تەرىسكەيدەن تۇلەپ ۇشقان

قالامى قارىمدى جۋرناليست, ۇلتجاندىلىعىمەن «ۇلتشىل» اتانعان ابزال ازامات ءومىر ەسقاليمەن العاش 1990 جىلى سىرتتاي تانىسقان ەدىم. وزگە ۇلتتار باسىم تۇراتىن تەرىسكەيدە سۋپرۋنيۋك, اچكاسوۆ سياقتى داۋكەس مۇشەلەرى بار كەردەڭ توپتار قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبە الۋىنا ورشەلەنە قارسى شىعىپ باققان. سول تۇستا العاشقى تاۋەل­سىز باسىلىمداردىڭ ءبىرى – «قىزىلجار» گازەتى ەكى تىلدە جارق ەتە قالدى. قارا­جاتتىڭ قيىن­دىعىنا قاراماستان 3000-5000 دانامەن, ەرەكشە جاسىل تۇسپەن شىعىپ, ءوڭىردىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە ءوز ورنەگىن سالعان باسىلىمدى جۇرتشىلىق ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن. ماسكەۋدە تۇرسا دا جۇرەگى ەلىم دەپ سوققان جەرلەس جازۋشى سەرگەي بايمۇحامەدوۆتىڭ, سول كەزدەگى وبلىستىق «قازاق ءتى­لى» قوعامىنىڭ توراعاسى قوسىل وماروۆتىڭ, جالىندى جۋرناليست مالىك مۇقانوۆتىڭ,  اسحات ساعىندىقوۆتىڭ, عالىمدار ق.قا­ليەۆ­تىڭ, ن.چەر­نيكوۆتىڭ ورىس تىلىندە توقتاۋ ايتقان ساليقالى دا سىندارلى ماقالالارى ايىز قاندىراتىن. ءوزى وبلىستىق «لەنين تۋى» /«سولتۇستىك قا­زاقستان»/ گازەتىندە قىزمەت اتقارىپ جۇرسە دە, ەلدىڭ مۇڭىن مۇڭدايتىن, زاماننىڭ شىندىعىن جىرلايتىن تاۋەلسىز باسىلىمدى تىركەۋدەن وتكىزۋشى دە, رەداكتورى دا ومەكەڭ بولاتىن. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە بىرگە وقىعان ستۋدەنتتىك جولداسى, قازىرگى پارلامەنت ءما­جىلىسىنىڭ دەپۋتاتى كارىباي مۇسىرماننىڭ: «1980 جىلى جوعارى وقۋ ورنىن ۇزدىك اياقتاعان كۋرس­تاسىمىز ەڭبەك جولىن الماتى وبلىسىنا قاراستى بال­قاش اۋداندىق «بالقاش ەڭبەك­كەرى» گازەتىندە تىلشىلىكتەن باستاپ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, جاۋاپتى حاتشى, رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1987 جىلى الماتى جوعارى پارتيا مەكتەبىنىڭ كۇندىزگى بولىمىنە ءتۇسىپ, 1989 جىلى ءبىتىردى. وسىندا وقىپ جۇرگەندە قوس تىلدىلىك ۇدەرىسىنە قارسى شىعىپ, «ونبەستىڭ» حاتىن «تىڭداۋشى» گازەتىنە جاريالاپ جىبەرۋى, ونىڭ سوڭى ۇلكەن ءدۇمپۋ تۋعىزۋى – ەرلىككە پارا-پار», – دەگەن سوزدەرى قالامگەرلىك قارەكەتىمەن عانا شەكتەلمەي, ۇلت, ءتىل تاعدىرى تالقىعا ءتۇس­كەن قيىن-قىستاۋ كۇندەردە نامىسقا قامشى باسقان ازاماتقا بەرىلگەن ءادىل باعا دەر ەدىك. وسى وقۋ ورنىن تامامداعاننان كەيىن ءومىر تۋعان جەرگە ورالىپ, وبلىستىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇرىلۋىنا ۇيىتقى بولىپ, توراعانىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن قوعامدىق نەگىزدە قوسا اتقارعانىن, «ازات» قوزعالىسى, «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ بولىمشەلەرىن قۇرىپ, توراعالارى رەتىندە جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەگەنىن جاقسى بىلەمىز. قىزىلجار وڭىرىندە ىستىق وتتاي كۇيىپ تۇرعان ءتىل مۇددەسى ءۇشىن كۇرەستىڭ قاق ورتاسىندا ءو.ەسقالي جاسىنداي جارقىلداي ءجۇرىپ, وتكىر ماقالالارىمەن دە, قايراتكەرلىك قابىلەتىمەن دە تانىلا ءبىلدى. مىنا ءبىر ەرەكشە وقيعا ەسىمىزدە جاتتالىپ قالىپتى. 1994 جىلى رەسەيدىڭ شەكارالاس وبلىستارىندا اسكەري سوسلوۆيە رەتىندە قۇرىلعان كازاچەستۆو ۇيىمدارى پەتروپاۆلدا ءوز «كرۋگىن» ءوت­كىزبەك بولدى. اتالمىش شارا جايلى حابارلانعان ومەكەڭ سەكىلدى «جالاڭاش باتىرلار» جەرگىلىكتى ستۋدەنت جاستاردى ۇيىمداستىرىپ, ولاردىڭ ويلارىنا قارسى شىق­تى. وب­لىس ورتالىعىنداعى مەي­رام­حانالاردىڭ بىرىندە شەتەلدىك كازاك وكىلدەرىن قارسى الىپ جاتقان جەرگىلىكتى اتامان-سىماق ۆيكتور اچكاسوۆتىڭ اسكەري گيم­ناستەركاسىنداعى پوگونىنىڭ ج ۇلىنىپ, اياققا تاپتالاتىنى دا: «قوناقتارىمنان ۇيات بولادى, قايتارىپ بەرىڭىزدەرشى»,  – دەپ تىزەرلەپ تۇرىپ جالىناتىنى دا, وتانسۇيگىش ازامات­تاردىڭ «اتامەكەن» ءانىن تىك تۇرىپ شىرقايتىنى دا – وسى كەز. رەسپۋبليكالىق «ازات» قوز­عالىسىنىڭ كوشباسشىسى سابەتقازى اقاتايعا حابار بەرىپ, «اتتان, قىزىل­جارعا!» شەرۋىن ۇيىمداستىرۋعا, جامبىل وبلىسىنان 70-كە تارتا ازاتتىقتاردىڭ كەلۋىنە تۇرتكى بولعان ءومىر ەكەنىن بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس. وسىنداي قالىڭ ەلدى قاھارىنا مىنگىزگەن قۋاتتى نارازىلىقتىڭ ارقاسىندا اتاماندار ايىلىن جيىپ, رايلارىنان قايتارىلعان. جەرگىلىكتى اقىن, قازاق ءتىلىنىڭ جاناشىرى ۆيكتور ۆيحلياەۆتىڭ جۇرتشىلىق اراسىنا كەڭىنەن تاراپ كەتكەن: «ازات – ني شاگۋ نازاد!» دەگەن ناقىلى ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلادى. وبلىس ورتالىعىندا ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ وشاقتارىنىڭ, تۇڭعىش قازاق بالاباقشاسىنىڭ اشىلۋىنا, جاڭا مەكتەپ عيماراتتارىنىڭ سالىنۋىنا ءومىر ەسقالي ەرەن ەڭبەك ءسىڭىردى. قوجابەرگەن جىراۋ اتىنداعى №6 قازاق مەكتەبى, قازىرگى س.شايمەردەنوۆ اتىنداعى قازاق كلاسسيكالىق عيمنازياسى تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلكەن سىيى رەتىندە تارتۋ ەتىلىپ, انا تىلىنە شولىركەپ وتىرعان بالالار سىنىپتارعا سىيماي كەتتى. شەتكى شاعىن اۋدانداردا شاشىراي ورنالاسقان قانداستارىمىزعا بالالارىن قازاقشا وقىتۋعا, تاربيەلەۋگە ۇگىتتەۋ, ورىس مەك­تەپتەرى جانىنان 18 قازاق سىنىبىن اشۋ وڭاي شارۋا بولعان جوق. ءومىر شالاباي ۇلى جۋرناليستيكامەن قوسا قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى. ونىڭ, اسىرەسە, جەلتوقسانتانۋشى رەتىندەگى ەڭبەگى زور. تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن توتاليتارلىق رەجىمنىڭ قىسىم-تەپكىسىن اياۋسىز كورگەن, ءتۇرلى قۋعىن-زوبالاڭدارعا ۇشى­راعان قىزىلجارلىق ۇل-قىزدار جايلى سەريالى ماقالالار جاريالادى. تىنباي ىزدەستىرۋدىڭ ارقاسىندا وقۋدان قۋىلعان, اۋىر دەنە جاراقاتتارىن العان 30-عا جۋىق جەلتوقسانشى جەرلەستەرىمىزدىڭ ەسىمدەرى بەل­گىلى بولدى. ءتۇرلى مەرزىمدەر­گە سوتتالعان ا.مۇزافاروۆ, ب.يمان­­­عوجاەۆ, ە.مالىبەكوۆ, ق.كۇزەمباەۆتىڭ پەتروپاۆل تۇرمەسىندە وتىرعانىن ەستىپ, مۇراعاتتىق قۇجاتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن تالاي ەسىكتى توزدىرۋىنا تۋرا كەلدى. 9 جىل بويى تەپەرىش كورگەن اسكەري قىزمەتكەر بوتاش قاجىموۆقا باسپانا اپەرۋگە, اۋىر دەنە جاراقاتىن الىپ, وقۋدان شىعارىلعان قاي­رات وسپانوۆتى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا كومەكتەستى. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قۇر­بانى, جەرلەسىمىز نۇرجان قالي­­اسقاروۆتى العاش قالىڭ جۇرتشىلىققا تانىستىرىپ, ارنايى قور قۇردى. بوزداقتىڭ ەسىمىن قاستەرلەۋ, جاس ۇرپاق بو­يىنا ەلدى, جەردى ءسۇيۋ رۋحىن وياتۋ ماقساتىمەن ونىڭ اتىندا ۆولەيبولدان جارىس وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. ەسىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى – ياۆلەنكا كەنتىندەگى قازاق مەكتەبىنە, پەتروپاۆلداعى ءبىر كوشەگە تالانتتى رەجيسسەر اياعان شاجىمباەۆتىڭ ەسىمىن الىپ بەرۋگە, №6 قازاق ورتا مەكتەبى عيماراتىنىڭ قابىرعاسىنا مە­موريالدىق تاقتا ورناتۋعا ءتى­كەلەي باستاماشى بولدى. مىنە, تەرىسكەيدەن تۇلەپ ۇشقان ءومىر شالاباي ۇلىنىڭ ازاماتتىق بولمىسى وسىنداي. «ەگەمەننىڭ» قىزىلجارداعى «ەلشىسى» وتىزىندا وردا بۇزىپ, قىرقىندا قامال الىپ, ەلۋىندە ەل, جەر ءۇشىن قىزمەت ەتۋدى جال­عاستىرىپ كەلسە, الپىس اتتى اس­قارالى اسۋعا دا القىنباي جەتىپ, ازاماتتىق پاراسات-پايىمىمەن دە, ادامگەرشىلىك قادىر-قاسيەتىمەن دە ەل-جۇرتقا سىيلى, بەدەلدى. لاۋازىم يەلەرىنە باتىرىپ ايتاتىن, شىندىقتىڭ كوزىنە تۋرا قارايتىن ازاماتتىق قالپىڭنان اينىما دەگىمىز كەلەدى قالامى جۇيرىك ارىپتەس ىنىمىزگە! نۇرسايىن ءشارىپ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى