جىر جۇرەك

جاركەن اقىننىڭ جىر الەمiنە شولۋ جاساعاندا «اينالماس شەن مەن شەكپەنگە, ولەڭiم – ارىم, ۇياتىم» دەگەن جۇرەكجاردى ءسوزi الدىمەن ويعا ورالادى. سەبەبi, ولەڭدەرiنiڭ – اي­تىل­عان ءارلi ءار ءسوزiنiڭ, شۋاقتى شۋ­ماقتارىنىڭ جانى جاۋراعاندى جى­لىتار وتى بار ەكەندiگi اقيقات. اقىن­نىڭ اعىنان جارىلا ايتقان «ءدامدi ءسوزدi اۋزىما, قۇداي ءوزi سالىپ تۇر» دەگەن سىرىنا دا قۇلاق اساسىز. ورتاعا سالعان وسى پiكiرiمiزدi دالەلدەۋ ءۇشiن ناقتى مى­سال­دارعا جۇگiنگەنiمiز ءجون بولار. ايتالىق, جۇرەگiنەن جىر ساۋعان جاركەن اقىننىڭ ونەردi ولەڭگە اي­نال­دىرعان قانشاما شۇعىلالى شى­عار­مالارى بار. سونىڭ iشiندە,   الەم­گە ءاي­گiلi فرانتسۋز سۋرەتشiسi ۆينسەنت ۆان گوگ پەن قازاقتىڭ كورنەكتi قىل­قا­لام شەبەرi ۇكi اجيەۆتiڭ ءومiر-تاع­دىر­لارى مەن كەيبiر شىعارمالا­رى­نىڭ سىر-سيپاتىن ولەڭدە ورنەك­تە­گەن پوە­مالارىن بولە-جارا  اتاپ ايتۋ وتە ورىندى. تiرشiلiگiندە تiرi جانعا كەرەگi بول­ماعان, ەڭبەكتەرiن ەشكiم ەلەمەگەن ۆان گوگ ءوزi ولگەن سوڭ عانا ءدۇيiم ەل, ءدۇ­­نيە جۇزiنە داڭقى اسقان دارىندى سۋرەتشi ەكەندiگiن مويىنداتقان ەدi. جاركەن سول بiر ولە-ولگەنشە كەدەي­شiلiك كۇن كەشiپ, ءومiر بويى ورەن ونە­رiنiڭ قى­زىعىن كورمەي, تاۋ مەن دالا كەزiپ, قاڭ­عىباس اتانىپ, اقىر سو­ڭىندا  ايىق­پاس دەرتكە دۋشار بو­لىپ, اتى­لىپ ولۋدەن باسقا امالى قال­ماعان قاناتتى قىلقالام شەبە­رiنiڭ قيلى تاعدىرىن اسقان اقىندىق شا­بىت­پەن جىرىنا قوسقان. بۇگiندە قازاق قىلقالام شەبەر­لە­رiنiڭ اراسىندا تاماشا تالانتىمەن تانىلىپ, اتاق-داڭقى الىسقا تاراعان سۋرەتشi ۇكi اجيەۆ تۋرالى داستان دا ءساتتi تۋىندى. وندا بالا كەزiنەن تاۋ-تاس ارالاپ, تابيعاتپەن تۋىستاسىپ كەت­كەن جاس سۋرەتشiنiڭ شىعار­ما­شى­لىق جولىنىڭ ادەمi ادiپتەلiپ, ونەر­دiڭ تاڭعاجايىپ تۋىندىلارىنىڭ ءسوز ار­قى­لى سۋرەتتەلۋi عاجاپ. اقىن تاۋ مەن قالانىڭ سان الۋان ورنەگiن سالىپ, باتىرلاردىڭ  بەينە­لە­رiن سومداعان اتاقتى  سۋرەتشiنiڭ بوياۋ­لارىن سويلەتەدi. بۇل جەردە ءجار­كەن اقىننىڭ پوەماسى تاقىرىبى جا­ڭا­لى­عىمەن قاتار, فورمالىق جاعىنان دا جاڭاشىل ەكەندiگiن ايتۋ پارىز. پوە­مادا ۇكiنiڭ «مەدەۋ», «كۇز», «تە­ڭiز», «گوبي ۇستiندەگi ءتۇن», «قى­زىم­نىڭ پور­ترەتi», «اۆتوپورترەت», ت.ب. سۋ­رەت­تە­رiندەگi بوياۋلار بايانى جىر جول­دارىنا كوشكەن. اقىن سۋرەتكە قاراي وتىرىپ سۋرەتشiنiڭ كورەر­مەن­مەن بوياۋ تiلiمەن بولiسكەن وي-ار­ماندارى تۋرالى سىر اقتارىپ, وقىر­مانمەن پiكiرلەسiپ وتىرعانداي. ونىڭ دالەلi اقىننىڭ ءار سۋرەتتەن وزiندiك وي قورىتۋى. بولعاندىقتان كۇن قۋاتتى, جەر سەمiز, پiسپەي قالار ەشتەڭە جوق كەلسە كۇز... ...جويۋ جايلى سوعىستىڭ, سۇم قارۋىن, ادامداردىڭ ءسوزi ءالi دە جوق پiسكەن. («كۇز») سۋرەتتە كۇرسiنە تولقىعان كوك تەڭiز اق كەنەپكە كوكشiل بولىپ كوشكەن ەكەن. وسى «تەڭiز» اتالعان سۋرەتتi سالۋ با­رى­سىندا سۋرەتشi كوپ iزدەنiپ, اقىرى تۋىندىسىنىڭ ارقاۋىن تاپقان. اقىن­نىڭ بiزدەرگە ءتۇسiندiرۋi سونى ايعاقتاپ تۇر: ...ەسكە العاندا حيروسيما تاعدىرىن, بۇكiل جاپون كۇڭiرەنەدi تەڭiز بوپ. بۇل قيالدان تۋعان تۋىندى ەمەس, سۋرەتشiنiڭ جاپونياعا شەككەن ساپارى سالعان ويدىڭ جەمiسi. ال «گوبي ۇستiندەگi ءتۇن» سۋرەتiنiڭ اسەرiن اقىن قالايشا قيسىندى  قيىس­تىرعان دەسەڭiزشi. ءتورت مۇحيتتى تۇگەل سارقىپ قۇيساڭ دا گوبي ءشولiنiڭ سۋ­سىنىن قاندىرۋ مۇمكiن ەمەس دەي كەلە, سۋرەتشiگە قوسىلا اقىن دا: ...ءوزiم دە وسى گوبي ءشولi سەكiلدi, سۋسىنىم بiر قانباي قويدى-اۋ ومiرگە... – دەيدi. ءومiردiڭ فيلوسوفياسى ولەڭ­دە وسىلايشا ورنەكتەلۋiنە قالاي عانا سۇيسiنبەسسiڭ. سۋرەتشiنiڭ «قىزىمنىڭ پورترە­تi­نiڭ دە» مەرەيلi سەزiم, ماعىنالى ماق­ساتپەن كەسكiندەلگەنiن بiردەن سەزەسiز. ءومiر وزار, اجار توزار, سول كەزدە قىز­عالداقتاي قۇلپىرعان قىز كۇنiڭدi سا­عى­نارسىڭ. سوندا وسى  سۋرەت ارقىلى سول ساعىم جىلدار ويىڭا ورالار. سۋ­رەتشiنiڭ وي-تۇجىرىمى وسى. اقىن بول­سا جاستىق شاقتىڭ بوياۋىن ساقتاپ قالعان قىلقالامدا بiر قۇدىرەتتiڭ بار ەكەندiگiن, ياعني سۋرەتشiنiڭ شىن شەبەر ەكەندiگiن ەسكە سالىپ وتىر. كوڭiلi كوكتەم سۋرەتشiنiڭ اياۋلى ار­مانىن اقىن جەرiنە جەتكiزە جىر­لاعان-اق: بارلىق بوياۋ, بالا جاستان دوسىم ەڭ, مەن يiسiڭدi سەزەم دە كوسiلەم. بوياۋ يiسi, جورگەك يiسi, گۇل يiسi دۇنيەنiڭ ارىلماسىن توسiنەن... سۋرەتشi «ۇيقاستىرىپ جىرلارىن­داي اقىننىڭ, بوياۋلاردىڭ باسىن قو­سىپ جاتىرمىن» دەپ سىر اعىتسا, اقىن ونىڭ استارلى iشكi ويىن ەكi جول ولەڭمەن تۇيiندەي سالادى: ...كۇللi ادامزات  تiل تابىسسا بوياۋداي, پلانەتا كەتەر ەدi گۇلدەنiپ... قىسقاشا قايىرىپ, تۇجىرىمدى پi­كiرiمiزدi ايتار بولساق, اقىن جاركەن بودەش ۇلىنىڭ جوعارىدا اڭگiمەگە ار­قاۋ بولعان قوس پوەماسى تاقىرىپ, مازمۇن, ءتۇر جاعىنان دا, كوركەمدiك ورنەگi – تiلi, ستيلi جاعىنان دا قازاق پوەزياسىنا  جاڭالىق اكەلگەن, رۋحاني ولجا سالعان تولىمدى تۋىندىلار. جالپى العاندا جاركەن اقىننىڭ پوەمالارى سانالۋان ءارi سان تاقى­رىپ­قا ارنالعان. بۇل ورايدا  ماحامبەت اقىن­نىڭ قاراويداعى بەيiتiنە بارىپ قايتقان ساپاردان كەيiن جازىلعان «جول كيەسi», ءازiز اقىن ماعجان جۇ­ما­باەۆتىڭ پەشە­نەسiنە جازىلعان تاۋ­قى­مەتتi تاعدىردىڭ مەحناتتى جولى  ار­قاۋ بولعان «بوزتور­عاي-جۇرەكتە», اتا­مە­كەنiنە ات iزiن سالا الماي, ارماندا كەتكەن ءارi اقىن, ءارi ءانشi اسەت ناي­مان­باي ۇلى تۋرالى «اق مارقا» پوە­ما­لارى قۇبىلمالى قوعام, الما­عايىپ زامان باسقا تۇسiرگەن اۋىرت­پالىقتىڭ توق­سان تولعاۋى دەسە بولار. جiلiكتەپ بولە-جارىپ, جەكە-جەكە تال­داۋعا ماقالا اۋقىمى كوتەرمەيتiن بول­عان سوڭ, تاڭدامالى ساناتىنداعى سوڭعى كiتابى «قۇبىلىسقا» قوسىلعان توعىز پوەماسىنىڭ مازمۇنىنا ەمەس ماقسا­تىنا, تۇيiنiنە توقتالىپ, بiر-ەكi اۋىز پiكiر ايتۋ پارىزىمىز. ايتالىق, «جالعىز»  پوەماسىنىڭ ءتۇپ­كi ماقساتى جاراتقان يەمiز – قۇ­داي­دان باستاپ بار دۇنيە-الەمدە ءبارi جال­عىز ەكەندiگiن ەسكە سالا وتىرىپ, سول دارالىقتى ساناڭمەن سارالاپ, باعاسىن باعامداي بiلۋ جونiندە فيلوسوفيالىق وي تۇيiندەگەن تولايىم تۋىندى. وسى بiر شىعار كۇندەي شىندىقتى جەتە­مiز­گە جەت­كiزۋدi ماق­سات ەتكەن اقىن كوكiرەگiن كەرنەگەن اعىل-تەگiل وي­لا­رىن ور­تاعا سالۋعا اسىق: بۇل جالعاندا كiم جالعىز؟ اق بورىقتاي اي جالعىز, ايدان نۇرلى كۇن جالعىز, جارقىراپ تۇرعان شولپان دا, جالعىزدىعىن سەزiنەر... جىر بوپ ماڭگi جاسارعا, اباي جالعىز قاشاندا, اباي جالعىز بولعاسىن, ەكەۋ ەمەس ماعجان دا... كوڭiلدە بار كوپ تۇيتكiل, ايتىلا بەرمەس كوبiندە, ءومiر جالعىز بولعاسىن, ەكەۋ ەمەس ءولiم دە... كiم جالعىز بۇل جالعاندا؟ قارا جەر جالعىز قاشاندا, ادامنىڭ جەتپەس اقىلى قولدان ونى جاسارعا... البەتتە, اقىن جالاڭ جالعىزدىقتى اۋەزە ەتiپ وتىرعان جوق. ونىڭ كوكسەگەنi عۇمىرلى عۇلامالارعا جاراسقان جالعىز­دىق الەمi. وسىدان شىعارعان ءتۇيiنi دە تۇيسiندiرەتiن شالقار ويعا شومىل­دىرادى: جالعىزدىقتى – دارالىق, دانالىق دەپ تۇسiنەم, تاعدىرلار بار سان الۋان, iشiندە الا-قۇلاسى. جالعىزدىقتان جارالعان ادامزاتتىڭ بالاسى. داناسى مەن داراسىن ءمارمار تاسقا قاشايدى ەل, و, جالعىزدىق, جاساي گور, و جالعىزدىق, جاساي بەر. وسىدان كەلiپ جارىق دۇنيەدە اقىن­نىڭ دا, دانانىڭ دا جالعىزدىعى سەكiلدi ءومiردiڭ دە جالعىز دا جالعان ەكەندiگiنە, ساعىم ءومiردiڭ بiر ساتتiك ەكەندiگiنە كوز جەتكiزە تۇسەسiڭ. كەلەسi پوەما «شەر». وسىناۋ شاعىن داستانعا قازiرگi زاماننىڭ زار-مۇڭى شەر­تiلە وتىرىپ, سونىڭ سەبەپ-سالدا­رىنا وي جۇگiرتكەن اقىندى الداعى كۇن­دەر الاڭداتادى. جاركەن اقىننىڭ بۇل تۋىندىسىنىڭ قۇرىلىمى دا وزگەشە. وقىس وقيعادان اياعى سىنىپ, بالداققا سۇيە­نiپ قالعان جارىنا جانى اشىعان, قايعىرىپ-قامىققان اقىن كوشەدە كە­شەگi قاندى قىرعىن اۋعان سوعىسىنا قاتىسىپ, مايداننان مۇگەدەك بولىپ ورال­عان جاۋىنگەرگە جولىعىپ قالادى. ونىڭ دا سۇيەنگەنi قوس بالداق. وسى ۇقساس ەكi تاعدىردىڭ تارتقىزعان تاق­سىرەتiن بايانداي وتىرىپ, اقىن بۇگiنگi قوعامنىڭ زارىعا شەرتەر زارداپتارىن جايىپ سالادى: جولبارىسى كەتكەسiن جۇتاڭ تارتتى نارقامىس, ايبىندى ەركەك اي قاراپ, الا­ساردى ار-نامىس. سىيىنىپ ارۋاق, ءتاڭiر­گە, كوز سالساڭىز جان-جاققا. وركە­نيەت زامانى سۇيەنiپ تۇر بالداققا... اقىل  اق­ساق. ار اقساق. نامىس اقساق. سانا اقساق. قيال اقساق. وي اقساق. سەنiم اقساق. سەرت اقساق. اقساق. اقساق. ءبارi اقساق... وتپەلi كەزەڭنiڭ وكiنiشتi  تۇستارىن تiزبەلەي كەلە,  ەرتەڭگi كۇندەرگە الاڭداپ, ءتان جاراسى جازىلار-اۋ, ال جان جاراسىن قايتەمiز دەگەن فيلوسوفيالىق سالماقتى ساۋالىمەن-اق باعاسىن اسىرىپ تۇر. جاركەن اقىننىڭ تاعى بiر فيلوسو­فيالىق تۋىندىسى – «قانىشتىڭ كار­تا­سى» پوەماسى. وسىناۋ عۇلاما عالىم  قانىش ساتباەۆ ءومiرiنiڭ ۇزiك سىرىن شىعارماسىنا  ارقاۋ ەتكەن اقىندى ءپال­سا­پالىق پاراسات بيiگiنەن تانىتقان بۇل پوەما دا قازاق پوەزياسىنا ولجا سالعان ورەلi تۋىندى. پوەما اقىن مەن عا­لىمنىڭ سىرلاسۋى, iشكi مونولوگتارى ارقىلى ايشىقتالعان. قانىشتىڭ ءارi قاراپايىم, ءارi تە­ڭiز­دەي تەرەڭ ويلارىنا: «قازانىڭا قا­زا­عىم, ەت قايناتا بەرگەنشە, تاسىرلاتىپ تاس قاينات. سۇرعىلت تاستىڭ قۇنى ارتىق. ءبارiن جالماپ جۇتادى, بۇل جالعاننىڭ توزاعى. تاستان وزگە ءومiردiڭ ءبارi شiرiپ, توزادى». وسىناۋ جىر جولدارى جاس ۇر­پاققا «قوي باعىپ, جىلقى قايىرا بەرگەنشە, ءومiردiڭ جاڭا جولىنا ءتۇس, ءون­دiرiسكە ارالاس, بۇگiنگi ۋاقىت تالابىنا بەت­بۇرىس جاسا» دەگەن  كەمەڭگەرلiك كە­ڭەس­كە, تاس ارقىلى: «تۋعان جەردەن اۋ­مايدى, جات ەمشەگiن ساۋمايدى» ماداق ءسوزدi قوسا ايتۋى دا زەردەلi جاندى وي­لان­دىرسا كەرەك. اقىن اتاقتى عالىمنىڭ اۋزىنا: كەن بايلىعىنىڭ  كەرەمەتتiگiن, حالىقتى اسىرايتىن, تابىلسا تاۋسىل­مايتىن قازىنا, سونداي-اق ونىڭ  وتان­شىل,  ۇلتشىل ادامدار سەكiلدi  كiندiگi اتامەكەنگە ماڭگi بايلاۋلى ەكەندiگi تۋ­رالى ءتاپسiلدi تەگiن سالىپ وتىرعان جوق. جەر بايلىعى – ەل بايلىعى. ەلi بار ەر, ەلi جوق ەر قور. تاستاي قاتىپ تۋعان جەردەن تابان اۋدارماساڭ عانا ازاماتسىڭ. وقىرمانمەن بۇدان ارتىق وي ءبولiسۋ ءمۇم­كiن بە, ءيا قاجەت پە؟ تاۋ-تاستىڭ قو­يىن-قويناۋى تولى قازبا بايلىق, ەلiڭ­نiڭ ىرىس-نەسiبەسi ءارi ول توڭىپ-جاۋراساڭ پاناڭ دەگەندi ايتا وتىرىپ, اقىن ودان دا ساناڭا ساباق الاتىن پاراساتتى وي ساباقتاي بiلگەن. «پاناسى بار تاۋ ارتىق, قايىرى جوق پاڭداردان» دەگەنiنە قالاي­شا قوسىلا كەتپەيسiڭ. سونداي-اق, ءسوز اراسىندا, قيسىنىن كەلتiرiپ ايتىلعان: «ءورت شالسا دا كۇي­مەيدi, تاسقا تۇسكەن ورنەگiڭ – نە جازساڭ دا تاسقا جاز, ەش كەتپەيدi ەڭبەگiڭ» پiكiرi دە تاريحتا تاسقا تاڭباسىن قالدىرعان تۇركiنiڭ كونە جازبالارىن تiلگە تيەك ەتiپ, كوشپەلi بولساق تا كونە مادەنيەتi, بايىرعى جازۋى بار ەڭسەلi ەل بولعان­دىعىمىزدى, مەنسiنبەي, مۇرىن كوتەرگەن وركوكiرەكتەردiڭ مەسەلiن قاي­تا­رىپ, كوكiرەك كوزدەرiن اشۋ ءۇشiن ايتىپ وتىر­عانى دا تۇسiنiكتi.  ءسويتiپ, ۇلت تاع­دىرىن, قازاق ەلiنiڭ بۇگiنi مەن بولاشا­عىن ويلاپ, ۇلى ماقساتىن ۇرپاعىنىڭ باقىتى  جولىنا ارناعان كەمەڭگەر عا­لىم قانىش ءومiرi ولەڭگە, ونەگەگە اي­نالىپ تۇرعانى دا جاركەن اقىننىڭ جىر قاشاۋداعى جەتiستiگi. جاركەن اقىننىڭ داستاندارىنا دارا-دارا توقتالىپ, اربiرiنە  الiمiزشە – وي-سانا­مىزعا سالىپ سارالاپ, ءتۇيiن ءتۇي­مە­سەك وبال بولاتىنداي. سوندىقتان پوە­مالارى جونiندەگi ءسوزiمiزدi جۇيەلەي جال­عاستىرا  بەرمەسەك بولماس. ەندەشە,  ەندiگi اڭگiمە اۋەنi تاريحتان تەرەڭ سىر اشقان «اڭىراقاي بەكەتiندە», «جاقيا», «جول كيەسi», «بوستاندىق باسى» پوە­ما­لارىنا ويىسسىن. بۇل پوەمالار دا  تاقى­رىپ­تارىنان-اق بايقالىپ تۇرعانداي, قال­ماق شاپقىنشىلىعى كەزiندەگi قازاق باتىرلارىنىڭ ەلiن قورعاۋ جولىنداعى قيانكەسكi كۇرەسi جانە وتارشىلدىقتىڭ قىل بۇراۋىنان قۇتىلىپ, بوداندىقتان بوستاندىققا ۇمتىلعان نامىستى ۇلتى­مىز­دىڭ ۇلاندارى يساتاي مەن ونىڭ ۇلى جاقيانىڭ, ون جىل بويى ات ۇستiنەن تۇسپەي ارپالىسقان ايبارلى كەنەسارى حان­نىڭ ەرەن ەرلiكتەرi ايىزىڭدى قان­دى­رىپ, قۇمارىڭنان شىعاراتىن شۋاقتى جىر شۋماقتارىمەن ورiلگەن. بۇل  پوە­ما­لار­دان ساناڭدا ساباقتاپ, زەردەڭە توقىپ الاتىن ورتاق وي بiرەۋ. ەلدiگiڭدi ساقتاۋ ءۇشiن ەرلەرiڭدi ارداقتاپ, ولاردىڭ ەرلiك­تەرiن ومiرلiك ونەگە, ۇلتتىق ۇران دەپ دارiپتەۋ قاجەت. سوندا عانا تاۋەلسiزدiك تۋى ماڭگi جەلبiرەپ تۇرماق. ۇلتىمىز­دىڭ ۇلى مۇراتىن  عاسىرلار بويى ۇلىق تۇتىپ, حالقىنىڭ باقىتتى عۇمىر كەشۋ­لەرiنە داڭعىل جول اشاتىن سول داڭقتى دارابوزداردىڭ مۇراگەرلەرiنە اماناتى وسى پوەمالاردا ار-نامىسىڭدى وياتىپ, جان-جۇرەگiڭمەن سەزiنەتiندەي وتتى, جا­لىن­دى جىرلار ارقىلى جەتكiزiلگەن. تاۋەلسiزدiكتiڭ ەلەڭ-الاڭىندا, ەل-جۇر­تىمىز ەندi ەسiپ جيىپ, ەتەگiن قىم­تاي باستاعان تۇستا – سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ورال قالاسىندا بولعان وقىس وقيعا ءالi ۇمىتىلا قويعان جوق. جەرگiلiكتi كازاكتار ازاتتىعىمىزعا ارام پيعىلمەن قارسى شىققان بولاتىن. وشپەندiلiك ءورتi ەندi بولماسا تۇتانار تۇستا – قارشاداي قازاق ايەلi ورتاعا شى­عىپ, اق ورامال تاستاپ, بوزتورعايداي شى­رىلداپ پاتۋاعا شاقىرماعاندا قاندى قىرعىن بولۋى كادiك ەدi. اقىن جاركەن وسى سويقاندى توقتاتقان اقىلگوي انا­نىڭ ەردەن بەتەر ەرەن ەرلiگiن جان-جۇرەگi جارىلا, اقتارىلا جىرعا قوسىپ: ...مەنiڭ حالقىم تالاي عاسىر بۇيىققان, كوشiن الىپ شىقتى بۇگiن تۇيىقتان. التىن باسىم ازاتتىقتىڭ جولىندا, ارمانىم جوق ىرشىپ تۇسسە يىقتان, – دەپ كەيiپكەرiنiڭ اۋزىنا ءسوز سالعان اقىن ۇلتىنىڭ جiگەرiن جانىپ, قايتپاس قايسار ەرلiككە شامىرقانا شاقىرىپ تۇر عوي. سونداي-اق, اقىننىڭ: ...بوستاندىقتىڭ بوستاۋ ءالi بەلبەۋi, ەسiنەمەي ەسiڭدi جي ەستi جۇرت, – دەگەن ەسكەرتپەسiن دە جادىمىزعا جا­زىپ قويساق ارتىق بولماس ەدi, اعايىن. ەندىگى اڭگiمە جەلiسiن اقىننىڭ تۋعان جەر تۋرالى تولعاۋلارىنا قاراي بۇرعان­دى ءجون كوردiك دەسەك, جاركەن جىرلارى جاڭا قىرى, سونى سىرىمەن بولەكشە تۇر. وسى جەردە ونىڭ مەن ەمەس, تاعدىرىم اقىن دەگەن اتالى ءسوزi ويعا ورالادى. اتامەكەندi ايالاۋدىڭ ولمەس ونەگەسiن اقىن جىر جولىنا تومەندەگىشە تۇسىرگەن: تۋعان جەردiڭ قار, مۇزى, ايازىڭمەن جۋىندىر. تۋعان جەردiڭ بال قىزى, بۇرىمىڭمەن بۋىندىر... جاركەننiڭ جۇرەگiڭدi شىمىرلاتىپ, شىم-شىم ويعا باتىراتىن, قۇمارىڭدى قان­دىراتىن جاۋھار جىرلارىن وقي باس­تاعان ساتتەن كوڭiلiڭ كۇيدەي كۇمبiرلەپ, سەزiمiڭ سەلدەي تاسىپ, ەرەكشە ەمiرەنiپ,   تەبiرەنiپ, ويىڭ تول­قىپ, تول­عانىپ, قيا­­لىڭ قى­ران­شا قالىقتاپ, بiر راحات كۇي كەشەسiڭ. ال بۇل ورنەگi بولەك ولەڭدەردiڭ  كەمەل ويى كوركەم سوزبەن ادiپتەلiپ, وقىر­مان جۇرەگiنە تۋرا جول تاۋىپ, وي-سەزiمiنiڭ قىلىن شەرتiپ, شىندىقتىڭ شى­رايىن شىعارىپ تۇرعاندىعىنىڭ اي­عاعى. جاركەن جىرلارى جۇرەك ەل­جiرەتەر سىر­لى اۋە­نi­مەن, تەرەڭ ويعا باتىرىپ, سەزiم سۇلۋلىعىمەن سيقىرلاي ارباپ, كور­كەمدiگi كوكiرەگiڭدە سۋرەتتەي ساقتا­لار ورامدى وبرازدارىمەن, تۇڭعيىق تا  تىلسىم سىرلارىمەن ءبولiسiپ, ءتۇسiنۋ مەن ءتۇيسiنۋ ارقىلى جان دۇنيەڭدi بايى­تا­تىن بەينەبiر رۋحاني قازىنا قوي­ما­سىنداي. اقىننىڭ  ءومiر-تiرشiلiكتiڭ قۇپيا دا تەرەڭ قاتپارلى قىر-سىرىن كورۋi, سە­زiنۋi, تانۋى, ونى وي-سەزiم كورiگiندە  شىڭ­داۋى دا ەلدەن ەرەكشە. ونىڭ اي­رىقشا – سۇڭعىلا سۋرەتكەرلiگi – ولەڭ­دەرiنiڭ وزگەشە ورنەكتiلiگi مەن سەزiم تەربەر سازدىلىعىندا. جاركەننiڭ تابيعات­تىڭ تاڭعاجايىپ كورiنiستەرiن ولەڭدە­رiندە توگiلتە, تامىلجىتا, تامساندىرا, تاڭداندىرا ورنەكتەۋi قانداي عاجاپ. ءسوز قولدانىسىنداعى سونشاما زەرگەرلiگi زەر­­دەڭە ساۋلەسiن ءتۇسiرiپ, ويىڭا ۇيا سا­لارى دا كەرەمەت قاسيەت قوي. اقىننىڭ سىرىن شەرتiپ, مۇڭىن شاعۋى وقىر­ماندارىن ويلانتىپ, تولعانتۋدىڭ تابىلعان امالى. جاركەن ءوز جىرلارىندا وقىرمان ويىن, قيالىن, ارمان-اڭسارىن استارلاپ تا, اشىپ تا ايتۋعا اسىق. ونىڭ وسى ورايداعى ورامدى ويلارى, تىڭعا تۇرەن سالعان iزدەنiستەرi قۋانتادى. وقىرمان جانىن جادىراتىپ, جۇرەگiن جىلىتىپ, كوكەيiنە قونا كەتەتiن iزگi ويى ورامدى دا ارنالى جىر شۋماقتارىنان اينالاسىنا نۇرلى شۋاق شاشىلىپ جات­قانداي اسەر-سەزiمگە بولەنەسiڭ. قىران قيال, ەركiن ويدىڭ بەسiگiن تەربەتكەن اقىن­نىڭ ءناشi كەلiسكەن ءنارلi جىر جول­دارى جان سۋسىنىڭدى قاندىرارى حاق. اقىننىڭ قاي ولەڭiن وقىساڭ دا مازمۇنى ءماندi, پايىمى پاراساتتى, يدەياسى يمان­دىلىق پەن iزگiلiكتi, ار-وجداندى اسقاق­تاتۋعا ارنالعان ارنالى, شىندىقتى شىر اينالعان شىعارما ەكەندiگiنە يلاناسىز. قوعامداعى رۋحاني سىرقاتتى ساناڭا سiڭiرiپ, ەڭسەڭدi باسقان بەيجاي تiرشi­لiگiڭ­نەن سەرگiپ, سەرپiلiپ, جان-جۇرەگiڭدi تازارتىپ, ايارلىقپەن الىسىپ,  ەلiڭنiڭ با­قىت­تى بولاشاعى جولىنداعى كۇرەسكە بەل بۋىپ, ازاماتتىق بولمىسىڭدى نا­مىس قايراعىنا جانىپ, جاندانىپ, جال­دانىپ, ءومiرiڭدi وزگەرتiپ, حالقىڭا قىز­مەت كورسەتۋگە تاۋەكەل ەتۋiڭە دە اقىن­نىڭ اسقاق رۋحتى جىرلارى قانات­تان­دى­راتىنىنا قايران قالاسىڭ. ال بۇلايشا وقىرمان ويىن وياتىپ, سەزiمiن سەرگiتiپ, جان دۇنيەسiنە سەرپiلiس جاساۋ تەكتi تالانتتىڭ عانا ەنشiسiنە بۇيىراتىن ايرىقشا قاسيەت. قازاق پوەزياسىندا قانداي ولەڭ جازسا دا شىڭىراۋ ويعا باتىرىپ, اسىعى الشىسىنان ءتۇسiپ جۇرگەن جاركەن اقىن­داي تالانت تارلاندارى سيرەك. تاۋەل­سiزدiك تاڭى اتقاندا اردا اقىن كوكiرەگiن جارىپ شىققان شات­تىعىن بەينەلەگەن ولەڭ شۋ­ماق­تارى قانداي اسقاق: ەرiكتiمiن, قۇستارداي ەرiكتiمiن, قارا تاستان مىقتىراق بەرiكتiگiم. جۇرەگiمنiڭ جىلىنىپ شۋاعىنا – الما, جيدە... اشادى ورiك گۇلiن... قولدان بەرمەس نامىسىن, بورiكتi ۇلمىن, كوكiرەگiمدi حانعا دا كەرiپ كiردiم. ازيانىڭ شىعىپ اپ توبەسiنە, ەۋروپانىڭ ار جاعىن كورiپ تۇرمىن. ازاتتىقتىڭ ارايىنا بولەنگەن بۇگiن­گi زامان, ونىڭ ساياسىندا تىنىش تiرشiلiك كەشكەن زامانداستارىنىڭ جۇرەكجاردى سىرىن جىرىنا قوسقان ارلى اقىن قازاق ەلiنiڭ بۇگiنگi شىندىعى بولاشاقتىڭ اڭىزى بولىپ جالعاساتىنىنا قۇدايداي سەنەدi, بiزدi دە سەندiرەدi. ال بۇل جى­رىنىڭ وتتى جاسىنداي جاركەننiڭ كورە­گەن كوكiرەگiنە سەمسەر ءسوز, قىرعي تiل, شى­ڭىراۋ وي, اسقاق ارمان ۇيا سالعان اقسۇڭقار اقىن بولىپ جارالعاندىعىنىڭ ايعاعى. اقىننىڭ انا تiلiمiزدiڭ باعى جانىپ, تيiستi  تۇعىرىنا قونۋىنا دەگەن iزگi تiلەگi جالپاق ەلدiڭ جۇرەگiندەگi ءسوزi – ارمانى ەكەندiگiن ايتا كەتۋ دە ارتىق بولماس. اقتارىلار اقىنىڭ, ءساۋiردiڭ نوسەر بۇلتىنشا, بەسiكتەن بەلi شىققاندا كiلەڭ قارا دومالاق, قازاقشا سايرار كۇن تۋسا... تiلiمiز جاۋلاپ جەر ءجۇزiن اعىلشىن, جاپون جۇرتىنشا... رۋحى بيiك, سانالى قازاق بالاسىنىڭ اتىنان ايتىلعان مىنا بiر جىر جولدارى ۇلتىنىڭ اتىنان ۇرپاعىنا بەرگەن سەرتiندەي: پايعامباردىڭ دەمەيمiن تەڭدەسiمiن, جاراتقاننىڭ مەن دە بiر پەندەسiمiن. اينىمايمىن تiلiمنەن, دiلiمنەن دە, قاشان بولەپ العانشا جەر-بەسiگiم... مiنە, تاپ وسىنداي تەگەۋرiندi جىر شۋماقتارىنداعى سەل سەزiم جۇرەگiڭدi سەلت ەتكiزە سەرپiلتiپ, داريانىڭ داۋى­لىنداي جان دۇنيەڭدi ءدۇر سiلكiندiرەتiن عالامات قۋات-قۇدىرەتiمەن الىس ارمان­دارعا, مەجەلi ماقساتتارعا قۇلشىن­دىرادى. جاركەن جانىڭدى تازارتىپ, جۇرەگiڭدi  جىلىتاتىن, رۋحىڭدى ءوسi­رiپ, ومiرگە دەگەن قۇشتارلىعىڭا قانات بايلايتىن جاۋھار جىرلارى ارقىلى اقىندىق اسقاق بيiككە كوتەرiلگەن كەمەل تالانت. اقىن ولەڭ ۇيقاسىن قيىننان قيىستىرىپ, ونى ۇشقىر وي, ۇكiلi سەزiمگە ۇيلەستiرە ورۋگە دە وتە شەبەر. ولەڭ­دەرiنiڭ وزگەشە ءور­نەكتi, كور­كەم كەستەلi جولدارى جادىڭدا جاتتالىپ قالۋىنىڭ سىرى وسىندا. جاركەننiڭ اقىندىق جارىس­تا اتىن وزدىرۋىنىڭ بiر سىرى – ونىڭ قازاق ءسوزiنiڭ قايماعىن قالقىپ الىپ, مارجانداي تiزە بiلەتiن شەبەرلiگiندە. بۇعان ءدا­لەلدi ءار ولەڭiنەن الىپ كور­سەتەر بولساق, وعان ارنايى ماقالا ارناۋ قاجەت بولار ەدi. سوندا دا بولسا كوز جۇگiرتiپ وتەلiك: «اق قايىڭدى جەل جا­تىر شەشiندiرiپ... جاپىراقتار دابىر­لاپ, جەل ەسكەندە, اسپان مەن جەر ۇق­سايدى كەڭەسكەنگە... قايعىنىڭ قارا بۇل­تىن قاق ايىرىپ, كەۋدەڭدە بiر بۇرق ەتiپ ءسوندi جاسىن... ەكەۋمiز كۇلiپ تۇرىپ قوش­تاسىپ ەك, ەندi بiز جىلاپ تۇرىپ كەز­دەسەلiك... ەكەۋ­مiزدiڭ كوڭiلiمiز سياق­تا­نىپ, المالى ساي تاسيدى سۋعا جا­رىپ... قارا قاستى, قارا مۇرت, قارايدى ءتۇن قادالىپ... كولەڭكەلەر قالعيدى, شىم­قاي جارىق ساۋلەلەر, جالتىل­دايدى جال – قىر­دا... تۇردى ورنىنان الا­تاۋ, شىققان كۇندi قارسى الىپ... جۇلدىزدار كوكتەن تا­مىپ تۇر, جىل­تىلداپ كوزدiڭ جاسىن­داي... شولدەسەم كۇن شۋاعىن قۇيىپ iشەم, گۇلدەردiڭ كەسە جاساپ قاۋاشاعىن... قۇس­پەن بiرگە قو­ناقتاپ, ايمەن بiرگە قالعيدى... كوبەلەك قوس قاناتىن, گۇلگە جايىپ كەپتiردi... شايقاپ كەتتi ءشوپ شىعىن, شەگiرتكەلەر سەكiرiپ... كۇزدiڭ سارى شۋاعىنا زەر ءتۇستi, ەڭ الدىمەن ساپ-سارى بوپ جەر يiستi... قاس تۇلپارداي ۇكi­لەپ, ەسكەن جەل­دەي ۇپiلەپ... قىس تۇسكەندە اعارىپ, كوكتەم تۋسا كوگەرەر... جانارىم جايداي جارقىلداپ, نامى­سىم بوزدەي جىر­تىلدى... تاڭعا جاقىن تالىق­سىپ قار با­سىلدى, اق ۇلپاسى ۇلبiرەپ تالعا اسىل­دى... دiرiلدەيدi جۇل­­دىزدار, اي قال­تىراپ كوكتەگi... جۇگiردi تال مەن قا­يىق سۋ جاعالاي... اق قاينارلار شى­مىرلاپ, كۇن كوزiنە قاينايدى... قىرعا شىققان قىزعالداق, ايدارىنداي اتەش­تiڭ... جەل­كەسiن جە­تەسiزدiڭ قيىپ تۇسەر, شىن­دىق­پەن سۋا­ر­ىلعان وراق تiلiڭ... اي سار­عايدى, ءتۇن ءولiپ... اقيقاتتىڭ تiزەسi سە­كiلدi ولار, جالعاندىقتىڭ الدىندا ءبۇ­گiل­مەگەن... جاعادا شىنجىرلاۋلى ەسكi قايىق, قا­رايدى سول قايىققا كەش مۇ­ڭايىپ... گۇل قۇلپىرىپ تۇرعاندا – كو­بەلەكتiڭ تويى كوپ... ساعىنارى جوق ادام – تiرi كۇيiك, تiرi ولiك... قاراشى ماڭ­دايىما كەرە قارىس, ءاجiمi يiرiم-يi­رiم تەرەڭ اعىس... بiر شىمشىم تو­پىراعىن اپ كەلمەدiڭ بە, يiسكەپ جۇرەر ەدiم ناسىبايداي... باسىما جاستاپ تۇ­رىپ ۇيىقتار ەدiم, كەلمەدiڭ بە بiر ءتۇ­يiر تاسىن الا؟.. ...تاعدىردىڭ سۋىق قا­رى, سا­مايعا ەرتە قوندى...» وسىمەن ۇزىن ءسوزدi قىسقارتىپ, اقىن­نىڭ كوركەم دە ايشىقتى تiلiن, تىڭ تەڭەۋ, ايرانداي ۇيىعان ۇي­قاستارىن, ءسوز­دiڭ ءدامiن دە ءمانiن بi­لەتiن ۇستالى­عىن ايقىندايتىن ولەڭ جولدارىن تiز­بەلەۋدi توقتاتايىن. بۇل جەردە جو­عارىداعى مى­سالدار ءجار­كەننiڭ «نۇرلى بوياۋلار», «جۇل­دىزعا ورنىن اي بەرمەس», «ءبورiنiڭ اسىعى» اتالاتىن ءۇش كiتابىنان عانا الىن­عانىن ەسكەرتە كەتسەم دەيمiن. ەگەر ونىڭ ونداعان كi­تاپ­تارىن پاراقتاساق جۇزدەگەن بەتكە جۇك بولار ايشىقتى ءتىل ءنارى از ەمەس. ءسوز سوڭىنا قاراي قاداپ ايتار تاعى بiر شىندىقتىڭ شىرماۋىن تارقاتا كەتسەم دەيمiن. تالانتتى اقىن دا, جوق iز­دەگەن جولاۋشى دا بiر. جاركەن اقىن­نىڭ سوڭعى ەكi كiتابى دا سول سابىلا iز­دەنiستەن تاپقان ولجاسى. بۇل ەكi جىر جيناعىنىڭ دا اتتارى زاتتارىنا سايما-ساي. ءيا, «بۇرىلىس» پەن «قۇبىلىس» جال­­عىز جاركەن اقىن ەمەس, قازiرگi قازاق پوەزياسىنىڭ رۋحاني قازىناسىن بايى­تىپ, ونى جاڭا بيiكتەرگە كوتەرگەن كوركەمدiكتiڭ كوشباسى ەكەندiگi كۇمانسiز. مۇنىڭ جارقىن مىسالىن «بۇرى­لىسقا» ەنگەن قىسقا قايىرىم, ماز­مۇ­نى تەرەڭ, ماقساتى ايقىن, ويى وردالى  ولەڭ­دەردەن وقىپ-بiلدiك. بۇل ءاري­نە, قازاقتىڭ بايىرعى قارا ولە­ڭiنەن جەرi­گەندiك ەمەس, قايتا ونىڭ جايلاۋىن جا­ڭارتىپ, ءورiسiن وزگەرتۋ, ياعني سو­نىلىققا سوقپاق سالۋ. Iزگi نيەتتەن تۋعان يگi iزدەنiس جىر جەمiسiن گۇل­­دەندiرە تۇسكەن, جاڭالىققا جول اشقان قۇبىلىس بولدى. ءيا, بۇرىلىس ارتى قۇبىلىسقا اينال­عانىنا شىن جۇرەكتەن قۋانۋىمىز كەرەك. تابي­عات­قا تiل بiتiرiپ, جارا­تى­لىستى جىرعا اينالدىرىپ, ەلدiك پەن ەرلiكتi, بوس­تاندىق پەن بiرلiكتi, ار­لىلىق پەن ادالدىقتى كوكسەگەن كور­كەم ويلى, ارنالى دا ارماندى ولەڭ-داستان­دا­رىن تولاعايداي تولعاعان دا­رىندى جىراۋ-اقىننىڭ تالانتىنا وسىلاي­شا ءتانتi بولدىق. قۋانىشباي قۇرمانعالي, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسi.