«كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولمايدى»

دەيدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ناتاليا جۇمادىلداەۆا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان ماجىلىسكە سايلانعان توعىز دەپۋتاتتىڭ ءبىرى – ناتاليا جۇمادىلداەۆا. ەڭبەك جولىن ورتا مەكتەپتەگى باستاۋىش سىنىپتا مۇعالىمدىكتەن باستاعان ناتاليا ۆاسيلەۆنا كوپتەگەن جىل بويى مەكتەپ ديرەكتورى بولدى, ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىمەن جاقسى تانىس. قازاق وتباسىنا كەلىن بولىپ تۇسكەن دەپۋتاتتىڭ مەملەكەتتىك تىلگە قۇرمەتى دە بولەكشە. ءبىز جاقىندا ناتاليا جۇمادىلداەۆامەن جولىعىپ, بۇگىنگى تاڭدا كوپشىلىك كوڭىلىن كۇپتى ەتىپ جۇرگەن جايلار جونىندە اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – ناتاليا ۆاسيلەۆنا, ءسىز تالاي جىل بويى مۇعالىم بولىپ, بالالاردى وقۋ-بىلىممەن سۋسىنداتىپ كەلدىڭىز. ال بۇگىنگى تاڭدا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتىسىز. مەنىڭ بىلۋىمشە, دەپۋتاتتار جاقىن ارادا ايماقتارعا بارىپ, حالىقپەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ قايتتى. سول كەزدەسۋلەر بارىسىندا سىزگە كوبىنە قانداي سۇراقتار قويىلدى؟ جالپى, حالىقتى قازىر نە الاڭداتادى ەكەن؟ – ءيا, ءبىز مامىر ايىنىڭ باسىندا ەلگە شىعىپ, حالىقپەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ قايتتىق. مەن سول كەزدەسۋلەر بارىسىندا ءوزىم جاي-كۇيىن جاقسى ءتۇسىنىپ, بىلەتىن مۇعالىمدەرمەن جانە ءبىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن بىرنەشە كەزدەسۋ وتكىزدىم. ءيا, ءبىلىم سالاسىندا الاڭدايتىن, شەشىمى تابىلماي جاتقان ماسەلەلەر از ەمەس. اسىرەسە, ءبىلىم بەرۋدىڭ الداعى رەفورماسى بويىنشا بىرقاتار سۇراقتار قويىلىپ, مۇعالىمدەردىڭ جانىنا باتىپ جۇرگەن ماسەلەلەر جايىندا كوپ ايتىلدى. باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرىنىڭ 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋدى ەنگىزگەندە, پەداگوگيكالىق جۇكتەمەنىڭ ازايىپ قالۋىنا بايلانىستى تۋىنداماق. وعان الاڭداۋعا نەگىز بار. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, قازىرگى ۋاقىتتا وقۋشىلارعا دەگەن جۇكتەمە وتە جوعارى. ول بەلگىلى ۇلگىلىك وقۋ جوسپارىنا سايكەس 26 ساعاتتى قۇرايدى. وعان 24 ساعاتتىق ءينۆارياتيۆتى (تۇراقتى) ءبولىم مەن 2 ساعاتتىق ءۆارياتيۆتى ءبولىم كىرەدى. سونىڭ ىشىندە باستاۋىش سىنىپتاردىڭ مۇعالىمى 15-16 ساعات ساباق بەرە الادى. مىسالى, بىرىكتىرىلگەن العاشقى ءتىل جانە ادەبيەت – 6 ساعات, ماتەماتيكا – 4 ساعات, عىلىمعا كىرىسپە – 2 ساعات, الەمدى تانۋ – 1 ساعات, ءوزىن ءوزى تانۋ – 1 ساعات جانە وقۋشىلاردى تاڭداۋ جاعدايىندا 2 ساعات – ءۆارياتيۆتى قۇرامداۋىش. ال جوعارى وقۋ ورىندارىندا نەمەسە كوللەدجدەردە مۇعالىمگە «باستاۋىش سىنىپتاردىڭ مۇعالىمى» دەگەن بىلىكتىلىك بەرىلەدى, ناتيجەسىندە ەكىنشى ءپان ءۇشىن 3 ساعات, شەت تىلدەرىنە 2 ساعات, «ونەر» بىرىكتىرىلگەن پانىنە 2 ساعات, دەنە شى­نىقتىرۋعا 2 ساعات, اقپاراتتىق-كوممۋ­ني­كاتيۆتىك تەحنولوگيا بويىنشا 1 ساعات سياقتى پاندەردەن ءتيىستى بىلىكتىلىگى بار مۇعا­لىمدەر ساباق بەرەدى. «ءبىلىم تۋرالى» زاڭعا ءساي­كەس, مۇعالىمنىڭ مولشەرلەمەسى 18 ساعاتقا تەڭ, ال جوعارىدا ايتىلعان اقپارات باس­تاۋىش سىنىپتاردىڭ مۇعالىمى مۇنداي وقۋ جوس­پارى كەزىندە مولشەرلەمەدەن تومەن جۇكتەمە­گە يە بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن كورسەتەدى, ول جا­لا­قىنىڭ ازايۋىنا اكەلىپ سوقتىرادى. سوندىقتان دا, مۇعالىمدەر جاعى وسى ماسەلەگە قاتتى الاڭ­داۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. – جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردى نازار­باەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ (نزم) باعدار­لا­ماسىنا بەيىمدەۋ ماسەلەسىنە قالاي قارايسىز؟ – جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى باعدارلاماسىنا بەيىمدەلۋ بويىنشا ءبىراز ماسەلەلەر تۋىنداپ وتىر. بۇگىندە ەلىمىز بويىنشا 30 قاناتقاقتى مەكتەپ وقۋ جىلىن اياقتادى, ەكسپەريمەنتتىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا جاريا ەسەپ جوق, الايدا, 2016 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ قازاقستاننىڭ مەكتەپتەرىندە نزم باعدارلاماسىن ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانى بەلگىلى. ەگەر نزم ەسەبىن نەگىزگە الاتىن بولساق, ول ءىستىڭ ناقتى دارەجەسىن كورسەتپەيدى, ويتكەنى, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى وقۋشىلارىنىڭ كونتينگەنتى كونكۋرستىق نەگىزدە قالىپتاستىرىلادى, ال جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتە قابىلەتىنە جانە مەكتەپكە دەيىنگى دايىندىق دەڭگەيىنە بايلانىستى ەمەس, 6 جاسقا تولعان وقۋشىلار وقيدى. ولاردىڭ وقۋىمەن كونكۋرس ارقىلى وتكەن مۇعالىم ەمەس, جوسپار بويىنشا 1 سىنىپتى قابىلداۋعا ءتيىس مۇعالىم اينالىسادى. بىراق, مۇعالىمدەردىڭ باسىم بولىگى ءۇش دەڭگەيلى كۋرستان وتكەن جوق جانە بار­لىعى بىردەي نزم دەڭگەيىندە ساباق بەرۋ ءادىس­تەمەسىن قاجەتتى دارەجەدە مەڭگەرمەگەنى انىق. 2016 جىلدىڭ 12 تامىزىنان باستاپ باستاۋ­ىش سىنىپ مۇعالىمدەرى مەن ءپان مۇعالىمدەرى جاڭا ءبىلىم ستاندارتتارى بويىنشا بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنان وتە باستايدى. ارينە, از عانا ۋاقىتقا سوزىلاتىن كۋرستاردىڭ بارىسىندا كادرلاردىڭ بارلىق ماسەلەلەرى شەشىلەدى دەپ ايتۋدان اۋلاقپىن. سوندىقتان دا, باعدارلامانى ازىرلەۋشىلەر ايماقتارداعى مەكتەپتەردى, وقۋ-تاربيە بارىسى مەن مەكتەپ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىن سۇيەمەلدەپ وتىرۋ ءۇشىن پەداگوگتاردى «ورلەۋ» بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ينستيتۋتى مەن مۇعالىمدەردى ماشىقتاندىرۋ ورتالىقتارىنا تىركەۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. جاڭارتىلعان ءبىلىم باعدارلاماسىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قالالىق جانە اۋداندىق ءبىلىم بولىمدەرى جاڭادان وقۋعا كەلەتىن ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارى كونتينگەنتىن تانىپ ءبىلۋى قاجەت. ونىڭ ىشىنەن مەكتەپكە دەيىن دايىندىقتان وتكەندەرىن ىرىكتەپ, ولار ءۇشىن تامىز ايىندا جازعى مەكتەپتەر ۇيىمداستىرىلۋى قاجەت دەپ پايىمدايمىن. – اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىن مۇعالىمدەرگە قوسىمشا قولداۋلار كورسەتىلە مە؟ بۇل تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ – اۋىلداردى پەداگوگ كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ءالى دە وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر. ءتىپتى, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى دا كەيبىر وڭىرلەردە جاس ماماندارعا الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ جەتكىلىكسىز بولۋىنان پەداگوگ كادر­لار تاپشىلىعى ماسەلەسىن ءاردايىم شەشە بەرمەيدى. جىل سايىن ءۇش ءتىلدى مەڭ­گەر­مەگەن, ەسەسىنە ءوز ءپانى مەن ساباق بەرۋ ادىستەمەسىن جەتىك بىلە­تىن جانە ساپالى ءبىلىم بەرەتىن بىرقاتار وتە بىلىكتى مۇعالىمدەر زەينەتكە شىعىپ جاتادى. ارينە, ولاردىڭ ورنىنا جاڭا مۇعالىمدەر كەلەتىنى ءسوزسىز, بىراق بۇگىندە مۇعالىم ماماندىعىن ارماندايتىن جاستاردىڭ قاتارى تىم سيرەك. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە مەكتەپ بىتىرۋشىلەر مەن پەداگوگيكالىق فاكۋلتەتتەردىڭ تالاپكەرلەرى اراسىندا «قانداي سەبەپتەرمەن پەداگوگيكالىق ماماندىقتى تاڭداپ وتىرعانى» جونىندە الەۋمەتتىك ساۋالدامالار جۇرگىزەتىن ۋاقىت جەتتى دەپ ويلايمىن. جاسىراتىنى جوق, ماماندىقتى تاڭداۋعا كوبىنە بالانىڭ جان قالاۋى, ونىڭ سول مامان­دىققا دەگەن ىقىلاسى ەمەس, ءبىلىم گرانتتارىنىڭ اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. جالاقىسىنىڭ تومەندىگى, قىرۋار ءىسى, جۇمىس كۇنىنىڭ ۋاقىت تارتىبىنە باعىن­بايتىنى مەن تاۋسىلمايتىن ەسەپ بەرۋشىلىگىنە وراي مۇعالىم ماماندىعىنىڭ قۇرمەتتى ەمەس ەكەنى, ءتىپتى, اشىعىن ايتساق, قادىرى كەتىپ تۇرعانى ەشكىمگە دە قۇپيا ەمەس. – مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋى جونىندە نە ايتاسىز؟ – ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋ مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىن ورىنداۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. وقۋ جوسپارىنا ساي ساباق بەرۋ ءۇشىن, ءتيىستى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى تالاپ ەتەتىن «اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتيۆتىك تەحنولوگيالار», «عىلىمعا كىرىسپە», «ونەر» بىرىكتىرىلگەن ءپانى سياقتى جاڭا پاندەر پايدا بولا باستادى. بارشاڭىزعا بەلگىلى, نزم-ءنىڭ جابدىقتالۋ دەڭگەيى تۋرالى ايتپاعاننىڭ وزىندە, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ باسىم بولىگىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2012 جىلعى 7 ناۋرىزداعى №97 «مەكتەپكە دەيىنگى, باستاۋىش, نەگىزگى ورتا, جالپى ورتا, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن جابدىقتارمەن جانە جيھازبەن جاراقتاندىرۋ نورمالارىن بەكىتۋ تۋرالى» بۇيرىعىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىندىگى بەلگىلى. مىسالى, ەلدەگى مەكتەپتەردىڭ نەبارى 55 پايىزى حيميا, فيزيكا, بيولوگيا كابينەتتەرىمەن جابدىقتالعان, ولاردىڭ كوبى ەسكىرگەن نەمەسە زەرتحانالىق ماتەريالى تۇگەسىلگەن. ارينە, «ءا» دەگەننەن مەكتەپتەردىڭ بارلىعىن جاڭا زامانعا ساي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن بولا قويماس. بىراق ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى كۇشەيتۋدى جاڭا مەملەكەتتىك ستاندارتتاردىڭ كەستەسىنە سايكەس وتكىزسە, مىسالى 2017 جىلى – 1 سىنىپتى, 2018 جىلى – 2, 5, 7 سىنىپتاردى, 2019 جىلى – 3, 6, 8, 10 سىنىپتاردى, 2020 جىلى – 4, 9, 11, 12 سىنىپتاردى جابدىقتاسا, بيۋدجەتكە دە اۋىر بولماس ەدى جانە اتالعان پروبلەمالار دا شەشىلەر ەدى دەپ ويلايمىن. – تاۋەكەل توبىنداعى بالالار مەن دەۆيانتتىق وتباسىلاردان شىققان بالالار بەس كۇندىك اپتا كەزىندە, ياعني قازىرگى ۋاقىتتا قالاي قامتىلعان؟ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بالالاردىڭ نەبارى 25 پايىزى ۇيىرمە جانە سەكتسيالىق جۇمىستارمەن قامتىلعان. قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى جەلىسىنىڭ دۇرىس دامىماي وتىرعانى جاسوسپىرىمدەر ورتاسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ارتۋىنا باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى. – ناتاليا ۆاسيلەۆنا, اشىق اڭگىمەڭىز ءۇشىن العىس بىلدىرەمىز. الداعى ۋاقىتتا ءبىلىم تۋرالى زاڭداردى جەتىلدىرۋگە, ءبىلىم سالاسىن جاقسارتۋعا حال-قادەرىڭىزشە ۇلەس قوساسىز عوي دەگەن ۇمىتتەمىز. راحمەت. – سىزگە دە راحمەت. جالپى, ءبىلىم سالاسىندا ءتۇيىنى تابىلماعان پروبلەمالار جوق ەمەس, بار. ولارعا جۇرتشىلىق تاراپىنان الاڭداۋشىلىق تانىتىلۋى دا ورىندى. دەگەنمەن, تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى كوپشىلىكپەن اقىلداسا وتىرىپ شەشۋگە ارەكەت جاسالىپ جاتقانى كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتادى. وسى ارادا «كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەن قازاق ماقالىن ەستەن شىعارمايىق.  اڭگىمەلەسكەن سامات مۇسا, «ەگەمەن قازاقستان»