الەم قازىر قاتتى الاڭداۋلى. ول بەلگىلى ءبىر بەلەستەن اسقالى تۇرعاندا دەمىن ىشىنە تارتىپ, تىڭ تىڭداپ تۇرعان تاجىريبەلى بارىسقا ۇقسايدى. سوڭعى كۇندەرى ءالىپتىڭ ارتىن باققان الەمنىڭ نازارىنان تاياۋ شىعىستاعى «مۇسىلمان مەملەكەتى» توبىرى دا, ەۋروپاعا قاراي اعىلعان بوسقىنداردىڭ جايى دا ءبىرشاما كەيىندەپ قالىپ, باسقا بىرقاتار وتكىر سۇراقتار الدىڭعى قاتارعا شىعا باستادى. بۇلاردىڭ تىزبەگىندە رەسەي جەڭىل اتلەتتەرىنىڭ دوپينگ داۋىنا بايلانىستى ريو-دە-جانەيرو وليمپياداسىنا بارۋ-بارماۋىن شەشۋ, ۇلىبريتانيانىڭ ەۋرووداقتان شىعۋى سياقتى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىندەگى ءبىرىنشى كەزەككە شىعىپ كەتتى.
يتاليا رەسەيگە قارسى سانكتسياعا تۇساۋ سالا باستادى
ەۋرووداقتىڭ بۇدان بىرەر كۇن بۇرىن رەسەيگە قاتىستى سانكتسيانى سوزۋ تۋرالى شەشىمىنە كەلىسپەيتىن وداق مۇشەلەرىنىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى ەو بۇل شەشىمدى تۇبەگەيلى قابىلداۋعا بارا الماي وتىر.
Radio Free Europe راديوسىنىڭ حابارلاۋىنشا, رەسمي ريم بۇل جەردە رەسەي ساياساتكەرلەرىنە قاتىستى سانكتسيا قارارىنىڭ 2016 جىلدىڭ سوڭىندا قايتا قارالۋىن العا تارتىپ تۇرىپ العان. ول مۇنداي تالاپتى تالقىلاۋدىڭ ەڭ سوڭعى ساتىندە شىعارعان.
راديوستانسا تىلشىلەرىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, يتاليانىڭ مۇنداي پوزيتسياسى ماسەلەنى شەشۋدى ەۋرووداق ليدەرلەرىنىڭ ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا وتەتىن كەزدەسۋىنە دەيىن قالدىرا تۇرۋعا ءماجبۇر ەتەدى. ال ەۋروكوميسسيانىڭ باسشىسى جان-كلود يۋنكەر بۇدان بۇرىن سانكتسيانى ۇزارتۋ جونىندەگى ماسەلەنىڭ شەشىلىپ قويعانىن, بىراق الداعى التى اي بويىنا شەكتەۋدىڭ ءبىراز السىرەيتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن.
وسى ەكى ارالىقتا فرانتسيا مەن شۆەتسيانىڭ پارلامەنتتەرى ەۋروپا وداعىنىڭ رەسەيگە قارسى سانكتسيالارىنىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن قولداۋعا ارنالعان پروتسەدۋرا وتكىزدى. بىراق ونىڭ تولىق شەشىم قابىلدايتىن ۋاقىتى ازىرگە بەلگىسىز بولىپ وتىر. بەلگىلىسى, ەكى ەلدىڭ دە دەپۋتاتتارىنىڭ كوبى سانكتسيانى سوزۋعا قارسىلىق بىلدىرە باستادى. سونىڭ ىشىندە فرانتسۋز دەپۋتاتتارى شەكتەۋلەردىڭ بىرقاتارىن الىپ تاستاعان.
مۇنداي قارسىلىقتاردى قازىر ۆەنگريا, اۆستريا جانە بولگاريا ەلدەرى دە ءبىلدىرىپ جاتىر.
الەمدى اشتىق جايلايتىن شاق جاقىن
ۇلىبريتانيانىڭ ليدس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى جەر بەتىندەگى اۋا رايىنىڭ كۇرت جىلىپ كەتۋىنە بايلانىستى الداعى 10 جىلدىڭ ىشىندە الەمدى جاپپاي اشتىق جايلاي باستايتىنىن ايتىپ وتىر. سەبەبى, كليماتتىڭ وزگەرۋى كوپتەگەن ءداندى داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىنە كەرى اسەر ەتكەلى تۇر. وسىعان بايلانىستى ادامدار وزدەرىن وزدەرى اسىراي المايتىن حالگە جەتۋى مۇمكىن.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەندي چاللينور باستاعان ماماندارى كومانداسى بۇعان افريكا قۇرلىعىندا جىلدىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسىنىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى پايدا بولاتىن قۇرعاقشىلىق پەن جىلى تولقىن سالدارىنان جۇگەرى داقىلى شىعىمىنىڭ وزگەرىسى احۋالىن زەرتتەۋ ارقىلى كوز جەتكىزگەن. ال «قارا قۇرلىقتىڭ» الىنىپ وتىرعان سەبەبى تاپ وسى اۋماقتا ادام سانىنىڭ ءوسۋى بارلىق كونتينەنتتەن جوعارى بولىپ تۇر.
– ءبىز اۋا مەن توپىراق تەمپەراتۋراسى جۇگەرى وسىمىنە قانشالىقتى ۇزاق ۋاقىت ىقپال ەتەتىنىن تەكسەرىپ كوردىك. سوندا بايقاعانىمىز, تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋى بۇل مەرزىمدى قىسقارتىپ جىبەرەدى ەكەن. ولاي بولسا, بۇل الىناتىن بيوماسسانى دا ازايتىپ جىبەرگەلى تۇر, - دەدى چاللينور.
اعىلشىنداردىڭ جۇگەرىنى زەرتتەۋ نىساناسى ەتىپ الۋلارىنا كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردە, سونىڭ ىشىندە افريكاداعى مەملەكەتتەردىڭ باسىم بولىگىندە, ساحارانىڭ ونە بويىندا داقىلدىڭ وسى تۇرىنە ايرىقشا باسىمدىق بەرىلەتىنى سەبەپ بولىپتى. جۇمىس بارىسى 2018 جىلعا قاراي مۇنداعى بىرقاتار ەلدەردە جۇگەرىنىڭ ونىمدىلىگى ءتۇسىپ كەتەتىنىن كورسەتكەن. ال 2030 جىلعا قاراي قۇرلىقتاعى ەلدەردىڭ باسىم بولىگىندە داقىل قالىپتى دەڭگەيدە وسە المايتىن جاعدايعا جەتەدى. عالىمدار پارنيكتى گازداردىڭ قوقىستارى توقتاۋىنىڭ ءوزى بۇل ۇدەرىستى توقتاتا المايتىنىن ايتادى. سونىڭ سالدارىنان 2050 جىلدىڭ شاماسىندا قۇرعاقشىلىق شارىقتاۋ شەگىنە جەتەدى.
يزرايل پالەستينا جەرىن ەۆرەيلەندىرۋگە كوشتى
يزرايل ءوزى باسىپ العان پالەستينا جەرلەرىنىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتۋ ساياساتتارىن جالعاستىرىپ, بۇل ايماقتاردا جاڭا قالاشىقتار سالۋ جوسپارى بار ەكەنىن مالىمدەدى.
سيونيستەر اكىمشىلىگى راماللا مەن قۇدس قالالارىنىڭ ورتاسىنداعى ەسكى اۋەجايدىڭ ورنىندا جاڭا قالاشىقتىڭ قۇرىلىسىن باستاۋدى كوزدەپ وتىر. پالەستينا-يزرايل كەلىسسوزدەرى ءجۇرىپ جاتقان وتكەن جيىرما جىلدا يزرايل باسشىلارى ۋاقىتتى پايدالانىپ, 1967 جىلى باسىپ الىنعان پالەستينالىقتاردىڭ جەرلەرى مەن ۇيلەرىن تاركىلەپ, سيونيستەر ءومىر سۇرەتىن قالاشىقتار تۇرعىزىپ, جەردىڭ نەگىزگى يەلەرى قايتىپ ورالاتىن جولداردى جاپتى. ەندى جاڭا جوبا بويىنشا 15 000 پاتەر سالادى.
1990-جىلداردىڭ ورتاسىنان بەرى مۇندا قۇرىلىس جۇرگىزىلمەگەن ەدى. يزرايل ۇكىمەتى جەكسەنبى كۇنگى وتىرىسىندا يوردان وزەنىنىڭ باتىس جاعاسىن سيونيستەر قالاشىعىنا اينالدىرىپ, قۇرىلىس سالۋ ءۇشىن 72 ميلليون دوللار قارجى شىعاردى. سونىمەن بىرگە, 40 ميلليون دوللار قالاشىقتار كەڭەستەرىن دامىتىپ, ۋاقىتشا ۇيلەردى تۇراقتى ۇيلەرگە اينالدىرىپ, ولار ءتۋريزمدى دامىتۋعا ءبولىندى.
يزرايل وتكەن ونجىلدىقتا ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني وقشاۋ قالىپ ۇستاپ, 70 جىلعا جۋىق ۋاقىت پالەستينالىقتار جاعدايىن قيىنداتتى. قالاشىقتار باسىپ الىنعان جەرلەردە سالىنىپ, دامۋدا. الايدا, پالەستينا حالقىنىڭ ادىلەت تالاپ ەتكەن ايقايى ولاردىڭ اراسىندا جەرلەرىن قايتارىپ الۋعا دەگەن ءۇمىتتىڭ ءالى ۇزىلمەگەنىن كورسەتەدى.
نيگەريادا «بوكو حارامنان» قاشقان 200 ادام اشتان ءولدى
سوڭعى ايلاردا نيگەريانىڭ باما قالاسىندا «بوكو حارام» سودىرلارىنىڭ شابۋىلدارىنان قاشىپ, ۇيلەرىن تاستاپ كەتكەن 200-دەن استام ادام اشتان ءولدى. بۇل تۋرالى ۆۆس اقپارىنا سۇيەنگەن ras.kz حابارلادى.
حالىقارالىق «شەكاراسىز دارىگەرلەر» ۇيىمىنىڭ (MSF) حابارلاۋىنشا, سودىرلاردان قاشقانداردى پانالاتۋ ءۇشىن اياق استىنان جاسالا سالعان لاگەردە قازىر 24 مىڭ ادام تۇرادى.
باما قالاسىنىڭ تۇرعىندارى مۇندا كۇن سايىن اشتىق پەن اۋرۋدان ولگەن 30 ادامنىڭ بەيىتى پايدا بولىپ جاتقانىن ايتادى.
ولاردىڭ بارلىعى دا «بوكو حارام» تەررورلىق ۇيىمىنىڭ شاپقىنشىلىعىنان قاشىپ كەلگەندەردەن قۇرالعان. اتالمىش ۇيىم قاراقشىلارى نيگەريا, كامەرۋن, چاد مەملەكەتتەرىنىڭ تەرريتوريالارىندا لاڭ سالىپ كەلەدى. توبىر ۇكىمەت اسكەرلەرىمەن جانە افريكا مەملەكەتتەرى بىرىككەن كونتينگەنتى جاۋىنگەرلەرىمەن قاقتىعىستاردا وراسان زور شىعىنعا ۇشىراپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, ايماق ءۇشىن ءالى دە ۇلكەن قاتەر ءتوندىرىپ تۇر.
«بوكو حارام» نيگەريانىڭ سولتۇستىگىندە يسلامنىڭ فۋندامەنتاليستىك ءپىشىمىن ورناتۋ ءۇشىن 2009 جىلدان بەرى كۇرەس جۇرگىزۋدە. سودان بەرى جەتى جىلدىڭ ىشىندە تەررورشىلار قولىنان 20 مىڭعا جۋىق ادام قازا تاۋىپ, 2 ميلليوننان استام ادام ۇيلەرىن تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى.
تۇركيامەن سۇحباتتاسۋعا ازىرلىك تانىتتى
رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ءماسكەۋدىڭ تۇركيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قايراتكەرلەرىمەن سۇحباتتاسۋعا ءازىر ەكەنىن جەتكىزدى. ليۆاننىڭ «Almayadeen» حابار ارناسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بەيسەنبى كۇنى ەگەر تۇركيا رەسەيدىڭ سوچي قالاسىنا شاقىرۋىن قابىلداسا, ماسكەۋ وسى ەلدىڭ ءتيىستى ۆەدومستۆوسىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە ءازىر وتىر دەپ مالىمدەگەن.
ال سول ارالىقتا تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ اقپارات وكىلى «قازىرگى جاعدايدا رەسەيلىك قىرعي ۇشاقتىڭ تۇركيانىڭ اۋە كۇشى تاراپىنان اتىپ تۇسىرىلۋىنە قاتىستى كەشىرىم سۇراۋ, رەسەيگە وتەماقى تولەۋ انكارانىڭ كۇن ءتارتىبىندە جوق» ەكەنىن جاسىرماي ايتتى.
يبراحيم كالىن بەيسەنبىدە تۇركيانىڭ رەسەيمەن اراداعى بايلانىستى قالپىنا كەلتىرۋ وتىنىشىنە سىلتەمە جاساپ: «كەلىسپەۋشىلىكتەردى شەشۋ ءۇشىن ورتاق شەشىم جولىن تاباتىن مۇمكىندىك بار, بىراق ۇزاق جولدان ءوتۋ كەرەك», – دەگەن ويعا سالماق سالدى.
انكارا مەن ماسكەۋ بايلانىسى وتكەن جىلى رەسەيدىڭ قىرعي ۇشاعى تۇركيا ارمياسى تاراپىنان اتىپ قۇلاتىلعان كەزدەن بەرى بۇزىلعان بولاتىن. وسىنىڭ سالدارىنان رەسەي تۇركياعا قارسى بىرنەشە تارماقتان تۇراتىن سانكتسيا سالدى. ول جاقتان كەلەتىن كوكونىس-باقشا ونىمدەرىنىڭ جولدارى كەسىلدى. سونىڭ ىڭعايىندا رەسەيدەن انادولى جەرىندەگى تەڭىز جاعالاۋلارىنا اعىلىپ بارىپ جاتاتىن تۋريستەر قاتارى ساپ تىيىلدى. بۇل تۇركيانى ءبىراز شىعىنعا باتىردى.
توپتامانى دايىنداعان سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان»
