«ەڭ باستى جول – وتانعا باستايتىن جول»

بۇل دۇنيەدە ءبىزدىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار, ول – تاۋەلسىز قازاقستان.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ

قازاق حالقى  نەبىر ال­ما­عايىپ كۇندەر­دى باس­تان كەشتى. دەسە دە, حالقى­مىز «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرت­قالاعان» ءبۇ­گىنگىدەي باقىتتى, بەيبىت كۇن­دى ەشقاشان كورمەگەن بولار. بابالارىمىزدىڭ اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاعان بايتاق دالاسى بىزگە قا­لاي ميراس بولسا, وسى ەل مەن جەردىڭ تالەيىنە تۋعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ الىس­تاعى اعايىندى وتان قۇشا­عىنا ورالتىپ, قازاق تاريحىندا التىن پاراقتار اشتى. كسرو تولىقتاي تاراماعان, قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن ءالى جا­ريا­لاماعان 1991 جىلدىڭ قىر­كۇيەك ايىندا رەسپۋبليكا پرە­زيدەنتى رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركياعا رەسمي ساپارمەن بارعان ەدى. ساپار اياسىندا ىستانبۇل قالاسىندا قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, ولاردى كوشىرىپ الۋعا ۋادە بەردى. سول كەزدەسۋدە قا­زاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى ەل­باسىنان «العاشقى كەزەكتە جەدەل تۇردە اۋعانستاننان اۋىپ بارىپ, پاكىستاندا, يراندا, ساۋد ارابياسىندا جانە تۇركيادا تۇرىپ جاتقان قازاقتاردى ەلگە قايتارۋعا قولۇشىن بەرۋ­دى» ءوتىندى. پرەزيدەنت بۇل ءوتى­نىش­تى بىردەن قابىل الىپ, تاۋەل­سىز­دى­گىمىز جاريا بولعاننان كەيىنگى از ۋاقىتتا قازاقستاننان ارنايى اۋە كولىكتەرىن اتتاندىرىپ, اتالعان مەملەكەتتەردەگى ءبىر­قاتار باۋىرىمىزدى اتا­مەكەنگە جەتكىزدى. 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوق­سا­نىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ 1991 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا راديو­دان ءسوز سويلەپ, الىستا ءجۇر­گەن قانداستارعا ارناپ, «الىس­­تاعى اعايىندارعا اق تىلەك» ات­تى ايگىلى حاتىن جاريا­لا­دى. اتال­عان حات «ەگەمەندى قا­زاق­­ستاننىڭ» 1992 جىلعى 1 قاڭ­­تار­داعى سانىندا جارىق كوردى. وندا مىناداي جولدار بار ەدى: «قىمباتتى وتانداستار! قان­­داس باۋىرلار! اعايىندار! ەجەل­گى اتامەكەنىنەن جى­راق­تاپ قالعان سىزدەردى كەشەگى كۇنگە دەيىن اتا-بابا جەرىنە قايتىپ كەلە الامىز با دەگەن سۇراقتىڭ الاڭداتىپ كەلگەنىن مەن جاقسى بىلەمىن. «تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنى دە ىستىق» دەيدى حالقىمىز. قانداس باۋىرلارىمىزدى بايىرعى اتا­قونىسىنا تارتۋ ماقساتىندا ادام قۇقىعى تۋرالى ەلارالىق ەرەجەلەردى باس­شىلىققا الا وتىرىپ, قازاق­ستان ۇكىمەتى «باسقا رەسپۋبليكالاردان جانە شەتەلدەردەن اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىل­دىرۋشى بايىرعى ۇلت ادامدارىن قازاقستاندا قونىستاندىرۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى تۋرالى» ارنايى قاۋلى قابىلدادى. سون­دىقتان اتامەكەنگە كەلەمىن دەۋ­­شى اعايىندارعا جول اشىق. اتا-بابا ارۋاعى الدارىڭىزدان جا­رىل­قاسىن!» 1992 جىلى قىركۇيەك ايىندا سول كەزدەگى ەل استاناسى – الماتى قالاسىندا ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇ­رىل­تايى شاقىرىلدى. الەم قازاقتارى ىستىق ساعىنىشپەن, تولقىعان كوڭىلمەن باس قوسىپ, اتا­جۇرتقا اڭسارى اۋدى. وسى تول­قىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وتان قۇشاعىنا ورال­عان ايگىلى تۇلعا, كورنەكتى قاي­راتكەر حاليفا التاي بولدى. سول اتامىزدىڭ 80 جاسقا تول­عان تورقالى تويىندا ارنايى قۇتتىقتاۋ بىلدىرگەن ەلباسىمىز: «...وزىمەن كەتكىر كەشەگى زوبا­لاڭ زاماندا وتانىمىزدان ەرىك­سىز ايىرىلىپ, الىس جەردە جۇرگەنمەن, بۇكىل سانالى ءومى­رىڭىز بويى قايران ەلىم, جەرىم, حالقىم دەپ قابىرعاڭىز قايىسىپ, ارمانداپ-اڭساعان تىلە­گىڭىزگە جەتىپ, تۋعان قازاق­ستانىمىزدىڭ ەگەمەندى ەل, تاۋەلسىز مەملەكەت ەكەنى الەم­گە ايگىلى بولعاندا, الا­تاۋ بوك­تەرىندەگى اسەم الما­تىعا اسىعا جەتىپ, قاسيەتتى قارا توپى­را­عىمىزدى تىزە بۇگە قۇ­شاقتاپ, ەمىرەنە ءسۇيىپ, جۇرەگىڭىز قوبال­جىپ, كوزىڭىزگە جاس العا­نىڭىز, الىس­تان قايتىپ ورالعان اعاي­ىن­دارىمىزدىڭ اراسىندا ءبىرىن­شى بولىپ قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ازاماتى اتاعىنا يەگەر بولعانىڭىز ەسىمىزدە», – دەپ تولقىعان, تولعامدى ويلارىن بىلدىرگەن بولاتىن. وسىلايشا, ەلباسى نۇرسۇل­تان ءابىش ۇلىنىڭ باس­تاۋىمەن ايداي الەمگە جارقىن جۇزىمەن جا­ريا بولعان جاڭا قازاق ەلى ءومى­رىندە ۋاقىت كۇتتىرمەي شە­شۋدى قاجەت ەتەتىن «كوشى-قون» اتتى جاڭا ورلەۋ جوباسى پايدا بولعان ەدى. قازاق كسر مينيسترلەر كە­ڭەسى 1991 جىلعى 18 قاراشادا «ازاماتتىق قۇجاتتاندىرۋ تۋرالى» №711 قاۋلى قابىلدادى. اتالعان قاۋلىداعى «باسقا رەس­پۋبليكالاردان جانە شەتەلدەردەن قازاقستاننىڭ اۋىلدى جەرلەرىنە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشى بايىرعى ۇلت ادامدارىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا قونىستاندىرۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى تۋرالى» دەگەن باپ تالاي قازاقتىڭ قانىن قىزدىرىپ, دەلەبەسىن قوزدىردى. العاشقى كوشتى موڭعو­ليا­داعى اعايىندار ەكى ەلدىڭ «ەڭبەك كەلىسىمشارتى» نەگىزىندە قوزعادى. ءسويتىپ, 1991-1993 جىلدارى موڭعوليادان قازاقستانعا 10461 ءتۇتىن قونىس اۋدارىپ ۇلگەردى. دەرەك كوزدەرى ۇسىنعان وسى رەسمي مالىمەتتەن تىسقارى ءوز كۇشىمەن كوشىپ كەلىپ جات­قان اعايىننىڭ دا اياعى ءۇزىل­مەدى. وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى جىلدارىنا دەيىن, ونداعى اعاي­ىن­نان شامامەن 14 مىڭ وتباسى تاريحي وتانىنا ورالدى. وسىدان كەيىن جۇمىس, ەڭبەك, وقۋ جانە تۋىسقاندىق شارتتارمەن كەلۋشىلەردىڭ سانى قاۋىرت كوبەيدى. اسىرەسە, الدىڭعى لەكتە موڭعولياداعى اعايىنداردىڭ ەڭبەك كەلىسىمشارتىمەن ءتۇپ قوتارىلۋى ەرەكشە ءدۇمپۋ تۋدىردى. كوش تاسقىنى اعىتىلعاننان كەيىن الىس-جۋىق ەلدەردەگى اعايىندار مەن قىتايداعى قا­زاق­تار دا ءارتۇرلى جولدارمەن كە­لە باستادى. مينيسترلەر كابينەتىنىڭ «كوشى-قون تۋرالى» 1992 جىلى قابىلداعان قاۋلىسى بويىنشا ەڭبەك مينيسترلىگىنىڭ جانىنان كوشى-قون باسقارماسى قۇرىلدى. اتالعان باسقارما شاما-شار­قى جەتكەنشە الىستاعى اعاي­ىن­عا ىستىق قۇشاق اشتى. مي­نيسترلەر كابينەتى 1992 جىلى قىر­كۇيەكتىڭ 23-ىندە قابىل­داعان «شەتەلدەگى قازاق دياس­پوراسىنىڭ وكىلدەرىن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا بولعان كەزىندە الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق جەڭىلدىكتەرمەن قامتا­ماسىز ەتۋ تۋرالى» ايگىلى №791 قاۋلىسى الىستان ارىپ-شار­شاپ جەتكەن اعايىننىڭ وسى توپىراقتا ءوسىپ-ءونىپ, ءومىر ءسۇرۋى­نە وڭتايلى جاعدايلار جاسادى. ورالمانداردىڭ كوپشى­لىگى ءۇي-جاي جانە باسقالاي جەڭىل­دىكتەرگە قول جەتكىزدى. وسىمەن بىرگە, ولاردىڭ قۇ­قىق­تىق مارتەبەسى دە ەرەكشە ەسكەرىلىپ, مينيسترلەر كابي­نەتىنىڭ جوعارىدا اتالعان №711 قاۋلىسى شەڭبەرىندە جو­­عارعى كەڭەس 1992 جىلعى 26 ما­­مىردا «كوشى-قون تۋرالى» زاڭ قابىلداپ, كوپتەگەن جاۋاپسىز سۇراقتار شەشىمىن تاۋىپ ەدى. اتالعان زاڭ «شەتەلدەردە تۇرا­تىن قازاقتار ءۇشىن تاريحي وتانىنا ەمىن-ەركىن ورالۋ­عا» مۇمكىندىك بەردى, ءارى ەل كونس­تيتۋتسياسىنىڭ 2-بابى بويىنشا «رەسپۋبليكا ءوزىنىڭ ودان تىس جەر­لەردە جۇرگەن ازاماتتارىن قورعاۋعا جانە ولارعا قامقورلىق جاساۋعا» كەپىلدىك بەرەتىندىگىن دە اشىق ءبىلدىردى. بۇعان جالعاس قازاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ جارلى­عىمەن 1996 جىلى قابىلدانعان «شەتەلدەگى اعايىندارعا قولداۋ كورسەتۋ تۋرالى مەملەكەتتىك باعدارلاما» جانە 1997 جىلى قا­بىلدانعان «2000 جىلعا دەيىنگى كوشى-قون ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى» تۋرالى قۋاتتى قۇ­جاتتار جاسالدى. اتالعان قۇجاتتار قازاق كوشىنىڭ كەدەرگىسىز جۇرۋىنە قۇ­قىقتىق مۇمكىندىكتەر بەردى. «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭ رەسمي تۇردە بەكۋمەن بىرگە, مەملەكەتتىك مەكەمە – كوشى-قون اگەنتتىگى قۇرىلدى. قوردالانعان ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى. كوشى-قونعا بولىنەتىن قارجىنىڭ كولەمى ارتىپ, ورالمانداردى باسپانامەن قامتۋ ماسەلەسى دە ايتارلىقتاي ىلگەرىلەدى. 2007 جىلعى 28 تامىزدا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ №399 جارلىعىمەن قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ 2007-2015 جىلدارعا ارنالعان كوشى-قون سايا­ساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى جاسالدى. 2011 جىلى 22 شىلدە­دە «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋ­را­لى» زاڭ وزگەرىستەر مەن تولىق­­تىرۋلار ارقىلى قايتا قابىل­­داندى. ەلباسىنىڭ تىكە­­لەي قاداعالاۋىمەن جىل سايىن­­عى ەتنوستىق كوشى-قون كۆو­تا­سىنىڭ سانى 20 مىڭ وتباسىنا دەيىن كوبەيىپ, 2009-2011 جىل­دارعا ارنالعان «نۇرلى كوش» باعدارلاماسىنىڭ العاشقى كەزە­گى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2015 جىلى 24 قاراشادا «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەي­بىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە – حا­لىقتىڭ كوشى-قونى جانە جۇ­مىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرى بوي­ىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. بۇل قۇجات  شەتەل­دەگى قانداستارىمىزدىڭ كو­شىپ كەلۋىنىڭ قۇقىقتىق جاعىن تاعى ءبىر  دايەكتەپ بەردى. سوڭعى كوش باستالعالى 24 جىل ءوتتى. بار قازاق ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, الەم­گە ايگىلى ەل بولدىق. بۇۇ-عا مۇشە 193 مەملەكەتتىڭ ءىشى­نەن تەك قانا ءتورت مەملەكەت رە­پا­تريانتتاردىڭ تاريحي وتانى­نا ورالۋىمەن مەملەكەتتىك دەڭ­گەيدە اينالىسسا, قازاقستان سونىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى رەتىندە گەر­مانيا, يزرايل, سونداي-اق, رە­سەيمەن ۇزەڭگىلەس جۇمىس اتقار­دى. قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ ءمالى­مەتىن تولىقتىرىپ ايتار بول­ساق, 1991 جىلدان قازىرگە دەيىن تاريحي وتانىنا شامامەن 230 مىڭ وتباسى ورالعان. بۇل قانداستارىمىز تاريحي وتا­نىنا ورالىپ, ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق احۋالىن جاق­سار­تۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوس­تى. ءدىن, ءدىل, ۇلتتىق سالت-ءداس­تۇر جاعىنان شوقتىعىمىزدى بيىكتەتتى. يمپەريا بۇعاۋىنان بوساعان حالىقتىڭ ءوز تەگىنە بەت بۇرۋىنا دا ىقپالى از بولمادى. سولاردىڭ ىشىندە كەز كەلگەن جۇمىس سالاسىندا ءۇنسىز قىزمەت اتقارىپ, وسى ەل مەن جەرگە دەگەن قارىزىن ادالدىقپەن وتەپ جاتقان قانشاما ازامات بار! ارينە, قانداي ەلدىڭ دە دامۋ, ءوسۋ بارىسى تولقىندى كە­زەڭ­دەردى باستان كەشەدى. قازاق كو­شىنىڭ باسىنان دا وسىنداي بىردە بيىك, بىردە تومەن دەگەن­دەي, وزگەرىستەرگە تولى كۇندەر ءوتتى. سوڭعى جىلدارى كوش سايا­بىرسىعانمەن الىستاعى اعايىن­نىڭ اتاجۇرتقا دەگەن ىستىق ماحابباتى ەش سۋىعان جوق. «بالاسى اتقا مىنسە, اناسى تاقىمىن قىسادى» دەمەكشى, قازاق ەلىنىڭ دامۋىن اقپارات قۇرالدارىنان ءار كۇنى باقىلاپ وتىرعان الىستاعى اعايىن تىلەكتەس, نيەتتەس كوڭىلمەن دۇعا جاساۋدان جاڭىلعان ەمەس. دەمەك, قازاق بالاسى ەلدەرگە شاشىلعانمەن, رۋحاني بىرلىگىنەن ايىرىلعان جوق. ەلباسىنىڭ الىستاعى اعايىن ءۇشىن, قازاق ءۇشىن ايتقان ءاربىر جىلى ءسوزىنىڭ ءوزى ولاردى قاناتتاندىرىپ, جەلپىندىرىپ وتىرادى. قالاي دەگەنمەن دە 1991-1992 جىلداردان باستالعان  ۇلى كوش وسى جىلدارعا دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. جالعاسا بەرەدى دە. «ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» دەگەندى قازەكەم وسىندايعا قاراتىپ ايتسا كەرەك. ەلباسىنىڭ سارابدال سايا­ساتىنا ءۇمىت, سەنىم ارتقان الىستاعى اعايىن قاشاندا اتامەكەن – قازاقستاندى وزدەرىنە تىرەك ساناپ, مارقايىپ جۇرەدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ: «ەڭ باستى جول – وتانعا باستايتىن جول», دەگەن ءسوزى ولاردىڭ ساناسىندا شامداي جارقىرايدى. «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول», دەگەندەي, وزدەرىنىڭ ەرتە مە, كەش پە وسى توپىراققا ورالاتىنىنا دا كامىل سەنەدى. لايىم, سولاي بولعاي! ءجادي شاكەن ۇلى,

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى

استانا

* 1992 جىل. 30 قىركۇيەك. الماتىدا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ I قۇرىلتايىنان كورىنىس