلگەن تەر مەن شاشىلعان قاننىڭ وتەۋىمەن كەلگەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى شايقالتۋعا قاقىمىز بار ما؟ ءار جاعدايدى كەڭىنەن قاراپ, وتكىنشىسىنە بولا بىرلىگىمىزدى شايقالتپاي, وعان بىلىمدىلىكپەن تەجەۋ سالا بىلگەنىمىز دۇرىس. ازاماتتىق دەگەنىمىز مەنىڭشە, سول. جارتى الەمدى جاۋلاپ العان شىڭعىس حان تاريحىنا قاراڭىز. جالايىر, نايمان, كەرەي, مەركىت, قوڭىرات, تاتار, تاعى باسقا تۇرىك تايپالارىنىڭ باسىن قوسىپ شىڭعىس حان قۇرعان كۇشتى مەملەكەتتىڭ دە تۇبىنە سول ءبولىنۋ جەتكەنىنە تاريح كۋا. جاۋلاپ العان جەرىن ءتورت بالاسىنا ءبولىپ بەردى. تورتكە بولىنگەن ەلى ەشقاشان قايتا بىرىكپەدى, بىرتە-بىرتە ءبارى ىدىرادى. شىڭعىس حاننىڭ ايتۋلى نەمەرەسى باتۋ قۇرعان التىن وردانى قاراڭىز. ەدىل بويىنا, قىرىم جەرىنە قانشاما تۇركى قالاسىن سالدى. وزبەك حاننىڭ سىيلى قوناعى بولعان اراپ ساياحاتشىسى يبن باتتۋتانىڭ جازۋىنشا «تەزەك» دەيتىن وتىن جاعاتىن التىن وردا حالقىنىڭ استاناسى ساراي قالاسىنىڭ كو­شەسى اتپەن جۇرگەندە جارتى كۇننەن اس­تام ۋاقىت الاتىن ۇزىن ەكەن. تساراتسين, ياع­ني مۇسىلمان حالقى تۇراتىن ساراي قالاسى­نىڭ كولەمى, كەيىنگى زەرتتەۋشىلەردىڭ انىق­تاۋىن­شا, 35 شارشى شاقىرىم (كم) بولعان. بۇل سول كەزدەگى الەم قالالارىنىڭ ەڭ ءىرى­سى­نىڭ ءبىرى دەگەن ءسوز. سونداي ۇلكەن استا­نا­سى, اشتارحان, سارايشىق سەكىلدى ءىرى-ءىرى قالاسى, قىرىمعا دەيىن سوزىلعان ۇلان-بايتاق دالاسى بولعان سول التىن وردا حالقى بىرلىك پەن تاتۋلىقتى ساقتاي الماعاندىقتان, ءوزى بيلەپ وتىرعان ەلگە ءسىڭىپ, جويىلىپ كەتتى. كەرەي حان مەن جانىبەك ءبولىنىپ قازاق حاندىعىن قۇردى. بۇكىل ەۋروپاعا ۇرەي تۋعىزعان وسمان يمپەرياسى دا ىدىراي-ىدىراي, سودان تۇركيا عانا قالدى. قاراپ وتىرساڭ, ءب ۇلىنۋدىڭ ءبارى ءبولىنۋ­دەن باستالادى ەكەن. ال ءاربىر ءبولىنۋ ءوز كەزىندە قاجەتتىلىكتەن تۋادى. ويتكەنى, ۇلان-بايتاق جەردى بولمەي باسقارۋ مۇمكىن ەمەس. دەمەك, ءبارىنىڭ دە شەگى بار. مەملەكەتتىڭ بىرلىگى ب ۇلىنسە, بارا-بارا ءبارى ب ۇلىنەدى. سوندىقتان بىرگە بولعان ەل عانا ورتاق باقىتقا قول جەتكىزەدى. 1916 جىلى جۇزدەپ, مىڭداپ قىرىل­عان قازاقتى الەم تۇگىل ءوز قازاعى دا ەستىپ-بىلمەگەن, ال 2016 جىلى ءبىر ادامنىڭ قاستاندىقتان ولگەنىن بۇكىل الەم بىلەدى. زامان وزگەردى, الەم وزگەردى. قازاق تا الەمدىك وي-سانادان قالىسپاۋى قاجەت. ءبىزدىڭ ەلدە كوپ ۇلت پەن حالىقتىڭ وكىلدەرى تۇرادى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى مەن تاتۋلىعى, بىرلىگى تەك قازاق پەن قازاقتىڭ ەمەس, سول ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوزارا تاتۋلىعى مەن تۇسىنىستىگىنەن دە تۇرادى. ءبىر حالىقتى ەكىنشى حالىققا ايداپ سالۋ ساياساتىنىڭ كەساپاتىنان 1916 جىلى فون بەرگتىڭ وتريادىنداعى ايسا دەگەن تارانشى قازاق اۋىلىن اياۋسىز قىرىپ-جويۋعا ايرىقشا بەلسەندىلىكپەن قاتىسادى. ونداي ساياساتتىڭ قازاققا دا, تارانشىعا دا وپا بەرمەگەنىن بۇگىنگى ۇرپاق تاريحي تالىممەن ءتۇسىنۋى ءتيىس. ال تۇسىنىك ءوز-وزىنەن كەلە قالمايدى. وعان جەتۋ ءۇشىن, ءبىلىم, مادەنيەت قاجەت. ءبىلىم الۋ ءۇشىن, مادەنيەتكە جەتۋ ءۇشىن, ءسوز جوق, ەلدىڭ تىنىشتىعى, اۋىزبىرلىگى مەن تاتۋلىعى كەرەك. وسىنىڭ بارىنە وي ساپ قاراساڭ, دۇرىس ساياسات دەگەننىڭ باعاسىن بىلە تۇسەسىڭ. سوعىس, ارازدىق ورناعان جەردە اعايىندىققا, باۋىرمالدىققا ورىن جوق ەكەنىن ءبىز ەشقاشان ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان» دەيدى قازاق. سول ءسوزدىڭ شىن­دىعىنا قاراڭىز: ءجۇز جىل بۇرىن, 1916 جىلى, ءبىر حالىقتى ەكىنشى حالىق كەمسىتىپ, «ەكى اياق­تى كيىك» دەپ اڭعا تەڭەسە, قازىر, 2016 جىلى, قازاقستاندا تۇراتىن بارشا جۇرت قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اياسىندا وتان­داس, جەرلەس بولىپ, ءبىر شا­ڭى­راق­تىڭ اس­تىن­دا  ءومىر سۇرۋدە. دامۋ, ءىل­گەرىلەۋ دەگەن – وسى. كەز كەلگەن مەملەكەت ەلدى باسقارۋ ءىسىن ىڭعايلى جاعدايعا كەلتىرۋ ءۇشىن, وبلىسقا, شتاتقا, تاعى باسقاعا بولەدى. بۇل اكىمدىك ءبولۋ. ولاردىڭ باعدارلاماسى, ماقساتى, جوسپارى – ءبارى ورتاق, ءبارى ءبىر مۇددەگە باعىنعان. ال ءبىر مەملەكەتتى رۋعا, تايپاعا ءبولۋ وتە قاۋىپتى. رۋعا بىرىگۋ, تايپاعا توپتاسۋ تاريحتىڭ بەلگىلى كەزەڭىندە ىلگەرى­لەۋ ۇردىسىنە جاتتى, ال قازىرگى كەزەڭدە, بار­لىق مۇمكىندىكتى مەملەكەت مۇددەسىنە جۇ­مىل­دىرۋ قاجەت جاعدايدا, رۋعا نەمەسە تاي­پاعا بىرىگۋ حالىقتىق مۇددەنى ۇساق, جەكە مۇددەلەرگە بولشەكتەپ جىبەرەدى. سون­دىق­تان زياندى. بۇل, فيلوسوفيانىڭ تىلىمەن ايت­قاندا, بەكەرلەۋدى بەكەرلەۋ زاڭىنا جاتادى. ياعني, ءبىر كەزدە ءتيىمدى بولعان جاعداي ەندى ءتيىمسىز, سوندىقتان ول بەكەرلەنۋى ءتيىس. ناقتىلاپ ايتقاندا – ءبىر كەزدە بىرىگۋگە جاتقان ارەكەت ەندى بولىنۋگە اكەلەتىن بولدى. ياعني, رۋ, تايپاعا بىرىگۋ مەملەكەتتىڭ بىرىگۋىن تەجەيدى, ءتىپتى السىرەتەدى. رۋ-تايپانىڭ بىرىگۋىن بارلىق مەملەكەت باسىنان كەشكەن. ول – ولار ءۇشىن وتكەن شاق. ءبىز دە سويتۋگە مىندەتتىمىز. ونى جۇزەگە اسىرۋ – ەڭ الدىمەن زيالى قاۋىمنىڭ مىندەتى. بورىشى دەسەم دە بولادى. «بولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەگەندى بابالارىمىز بەكەر ايتپاعان. سونى ءبىز تەزىرەك ءتۇسىنىپ, تەزىرەك قولعا الساق, سولعۇرلىم مەملەكەتىمىز تەزىرەك نىعايادى. قازاق جەتى اتاعا دەيىن ءبىر-بىرىمەن تۋىس, قىز الىسپايدى. ودان اسقان سوڭ ءبارى ءبىر ەلدىڭ, ءبىر ۇلتتىڭ, ءبىر مەملەكەتتىڭ ادامى. بيىل 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرى­­لى­سىنە, ونىڭ ىشىندە جەتىسۋدىڭ ەڭ شەتىن­دەگى قارقارا كوتەرىلىسىنە 100 جىل تولىپ وتىر. وعان قوسا, جەلتوقسان كوتەرى­لىسى­نە – 30 جىل. تاۋەلسىزدىككە قول جەت­كىز­­­گەنى­مىزگە – 25 جىل. ءبارى – تاريح­تىڭ قا­­سيەت­­­تى كەزەڭى. سولاردى سالىس­تىرا, بايى­­­­بى­نا جەتە قاراعاندا, تاۋەلسىز­دىكتىڭ قۇنى مەن باعاسى ايقىندالا تۇسە­دى. پرە­زي­­­­دەنت ن.نازارباەۆتىڭ نەگە «تى­نىش­تىق!تاتۋلىق! بىرلىك!» دەپ ءجيى ايتا­تى­نىن جان-تانىمىزبەن تۇسىنەتىن بولامىز. ال ءتۇسى­­نىستىك بار جەردە تاتۋلىق, تىنىشتىق, بىرلىك مىندەتتى تۇردە بولادى. بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى الماتى *1916 جىل ەسكيزدەرى. ءا.قاستەەۆ  كارتيناسىنان كوشىرمە