ەلباسى ءدىننىڭ اتىن جامىلعان لاڭكەستىك قاۋىپتىڭ بەتىن قايتارۋعا باستاماشى بولىپ كەلەدى
ءوزىنىڭ العاش پايدا بولعان كەزىندە مۇرات تۇتىپ, كوزدەگەن نەگىزگى مۇددەسى ادام بالاسىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە, يمانعا ۇيىتۋعا باعىتتالسا, بۇگىنگى تاڭدا ولاردىڭ اراسىنداعى كەيبىر جالعان اعىمدار حالىقارالىق تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزمنىڭ وشاعىنا اينالىپ, قوعامعا قاۋىپ توندىرەتىن قاتەر رەتىندە باعالانىپ وتىر.
تۋاسى بىرلىكتى, بەيبىتشىلىك پەن قايىرىمدىلىقتى ۋاعىزداۋشى ءىلىم رەتىندە دۇنيەگە كەلگەن, ءوزىنىڭ ماعىناسى «بەيبىتشىلىك», «مويىنسۇنۋ» دەگەنى ۇعىمداردى بىلدىرەتىن يسلام ءدىنىن ۇستانىپ وتىرعان كۇللى الەمدەگى 1,7 ميللياردتان استام حالىققا دا مۇنداي جاعداي ايرىقشا قاتتى باتادى. بۇعان سوڭعى جىلدارى الەم دىندەرى ليدەرلەرىنىڭ ءوزارا ىنتىماعىن ارتتىرۋ, ناعىز يسلامدى ونىڭ اتىن جامىلعان قانقۇيلى سودىرلاردان اراشالاپ الۋ باعىتىندا وتكىزىلىپ جۇرگەن الۋان ءتۇرلى القالى شارالار ناقتى ايعاق. تاياۋدا سونداي باسقوسۋدىڭ ءبىرى استانادا وتكەلى تۇر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماشىلدىعىمەن شاقىرىلعان «دىندەر تەرروريزمگە قارسى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا تاپ وسى تاقىرىپتا بۇرىننان قوزعالىپ كەلە جاتقان كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ ارقاۋىن شيراتاتىن بولادى.
مەملەكەت باسشىسى بۇكىل پلانەتا اۋماعىنا قاتەر ءتوندىرىپ, جان-جاعىنا اجال وعىن سەبۋگە بەت بۇرا باستاعان وسىناۋ زالالدى تەندەنتسيانىڭ الدىن الىپ, بۇعان دەيىن جىبەرىپ كەلگەن ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا الەمنىڭ ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ باستارىن قوسىپ, القالى جيىن وتكىزۋدى وسى عاسىردىڭ باسىندا-اق قولعا العان بولاتىن. وسىلايشا, قازىرگى كەزەڭدە ءدىننىڭ قوعامداعى الاتىن ءرولىنىڭ قانشالىقتى دارەجەدە ەكەنىن ەرتە شامالاپ, پايىمداپ ۇلگەرگەن ەلباسى 2003 جىلى جەكە باستاما كوتەرىپ, سول جىلعى قىركۇيەك ايىندا ەلوردادا العاش رەت الەم دىندەرى مەن كونفەسسيالار وكىلدەرىنىڭ سەزىن وتكىزدى. مۇنىڭ ارعى استارىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن كەلىسىمپازدىق, ىنتىماق پەن تاتۋلىق قاعيداتتارىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان كەمەل كەلەشەككە كەڭ جول اشۋ, وسى ارقىلى بۇدان بىلاي عالامدا زورلىق-زومبىلىق, فاناتيزم, ەكسترەميزم جانە تەرروريزم سەكىلدى قانقۇيلى تەرىس كورىنىستەردىڭ بولماۋىنا ىقپال ەتۋ ارەكەتتەرى جاتىر ەدى.
كۇنى بۇگىنگە دەيىن اتالمىش فورۋم 5 رەت شاقىرىلدى. ونىڭ ءبارى سونشاما جىلدار بويى جەر شارىن «وركەنيەتتەر قاقتىعىسىنىڭ» شىڭىراۋىنا قۇلاۋدان امان ساقتاپ قالۋعا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزىپ كەلدى. وسى كەزەڭدە جاھاندىق تولەرانتتىلىق پەن سەنىمنىڭ قالىپتاسۋىنا بەرىك نەگىز قالاندى. اينالىپ كەلگەندە, وسى ۋاقىتقا دەيىن وتكەن بەس سەزد ءارتۇرلى دىندەر مەن مادەنيەتتەرگە نەگىزدەلگەن وركەنيەتتەر مەن قوعامدار قايتكەندە دە ءبىر-ءبىرىمەن قاقتىعىسپاي قويمايدى دەگەن يدەيانىڭ نەگىزسىز ەكەنىن تولىق دالەلدەدى. استانادا وتكەن وسى القالى جيىندار وعان ۇدايى قاتىسۋشى بارلىق دىندەر ليدەرلەرى وزدەرىنىڭ جەر بەتىندەگى الۋان ءناسىلدى حالىقتار مەن ۇلتتاردىڭ جاراستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن, بەرەكەسى مەن ءوزارا بەيبىت تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتە الاتىن تەگەۋرىندى كۇش ەكەندەرىن كورسەتىپ بەردى. ال اتالمىش سەزگە يسلام, حريستيان, يۋدايزم, يندۋيزم, بۋدديزم سەكىلدى جەتەكشى دىندەرمەن قاتار باسقا دا دىندەر جەتەكشىلەرى مەن كورنەكتى وكىلدەرى ۇزبەي قاتىستى. بۇلاردىڭ بارلىعىندا ءدىني فاناتيزمنەن باس تارتۋ, تەرروريزم مەن ەكسترەميزم تامىرىنا بالتا شابۋ يدەيالارى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردىڭ ءبارىنىڭ تۇپكى ماقساتى بولدى.
تەگىندە, يسلام ءوزىنىڭ 14 عاسىرلىق تاريحىنىڭ ءون بويىندا ەشقاشان ادامداردى ب ۇلىككە, بۇزاقىلىققا, تارتىپسىزدىككە, قاتىگەزدىككە, بىرەۋدىڭ جازىقسىز قانىن ءوز موينىنا جۇكتەۋگە شاقىرعان ەمەس. كەرىسىنشە, ول وزگەنىڭ اقىسىنا زارەدەي قيانات جاساماۋعا ۇيرەتەتىن ۇلكەن تاربيەنىڭ كوزى بولىپ كەلەدى. مۇنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ ءارتۇرلى جيىنداردا سويلەگەن سوزدەرىندە سان مارتە اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا بۇعان ايرىقشا توقتالدى. مەملەكەت باسشىسى وسىناۋ قۇندى قۇجاتتا: «ءبىز مۇسىلمانبىز, ونىڭ ىشىندە ءابۋ حانيفا ءمازھابىن ۇستاناتىن سۇننيتتەرمىز. بابالارىمىز ۇستانعان بۇل جول ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى, اتا-انانى سىيلاۋعا نەگىزدەلگەن. ەندەشە, بۇگىنگى ۇرپاق تا الەمدەگى ەڭ ىزگى ءدىن – يسلام ءدىنىن قادىرلەي وتىرىپ, اتا ءداستۇرىن ارداقتاعانى ابزال. ءبىز مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ ءبىر بولىگى ەكەنىمىزدى ماقتان تۇتامىز. ول – ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىز. بىراق بىزدە زايىرلى قوعامنىڭ داستۇرلەرى دە بار ەكەنىن, قازاقستان زايىرلى مەملەكەت ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك», – دەپ ءبارىن ورىن-ورنىنا قويىپ, اشىپ ايتىپ شىقتى. ءبىز وسىنىڭ وزىنەن ءداستۇرلى ءدىنىمىزدى ۇلت كەلبەتى مەن قاسيەتىن تانىتاتىن قۇندىلىقتار رەتىندە باعالاۋ كەرەكتىگىن ۇعىنامىز. بۇدان ءارى ەلباسى: «ءبىز جاراتۋشىعا دەگەن كىرشىكسىز سەنىمنىڭ اگرەسسيالى جانە قىرىپ-جويعىش فاناتيزممەن الماسۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. ول – ءبىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش حالقىمىزدىڭ پسيحولوگياسى مەن ءدىلىنە مۇلدە جات. ول – قازاقستان مۇسىلماندارى ۇستاناتىن حانافي ءمازھابىنا قاراما-قايشى», – دەپ الدىڭعى ويدىڭ باعاسىن ارتتىرا ءتۇستى.
جالپى, الەمدەگى قانداي دا ءبىر جەتەكشى ءدىن بولسىن, ادامدى ادامنىڭ ءولتىرۋىن, ادامنىڭ ادامعا جاۋىزدىق كورسەتۋىن قولدامايدى. مىسالى, ەۆرەي مەن حريستيان ءداستۇرلى دىندەرىنىڭ دەكالوگىندا, ياعني «ون وسيەتىنىڭ» التىنشى تارماعىندا: «ولتىرمە» دەپ انىق جازىلعان. قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ «ءال-يسرا» سۇرەسى: «ەگەر بۇعان سەندەردىڭ قۇقىلارىڭ بولماسا, جان يەسىن ولتىرمەڭدەر, اللا تىيىم سالعان», – دەگەن ۋاعىزدى العا تارتادى. بۇل ونەگەلى وسيەت ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بولمىس-ءبىتىمى مەن ءومىر بويى ۇستانعان تۇرمىس-سالتىنا ءدوپ كەلەدى. ويتكەنى, قاشاننان ادامگەرشىلىكتى بارىنەن جوعارى قوياتىن, ىزەتتىلىك پەن قايىرىمدىلىقتى تۋ ەتىپ كوتەرىپ كەلگەن قازاق تۋمىسىنان وسى شاراپاتتى شارتتارعا بەيىم ەدى. سوندىقتان, يسلام ۇلتىمىزدىڭ جان دۇنيەسىمەن, رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن, تابيعي سەنىمدەرىمەن بارىنشا ۇيلەسكەن ءىلىم بولدى. اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى قانىنا ءسىڭىرگەن يسلام بۇگىندە ءبىزدىڭ بىرەگەي مادەنيەتىمىزدى قۇراعان, مەملەكەتتىلىگىمىزدى قالىپتاستىرعان اتا دىنىمىزگە اينالدى. وسىعان بايلانىستى كەزىندە قازاق حاندارى دا اسىل ءدىنىمىزدىڭ ميزامدارىنا ءاردايىم جۇگىنىپ وتىردى. سونىڭ ءبىرى – ايگىلى ءاز تاۋكەنىڭ 34 باپتان تۇراتىن «جەتى جارعىسىنىڭ» 3 بابى دىنگە قاتىستى ۇكىم ەتسە, قالعان 31 بابى ادام قۇقىقتارى مەن قوعامدىق قاتىناستارعا بايلانىستى قوزعالدى.
وسىنداي قاسيەتتى بابالارىنىڭ سالىپ كەتكەن دانالىق جولدارىمەن ءجۇرىپ كەلە جاتقان نۇرسۇلتان نازارباەۆ كۇللى الەم ەلەڭدەپ وتىرعان شاتقاياق شاقتاردا شىرعالاڭنان شىعار جول تاۋىپ كەتەتىن ەرەن تۇلعا رەتىندە الەمگە تانىلىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرىنشىسى, البەتتە, ونىڭ ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, تاۋەلسىزدىگىنىڭ ىرگەتاسىن قالاي باستاعان العاشقى ەلەڭ-الاڭ كەزەڭدە سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ, وسى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان ءوز ەركىمەن باس تارتۋى بولسا, ەكىنشىسى, جوعارىدا ايتىلعان جاڭا جۇزجىلدىقتىڭ باس جاعىندا استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن ومىرگە كەلتىرىپ, قالىپتاستىرۋى ەدى. سوندىقتان دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا اقش-تىڭ باس قالاسى – ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى قورىتىندى ءسامميتتىڭ مىنبەسىنەن تاراتقان «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسى بەيبىتشىلىك سۇيگىش ادامزاتتى ءدۇر سىلكىندىرگەن ايتۋلى وقيعاعا اينالدى. الەۋەتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالى بار رەسپۋبليكانىڭ سول قارۋلارىن جويىپ جىبەرگەن ليدەرى رەتىندە دۇنيەجۇزى قاۋىمداستىعىنىڭ نازارىنا ىلىككەن پرەزيدەنتتىڭ سودان كەيىنگى جىلداردا دا بەيبىتشىلىك جولىنداعى كۇرەستى ۇدايى جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىن بىلايعى جۇرتشىلىق ونسىز دا جاقسى بىلەتىن ەدى. سول سەبەپتى دە ەلباسىنىڭ مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى جيىننىڭ سوڭىن الا, ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىندا ىستانبۇلدا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ «ادىلەتتىلىك پەن بەيبىتشىلىك بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق ءۇشىن» ۇرانى اياسىندا وتكەن XIII سامميتىندە سويلەگەن ءسوزى الدىڭعى سارابدال ويلاردىڭ زاڭدى جالعاسىنداي بولىپ ەستىلدى. ول امەريكا تورىندە ادامزاتتى يادرولىق اپاتتان امان ساقتاپ قالۋدىڭ بايىپتى جولدارىن قاراستىرۋعا شاقىرسا, انادولى جەرىندە يسلام الەمىن الا تايداي ءبۇلدىرىپ جاتقان تەررورشىلار مەن ءدىني ەكسترەميزمدى بۇعاۋلاۋدىڭ ناقتىلى شارالارىن العا تارتتى. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ەكەۋى دە پلانەتالىق اۋقىمدا زور قاۋىپ-قاتەر توندىرە باستاعان الاپات اپاتتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالدى. ىستانبۇل ءسامميتى يسلام ەلدەرى ليدەرلەرىنىڭ بۇعان دەيىنگى بوي كورسەتىپ كەلگەن وركوكىرەكتىك پەن مەنمەندىكتى جيىپ قويىپ, مۇنىڭ ورنىنا كۇن سايىن دەرلىك ءورشىپ بارا جاتقان ارازدىقتى اۋىزدىقتاۋ, سوعىس ورتىنە شارپىلعان ايماقتارعا بەيبىت كۇندى قايتا ورنىقتىرۋ مۇراتىن كوزدەدى. الەمگە ايگىلى الەۋەتتى ۇيىمنىڭ ماقساتى مۇسىلمان مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ءوزارا تاتۋلىق پەن ىنتىماقتاستىقتى جولعا قوياتىن تەتىكتەردى قاراستىرۋ بولدى. مۇنىڭ ارعى جاعىندا يسلام ەلدەرىنىڭ حالىقارالىق ارەنادا بىرلەسە قيمىلداۋى, ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ تۇراقتى دامۋىنا قول جەتكىزۋ يدەيالارى كوتەرىلدى. وسى يدەيالاردىڭ ءبارىنىڭ كوشباسشىسى بولا بىلگەن ەلباسى شاراعا قاتىسۋشىلارعا ۇيىمعا مۇشە ەلدەر ادام دامۋى يندەكسى كورسەتكىشتەرىنىڭ تومەندىگىن, ينۆەستيتسيالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن, ءبىلىم مەن مەديتسينا قىزمەتىنە قولجەتىمسىزدىگىن ايتا كەلىپ, بۇل قيىندىقتاردى بىرلەسىپ شەشۋدى ۇسىندى. ول, سونىمەن قاتار, مۇسىلمان ۇمبەتى ءۇشىن باستى قاۋىپ ىشكى قاقتىعىستار مەن جانجالدار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
بۇگىندە بۇكىل الەمنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, مادەني جانە رۋحاني احۋالىنا ءوزىنىڭ ۇلكەن ىقپالىن تيىگىزىپ وتىرعان ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم وسىلايشا ءححى عاسىردىڭ ەڭ ءبىر وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ بىرىنە ۇلاستى. بىراق ول ءبىر مەزگىلدە وزىنەن ءوزى پايدا بولا سالعان جوق ەدى. وسى رەتتە باتىستىڭ بەلگىلى عالىمى ساميۋەل حانتينگتون ءوزىنىڭ «وركەنيەتتەر تەكەتىرەسى» دەگەن كىتابىندا: «دۇنيە ءجۇزىندەگى ەكى لاگەردىڭ ءبىرى – كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىن الەمدە ەكىنشى ءبىر قاراما-قارسى كۇشتەر پايدا بولدى, ول – دىندەر, وركەنيەتتەر قاقتىعىسى, دالىرەك ايتساق, حريستيان جانە يسلام دىندەرى اراسىنداعى تەكەتىرەس. كەلەشەكتە ادامزات تاعدىرىن وسى ەكى ءدىن اراسىنداعى ديالوگ شەشەدى», – دەپ جازادى. بۇعان كەلىسەتىندەر دە, كەلىسپەيتىندەر دە بار. ويتكەنى, بۇل جەردە ەكى جاقتىڭ دا شىندىعىنىڭ ۇشى كورىنەدى. ولاي دەيتىنىمىز, ەكسترەميزم ادام بالاسىنا تىم ەرتەدەن, ءبىر ادامداردىڭ باسقا ادامداردىڭ ۇستىنەن بيلىك جۇرگىزۋلەرى بەلگىلى ءبىر مولشەردە تابىس اكەلگەن جانە وسىعان بايلانىستى كوزدەگەن ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن كەز كەلگەن جولدى تاڭداي باستاعان كەزدەرىنەن جاقسى تانىس. بيلىك پەن بايلىق ءۇشىن تالاس الدىڭعى لەككە شىققان داۋىردەن باستاپ بىرەۋدىڭ ەكىنشى بىرەۋگە كوپە-كورىنەۋ زورلىق-زومبىلىعى ءومىردىڭ وزىندىك بەت-بەينەسىنە اينالىپ كەتتى. ال الدىنا مۇنداي ماقسات قويعان جانداردى ەشقانداي مورالدىق كەدەرگىلەر دە, ادامگەرشىلىك سەزىمدەرى دە, ءتىپتى تۋىستىق-باۋىرلىق جاقىندىق تا توقتاتا العان جوق. كەيىن بۇل ماقساتتاردىڭ ءبارى ءدىني ۇرانداردى جامىلىپ, بىرگە كوتەرىلە باستاعان كەزدە ولار الەم قاۋىمداستىعى ءۇشىن بۇرىنعىدان الدەقايدا قاتەرلى قاۋىپ بولا ءتۇستى. ەندى كەلىسۋگە بولاتىنى, شىنىمەن كەشەگى الىپ وداق ىدىراعاننان كەيىن جەر شارىندا ءبىر پوليارلى الەم پايدا بولىپ, جاھان ءجۇزى سونىڭ اشسا – الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا كەتەتىن حالگە جەتتى دە, بۇرىن تىپ-تىنىش جاتقان مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ءبىرازى لاڭكەستىك ارەكەتتەردىڭ ناعىز وشاعىنا اينالدى.
اعىلشىن جازۋشىسى مايكل ءديبديننىڭ «ءولى لاگۋنا» دەگەن رومانىندا ۆەنەتسيالىق دەماگوگتىڭ اۋزىمەن ايتىلاتىن: «ناعىز جاۋسىز ناعىز دوستىقتىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. ەگەر ءبىز ءوزىمىز بولىپ تابىلمايتىندى جەك كورمەيتىن بولساق, ءوزىمىز بولىپ تابىلاتىندى دا دۇرىستاپ سۇيە المايمىز», – دەيتىنى بار ەدى. بۇل شىنىندا ەرتەدەن كەلە جاتقان اقيقاتتىڭ ءبىر كورىنىسى. ال ادامدار مۇنداي كوزقاراس پەن پيعىلدان ايىرىلمايىنشا, ءبىر-ءبىرىمەن تاتۋ تۇرۋى قيىنداي بەرەدى. بۇل اقيقاتتى بۇگىندە ساياساتكەرلەر دە, عالىمدار دا جوققا شىعارا قويمايدى. قازىرگى الەمدە بولىپ جاتقان كوپتەگەن كەرەعار كورىنىستەر بىزگە وسىنى بايقاتادى. ەڭ وكىنىشتىسى, كوپتەگەن ەل بيلەۋشىلەرى وسى كونە قاعيداتتىڭ اياسىنان شىعا الماي كەلەدى.
ەكى عاسىردىڭ توعىسار شاعىندا الەمدى تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزمنىڭ كەزىپ كەتۋىنە بۇدان باسقا دا فاكتورلار ىقپال ەتكەن سياقتى.
زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمىنشا, الەمدە XX عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنىڭ باسىندا-اق بارلىق دىندەردەگى فۋندامەنتالدىق اعىمدار بۇرىنعىسىنان ءۇش ەسەگە دەيىن ءوسىپ كەتكەن. سونىڭ سالدارىنان قازىرگى تاڭدا جەر بەتىندە ارەكەت ەتۋشى بارلىق تەررورلىق ۇيىمداردىڭ تورتتەن ءبىرىن ءدىني ماقسات-باعىتتى جامىلعان سودىرلار توبىرلارى قۇراپ وتىر. الايدا, بۇلاردىڭ سوڭعىلارىنىڭ ادامزاتقا تيگىزىپ وتىرعان زالال-زارداپتارى الدىڭعىلارىنان دا اسىپ تۇسەدى. رەسەي عالىمدارىنىڭ اتاپ كورسەتىپ وتىرعانىنداي, 2014 جىل تەررورلىق سيپاتتاعى قارۋلى قاقتىعىستار سونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 80 پايىزعا دەيىن ءوسىپ كەتكەن. وسى كەزەڭدە لاڭكەستەر قولىنان 32 مىڭ 658 ادام قازا تاپقان. وسىلايشا عاسىر باسىنداعى كورسەتكىش 9 ەسەگە ارتقان. ال تەرروريزمنەن كەلگەن ەكونوميكالىق شىعىننىڭ مولشەرى 52,9 ميلليارد دوللارعا جەتىپ وتىر. ءدىني تەررورلىق ۇيىمدار اراسىندا نيگەريادا لاڭ سالىپ جۇرگەن «بوكو حارام» مەن تاياۋ شىعىستى دۇرلىكتىرىپ جاتقان دايش-تىڭ (قازاقستاندا تىيىم سالىنعان) ءاربىرى 2014 جىلى 6 مىڭنان استام جازىقسىز جانداردى قىرىپ سالىپ, وسى قانقۇيلى قىلمىستارى بويىنشا ەشكىمدى الدىنا سالماعان.
قازىرگى كەزدە ءدىني فۋندامەنتاليزم مەن لاڭكەستىك ءبىر عانا ايماققا, ءبىر عانا مەملەكەتكە ءتان نارسە بولىپ وتىرعان جوق. الەمدىك دارەجەدە لاڭكەستىككە اپاراتىن ءدىني ەكسترەميزم جالعاسا تۇسۋدە. وسى ورايدا پرەزيدەنت: «قازاقستاندا تەرروريزم, سەپاراتيزم جانە ەكسترەميزم پروبلەمالارى بار. اسىرەسە, حالىقارالىق تەرروريزمنىڭ كەڭ قانات جايعانىن جانە حالىقارالىق قاۋىمداستىق پەن ايماقتاردىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەرمەن ۇشتاسىپ, ساياسيلانعانىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ تاراپىنان تۋىنداعان قاۋىپ ويدان شىعارىلعان ەمەس, ناقتى جانە شىنايى ومىرلىك قاۋىپ», – دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. دەمەك, بۇگىندە ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن دە ءداستۇرلى بولىپ سانالمايتىن ءدىني اعىمدار مەن جالعان ءدىني قوزعالىستار ءماسەلەسى وتكىر كۇيىندە تۇر. كەيبىر جاستارىمىز ءبىزدىڭ سالتىمىز بەن ۇردىسىمىزگە جات وسى جالعان ءدىني كوزقاراستاردى كوزسىز قابىلداپ تا كەلەدى. سەبەبى, ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءبىر بولىگىندە شەتتەن كەلگەن جالعان ءدىني اسەرلەرگە قارسى كۇرەس ءالى دە ءالجۋاز. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيا سەنىم بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرەدى, بۇل – فاكت. بىراق مۇنداي ەركىنشىلىكتىڭ اقىرى نەگە اپارىپ سوعاتىنىن وسى باستان ويلانباساق بولمايتىن شىعار. ءبىز بۇل جۇمىستىڭ بارىندە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ناقتى بەلگىلەنىپ بەرىلگەن نۇسقاۋلاردى باسشىلىققا الساق كەرەك.
مۇسىلمان الەمى – شەكسىز الەم. يسلام – عالامعا تامىرىن تەرەڭ جايعان كوشباسشى ءدىندەردىڭ ءبىرى. شىنتۋايتتاپ كەلگەندە, يسلام مەن مۇسىلمان الەمى تەرروريزممەن دە, ەكسترەميزممەن دە, فۋندامەنتاليزممەن دە ەشقاشان بىرگە بولعان ەمەس. ونىڭ ۇستانىمى بۇلاردان مۇلدەم بولەك. سوندىقتان, اقيقي ءدىنىمىزدى جالعان جانكەشتىلەر مەن جيھادشىلاردان اجىراتىپ الۋعا شىنداپ كۇش سالاتىن ۋاقىت جەتتى. ەلباسىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى وسى باعىتتاعى بارلىق بەلسەندى ءىس-ارەكەتتەرى بىزگە وسىنى اڭعارتادى.
ەركىن قىدىر,
«ەگەمەن قازاقستان»
ەلباسى ءدىننىڭ اتىن جامىلعان لاڭكەستىك قاۋىپتىڭ بەتىن قايتارۋعا باستاماشى بولىپ كەلەدى
ءوزىنىڭ العاش پايدا بولعان كەزىندە مۇرات تۇتىپ, كوزدەگەن نەگىزگى مۇددەسى ادام بالاسىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە, يمانعا ۇيىتۋعا باعىتتالسا, بۇگىنگى تاڭدا ولاردىڭ اراسىنداعى كەيبىر جالعان اعىمدار حالىقارالىق تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزمنىڭ وشاعىنا اينالىپ, قوعامعا قاۋىپ توندىرەتىن قاتەر رەتىندە باعالانىپ وتىر.
تۋاسى بىرلىكتى, بەيبىتشىلىك پەن قايىرىمدىلىقتى ۋاعىزداۋشى ءىلىم رەتىندە دۇنيەگە كەلگەن, ءوزىنىڭ ماعىناسى «بەيبىتشىلىك», «مويىنسۇنۋ» دەگەنى ۇعىمداردى بىلدىرەتىن يسلام ءدىنىن ۇستانىپ وتىرعان كۇللى الەمدەگى 1,7 ميللياردتان استام حالىققا دا مۇنداي جاعداي ايرىقشا قاتتى باتادى. بۇعان سوڭعى جىلدارى الەم دىندەرى ليدەرلەرىنىڭ ءوزارا ىنتىماعىن ارتتىرۋ, ناعىز يسلامدى ونىڭ اتىن جامىلعان قانقۇيلى سودىرلاردان اراشالاپ الۋ باعىتىندا وتكىزىلىپ جۇرگەن الۋان ءتۇرلى القالى شارالار ناقتى ايعاق. تاياۋدا سونداي باسقوسۋدىڭ ءبىرى استانادا وتكەلى تۇر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماشىلدىعىمەن شاقىرىلعان «دىندەر تەرروريزمگە قارسى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا تاپ وسى تاقىرىپتا بۇرىننان قوزعالىپ كەلە جاتقان كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ ارقاۋىن شيراتاتىن بولادى.
مەملەكەت باسشىسى بۇكىل پلانەتا اۋماعىنا قاتەر ءتوندىرىپ, جان-جاعىنا اجال وعىن سەبۋگە بەت بۇرا باستاعان وسىناۋ زالالدى تەندەنتسيانىڭ الدىن الىپ, بۇعان دەيىن جىبەرىپ كەلگەن ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا الەمنىڭ ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ باستارىن قوسىپ, القالى جيىن وتكىزۋدى وسى عاسىردىڭ باسىندا-اق قولعا العان بولاتىن. وسىلايشا, قازىرگى كەزەڭدە ءدىننىڭ قوعامداعى الاتىن ءرولىنىڭ قانشالىقتى دارەجەدە ەكەنىن ەرتە شامالاپ, پايىمداپ ۇلگەرگەن ەلباسى 2003 جىلى جەكە باستاما كوتەرىپ, سول جىلعى قىركۇيەك ايىندا ەلوردادا العاش رەت الەم دىندەرى مەن كونفەسسيالار وكىلدەرىنىڭ سەزىن وتكىزدى. مۇنىڭ ارعى استارىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن كەلىسىمپازدىق, ىنتىماق پەن تاتۋلىق قاعيداتتارىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان كەمەل كەلەشەككە كەڭ جول اشۋ, وسى ارقىلى بۇدان بىلاي عالامدا زورلىق-زومبىلىق, فاناتيزم, ەكسترەميزم جانە تەرروريزم سەكىلدى قانقۇيلى تەرىس كورىنىستەردىڭ بولماۋىنا ىقپال ەتۋ ارەكەتتەرى جاتىر ەدى.
كۇنى بۇگىنگە دەيىن اتالمىش فورۋم 5 رەت شاقىرىلدى. ونىڭ ءبارى سونشاما جىلدار بويى جەر شارىن «وركەنيەتتەر قاقتىعىسىنىڭ» شىڭىراۋىنا قۇلاۋدان امان ساقتاپ قالۋعا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزىپ كەلدى. وسى كەزەڭدە جاھاندىق تولەرانتتىلىق پەن سەنىمنىڭ قالىپتاسۋىنا بەرىك نەگىز قالاندى. اينالىپ كەلگەندە, وسى ۋاقىتقا دەيىن وتكەن بەس سەزد ءارتۇرلى دىندەر مەن مادەنيەتتەرگە نەگىزدەلگەن وركەنيەتتەر مەن قوعامدار قايتكەندە دە ءبىر-ءبىرىمەن قاقتىعىسپاي قويمايدى دەگەن يدەيانىڭ نەگىزسىز ەكەنىن تولىق دالەلدەدى. استانادا وتكەن وسى القالى جيىندار وعان ۇدايى قاتىسۋشى بارلىق دىندەر ليدەرلەرى وزدەرىنىڭ جەر بەتىندەگى الۋان ءناسىلدى حالىقتار مەن ۇلتتاردىڭ جاراستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن, بەرەكەسى مەن ءوزارا بەيبىت تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتە الاتىن تەگەۋرىندى كۇش ەكەندەرىن كورسەتىپ بەردى. ال اتالمىش سەزگە يسلام, حريستيان, يۋدايزم, يندۋيزم, بۋدديزم سەكىلدى جەتەكشى دىندەرمەن قاتار باسقا دا دىندەر جەتەكشىلەرى مەن كورنەكتى وكىلدەرى ۇزبەي قاتىستى. بۇلاردىڭ بارلىعىندا ءدىني فاناتيزمنەن باس تارتۋ, تەرروريزم مەن ەكسترەميزم تامىرىنا بالتا شابۋ يدەيالارى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردىڭ ءبارىنىڭ تۇپكى ماقساتى بولدى.
تەگىندە, يسلام ءوزىنىڭ 14 عاسىرلىق تاريحىنىڭ ءون بويىندا ەشقاشان ادامداردى ب ۇلىككە, بۇزاقىلىققا, تارتىپسىزدىككە, قاتىگەزدىككە, بىرەۋدىڭ جازىقسىز قانىن ءوز موينىنا جۇكتەۋگە شاقىرعان ەمەس. كەرىسىنشە, ول وزگەنىڭ اقىسىنا زارەدەي قيانات جاساماۋعا ۇيرەتەتىن ۇلكەن تاربيەنىڭ كوزى بولىپ كەلەدى. مۇنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ ءارتۇرلى جيىنداردا سويلەگەن سوزدەرىندە سان مارتە اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا بۇعان ايرىقشا توقتالدى. مەملەكەت باسشىسى وسىناۋ قۇندى قۇجاتتا: «ءبىز مۇسىلمانبىز, ونىڭ ىشىندە ءابۋ حانيفا ءمازھابىن ۇستاناتىن سۇننيتتەرمىز. بابالارىمىز ۇستانعان بۇل جول ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى, اتا-انانى سىيلاۋعا نەگىزدەلگەن. ەندەشە, بۇگىنگى ۇرپاق تا الەمدەگى ەڭ ىزگى ءدىن – يسلام ءدىنىن قادىرلەي وتىرىپ, اتا ءداستۇرىن ارداقتاعانى ابزال. ءبىز مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ ءبىر بولىگى ەكەنىمىزدى ماقتان تۇتامىز. ول – ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىز. بىراق بىزدە زايىرلى قوعامنىڭ داستۇرلەرى دە بار ەكەنىن, قازاقستان زايىرلى مەملەكەت ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك», – دەپ ءبارىن ورىن-ورنىنا قويىپ, اشىپ ايتىپ شىقتى. ءبىز وسىنىڭ وزىنەن ءداستۇرلى ءدىنىمىزدى ۇلت كەلبەتى مەن قاسيەتىن تانىتاتىن قۇندىلىقتار رەتىندە باعالاۋ كەرەكتىگىن ۇعىنامىز. بۇدان ءارى ەلباسى: «ءبىز جاراتۋشىعا دەگەن كىرشىكسىز سەنىمنىڭ اگرەسسيالى جانە قىرىپ-جويعىش فاناتيزممەن الماسۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. ول – ءبىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش حالقىمىزدىڭ پسيحولوگياسى مەن ءدىلىنە مۇلدە جات. ول – قازاقستان مۇسىلماندارى ۇستاناتىن حانافي ءمازھابىنا قاراما-قايشى», – دەپ الدىڭعى ويدىڭ باعاسىن ارتتىرا ءتۇستى.
جالپى, الەمدەگى قانداي دا ءبىر جەتەكشى ءدىن بولسىن, ادامدى ادامنىڭ ءولتىرۋىن, ادامنىڭ ادامعا جاۋىزدىق كورسەتۋىن قولدامايدى. مىسالى, ەۆرەي مەن حريستيان ءداستۇرلى دىندەرىنىڭ دەكالوگىندا, ياعني «ون وسيەتىنىڭ» التىنشى تارماعىندا: «ولتىرمە» دەپ انىق جازىلعان. قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ «ءال-يسرا» سۇرەسى: «ەگەر بۇعان سەندەردىڭ قۇقىلارىڭ بولماسا, جان يەسىن ولتىرمەڭدەر, اللا تىيىم سالعان», – دەگەن ۋاعىزدى العا تارتادى. بۇل ونەگەلى وسيەت ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بولمىس-ءبىتىمى مەن ءومىر بويى ۇستانعان تۇرمىس-سالتىنا ءدوپ كەلەدى. ويتكەنى, قاشاننان ادامگەرشىلىكتى بارىنەن جوعارى قوياتىن, ىزەتتىلىك پەن قايىرىمدىلىقتى تۋ ەتىپ كوتەرىپ كەلگەن قازاق تۋمىسىنان وسى شاراپاتتى شارتتارعا بەيىم ەدى. سوندىقتان, يسلام ۇلتىمىزدىڭ جان دۇنيەسىمەن, رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن, تابيعي سەنىمدەرىمەن بارىنشا ۇيلەسكەن ءىلىم بولدى. اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى قانىنا ءسىڭىرگەن يسلام بۇگىندە ءبىزدىڭ بىرەگەي مادەنيەتىمىزدى قۇراعان, مەملەكەتتىلىگىمىزدى قالىپتاستىرعان اتا دىنىمىزگە اينالدى. وسىعان بايلانىستى كەزىندە قازاق حاندارى دا اسىل ءدىنىمىزدىڭ ميزامدارىنا ءاردايىم جۇگىنىپ وتىردى. سونىڭ ءبىرى – ايگىلى ءاز تاۋكەنىڭ 34 باپتان تۇراتىن «جەتى جارعىسىنىڭ» 3 بابى دىنگە قاتىستى ۇكىم ەتسە, قالعان 31 بابى ادام قۇقىقتارى مەن قوعامدىق قاتىناستارعا بايلانىستى قوزعالدى.
وسىنداي قاسيەتتى بابالارىنىڭ سالىپ كەتكەن دانالىق جولدارىمەن ءجۇرىپ كەلە جاتقان نۇرسۇلتان نازارباەۆ كۇللى الەم ەلەڭدەپ وتىرعان شاتقاياق شاقتاردا شىرعالاڭنان شىعار جول تاۋىپ كەتەتىن ەرەن تۇلعا رەتىندە الەمگە تانىلىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرىنشىسى, البەتتە, ونىڭ ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, تاۋەلسىزدىگىنىڭ ىرگەتاسىن قالاي باستاعان العاشقى ەلەڭ-الاڭ كەزەڭدە سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ, وسى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان ءوز ەركىمەن باس تارتۋى بولسا, ەكىنشىسى, جوعارىدا ايتىلعان جاڭا جۇزجىلدىقتىڭ باس جاعىندا استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن ومىرگە كەلتىرىپ, قالىپتاستىرۋى ەدى. سوندىقتان دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا اقش-تىڭ باس قالاسى – ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى قورىتىندى ءسامميتتىڭ مىنبەسىنەن تاراتقان «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسى بەيبىتشىلىك سۇيگىش ادامزاتتى ءدۇر سىلكىندىرگەن ايتۋلى وقيعاعا اينالدى. الەۋەتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالى بار رەسپۋبليكانىڭ سول قارۋلارىن جويىپ جىبەرگەن ليدەرى رەتىندە دۇنيەجۇزى قاۋىمداستىعىنىڭ نازارىنا ىلىككەن پرەزيدەنتتىڭ سودان كەيىنگى جىلداردا دا بەيبىتشىلىك جولىنداعى كۇرەستى ۇدايى جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىن بىلايعى جۇرتشىلىق ونسىز دا جاقسى بىلەتىن ەدى. سول سەبەپتى دە ەلباسىنىڭ مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى جيىننىڭ سوڭىن الا, ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىندا ىستانبۇلدا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ «ادىلەتتىلىك پەن بەيبىتشىلىك بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق ءۇشىن» ۇرانى اياسىندا وتكەن XIII سامميتىندە سويلەگەن ءسوزى الدىڭعى سارابدال ويلاردىڭ زاڭدى جالعاسىنداي بولىپ ەستىلدى. ول امەريكا تورىندە ادامزاتتى يادرولىق اپاتتان امان ساقتاپ قالۋدىڭ بايىپتى جولدارىن قاراستىرۋعا شاقىرسا, انادولى جەرىندە يسلام الەمىن الا تايداي ءبۇلدىرىپ جاتقان تەررورشىلار مەن ءدىني ەكسترەميزمدى بۇعاۋلاۋدىڭ ناقتىلى شارالارىن العا تارتتى. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ەكەۋى دە پلانەتالىق اۋقىمدا زور قاۋىپ-قاتەر توندىرە باستاعان الاپات اپاتتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالدى. ىستانبۇل ءسامميتى يسلام ەلدەرى ليدەرلەرىنىڭ بۇعان دەيىنگى بوي كورسەتىپ كەلگەن وركوكىرەكتىك پەن مەنمەندىكتى جيىپ قويىپ, مۇنىڭ ورنىنا كۇن سايىن دەرلىك ءورشىپ بارا جاتقان ارازدىقتى اۋىزدىقتاۋ, سوعىس ورتىنە شارپىلعان ايماقتارعا بەيبىت كۇندى قايتا ورنىقتىرۋ مۇراتىن كوزدەدى. الەمگە ايگىلى الەۋەتتى ۇيىمنىڭ ماقساتى مۇسىلمان مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ءوزارا تاتۋلىق پەن ىنتىماقتاستىقتى جولعا قوياتىن تەتىكتەردى قاراستىرۋ بولدى. مۇنىڭ ارعى جاعىندا يسلام ەلدەرىنىڭ حالىقارالىق ارەنادا بىرلەسە قيمىلداۋى, ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ تۇراقتى دامۋىنا قول جەتكىزۋ يدەيالارى كوتەرىلدى. وسى يدەيالاردىڭ ءبارىنىڭ كوشباسشىسى بولا بىلگەن ەلباسى شاراعا قاتىسۋشىلارعا ۇيىمعا مۇشە ەلدەر ادام دامۋى يندەكسى كورسەتكىشتەرىنىڭ تومەندىگىن, ينۆەستيتسيالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن, ءبىلىم مەن مەديتسينا قىزمەتىنە قولجەتىمسىزدىگىن ايتا كەلىپ, بۇل قيىندىقتاردى بىرلەسىپ شەشۋدى ۇسىندى. ول, سونىمەن قاتار, مۇسىلمان ۇمبەتى ءۇشىن باستى قاۋىپ ىشكى قاقتىعىستار مەن جانجالدار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
بۇگىندە بۇكىل الەمنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, مادەني جانە رۋحاني احۋالىنا ءوزىنىڭ ۇلكەن ىقپالىن تيىگىزىپ وتىرعان ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم وسىلايشا ءححى عاسىردىڭ ەڭ ءبىر وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ بىرىنە ۇلاستى. بىراق ول ءبىر مەزگىلدە وزىنەن ءوزى پايدا بولا سالعان جوق ەدى. وسى رەتتە باتىستىڭ بەلگىلى عالىمى ساميۋەل حانتينگتون ءوزىنىڭ «وركەنيەتتەر تەكەتىرەسى» دەگەن كىتابىندا: «دۇنيە ءجۇزىندەگى ەكى لاگەردىڭ ءبىرى – كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىن الەمدە ەكىنشى ءبىر قاراما-قارسى كۇشتەر پايدا بولدى, ول – دىندەر, وركەنيەتتەر قاقتىعىسى, دالىرەك ايتساق, حريستيان جانە يسلام دىندەرى اراسىنداعى تەكەتىرەس. كەلەشەكتە ادامزات تاعدىرىن وسى ەكى ءدىن اراسىنداعى ديالوگ شەشەدى», – دەپ جازادى. بۇعان كەلىسەتىندەر دە, كەلىسپەيتىندەر دە بار. ويتكەنى, بۇل جەردە ەكى جاقتىڭ دا شىندىعىنىڭ ۇشى كورىنەدى. ولاي دەيتىنىمىز, ەكسترەميزم ادام بالاسىنا تىم ەرتەدەن, ءبىر ادامداردىڭ باسقا ادامداردىڭ ۇستىنەن بيلىك جۇرگىزۋلەرى بەلگىلى ءبىر مولشەردە تابىس اكەلگەن جانە وسىعان بايلانىستى كوزدەگەن ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن كەز كەلگەن جولدى تاڭداي باستاعان كەزدەرىنەن جاقسى تانىس. بيلىك پەن بايلىق ءۇشىن تالاس الدىڭعى لەككە شىققان داۋىردەن باستاپ بىرەۋدىڭ ەكىنشى بىرەۋگە كوپە-كورىنەۋ زورلىق-زومبىلىعى ءومىردىڭ وزىندىك بەت-بەينەسىنە اينالىپ كەتتى. ال الدىنا مۇنداي ماقسات قويعان جانداردى ەشقانداي مورالدىق كەدەرگىلەر دە, ادامگەرشىلىك سەزىمدەرى دە, ءتىپتى تۋىستىق-باۋىرلىق جاقىندىق تا توقتاتا العان جوق. كەيىن بۇل ماقساتتاردىڭ ءبارى ءدىني ۇرانداردى جامىلىپ, بىرگە كوتەرىلە باستاعان كەزدە ولار الەم قاۋىمداستىعى ءۇشىن بۇرىنعىدان الدەقايدا قاتەرلى قاۋىپ بولا ءتۇستى. ەندى كەلىسۋگە بولاتىنى, شىنىمەن كەشەگى الىپ وداق ىدىراعاننان كەيىن جەر شارىندا ءبىر پوليارلى الەم پايدا بولىپ, جاھان ءجۇزى سونىڭ اشسا – الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا كەتەتىن حالگە جەتتى دە, بۇرىن تىپ-تىنىش جاتقان مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ءبىرازى لاڭكەستىك ارەكەتتەردىڭ ناعىز وشاعىنا اينالدى.
اعىلشىن جازۋشىسى مايكل ءديبديننىڭ «ءولى لاگۋنا» دەگەن رومانىندا ۆەنەتسيالىق دەماگوگتىڭ اۋزىمەن ايتىلاتىن: «ناعىز جاۋسىز ناعىز دوستىقتىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. ەگەر ءبىز ءوزىمىز بولىپ تابىلمايتىندى جەك كورمەيتىن بولساق, ءوزىمىز بولىپ تابىلاتىندى دا دۇرىستاپ سۇيە المايمىز», – دەيتىنى بار ەدى. بۇل شىنىندا ەرتەدەن كەلە جاتقان اقيقاتتىڭ ءبىر كورىنىسى. ال ادامدار مۇنداي كوزقاراس پەن پيعىلدان ايىرىلمايىنشا, ءبىر-ءبىرىمەن تاتۋ تۇرۋى قيىنداي بەرەدى. بۇل اقيقاتتى بۇگىندە ساياساتكەرلەر دە, عالىمدار دا جوققا شىعارا قويمايدى. قازىرگى الەمدە بولىپ جاتقان كوپتەگەن كەرەعار كورىنىستەر بىزگە وسىنى بايقاتادى. ەڭ وكىنىشتىسى, كوپتەگەن ەل بيلەۋشىلەرى وسى كونە قاعيداتتىڭ اياسىنان شىعا الماي كەلەدى.
ەكى عاسىردىڭ توعىسار شاعىندا الەمدى تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزمنىڭ كەزىپ كەتۋىنە بۇدان باسقا دا فاكتورلار ىقپال ەتكەن سياقتى.
زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمىنشا, الەمدە XX عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنىڭ باسىندا-اق بارلىق دىندەردەگى فۋندامەنتالدىق اعىمدار بۇرىنعىسىنان ءۇش ەسەگە دەيىن ءوسىپ كەتكەن. سونىڭ سالدارىنان قازىرگى تاڭدا جەر بەتىندە ارەكەت ەتۋشى بارلىق تەررورلىق ۇيىمداردىڭ تورتتەن ءبىرىن ءدىني ماقسات-باعىتتى جامىلعان سودىرلار توبىرلارى قۇراپ وتىر. الايدا, بۇلاردىڭ سوڭعىلارىنىڭ ادامزاتقا تيگىزىپ وتىرعان زالال-زارداپتارى الدىڭعىلارىنان دا اسىپ تۇسەدى. رەسەي عالىمدارىنىڭ اتاپ كورسەتىپ وتىرعانىنداي, 2014 جىل تەررورلىق سيپاتتاعى قارۋلى قاقتىعىستار سونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 80 پايىزعا دەيىن ءوسىپ كەتكەن. وسى كەزەڭدە لاڭكەستەر قولىنان 32 مىڭ 658 ادام قازا تاپقان. وسىلايشا عاسىر باسىنداعى كورسەتكىش 9 ەسەگە ارتقان. ال تەرروريزمنەن كەلگەن ەكونوميكالىق شىعىننىڭ مولشەرى 52,9 ميلليارد دوللارعا جەتىپ وتىر. ءدىني تەررورلىق ۇيىمدار اراسىندا نيگەريادا لاڭ سالىپ جۇرگەن «بوكو حارام» مەن تاياۋ شىعىستى دۇرلىكتىرىپ جاتقان دايش-تىڭ (قازاقستاندا تىيىم سالىنعان) ءاربىرى 2014 جىلى 6 مىڭنان استام جازىقسىز جانداردى قىرىپ سالىپ, وسى قانقۇيلى قىلمىستارى بويىنشا ەشكىمدى الدىنا سالماعان.
قازىرگى كەزدە ءدىني فۋندامەنتاليزم مەن لاڭكەستىك ءبىر عانا ايماققا, ءبىر عانا مەملەكەتكە ءتان نارسە بولىپ وتىرعان جوق. الەمدىك دارەجەدە لاڭكەستىككە اپاراتىن ءدىني ەكسترەميزم جالعاسا تۇسۋدە. وسى ورايدا پرەزيدەنت: «قازاقستاندا تەرروريزم, سەپاراتيزم جانە ەكسترەميزم پروبلەمالارى بار. اسىرەسە, حالىقارالىق تەرروريزمنىڭ كەڭ قانات جايعانىن جانە حالىقارالىق قاۋىمداستىق پەن ايماقتاردىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەرمەن ۇشتاسىپ, ساياسيلانعانىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ تاراپىنان تۋىنداعان قاۋىپ ويدان شىعارىلعان ەمەس, ناقتى جانە شىنايى ومىرلىك قاۋىپ», – دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. دەمەك, بۇگىندە ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن دە ءداستۇرلى بولىپ سانالمايتىن ءدىني اعىمدار مەن جالعان ءدىني قوزعالىستار ءماسەلەسى وتكىر كۇيىندە تۇر. كەيبىر جاستارىمىز ءبىزدىڭ سالتىمىز بەن ۇردىسىمىزگە جات وسى جالعان ءدىني كوزقاراستاردى كوزسىز قابىلداپ تا كەلەدى. سەبەبى, ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءبىر بولىگىندە شەتتەن كەلگەن جالعان ءدىني اسەرلەرگە قارسى كۇرەس ءالى دە ءالجۋاز. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيا سەنىم بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرەدى, بۇل – فاكت. بىراق مۇنداي ەركىنشىلىكتىڭ اقىرى نەگە اپارىپ سوعاتىنىن وسى باستان ويلانباساق بولمايتىن شىعار. ءبىز بۇل جۇمىستىڭ بارىندە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ناقتى بەلگىلەنىپ بەرىلگەن نۇسقاۋلاردى باسشىلىققا الساق كەرەك.
مۇسىلمان الەمى – شەكسىز الەم. يسلام – عالامعا تامىرىن تەرەڭ جايعان كوشباسشى ءدىندەردىڭ ءبىرى. شىنتۋايتتاپ كەلگەندە, يسلام مەن مۇسىلمان الەمى تەرروريزممەن دە, ەكسترەميزممەن دە, فۋندامەنتاليزممەن دە ەشقاشان بىرگە بولعان ەمەس. ونىڭ ۇستانىمى بۇلاردان مۇلدەم بولەك. سوندىقتان, اقيقي ءدىنىمىزدى جالعان جانكەشتىلەر مەن جيھادشىلاردان اجىراتىپ الۋعا شىنداپ كۇش سالاتىن ۋاقىت جەتتى. ەلباسىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى وسى باعىتتاعى بارلىق بەلسەندى ءىس-ارەكەتتەرى بىزگە وسىنى اڭعارتادى.
ەركىن قىدىر,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
قازاقستاننىڭ رۋاندا رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىسى تاعايىندالدى
تاعايىنداۋ • بۇگىن, 16:17
پرەزيدەنت: بارشا وليمپيادا چەمپيوندارىنىڭ اتى الەم سپورتىنىڭ جىلناماسىنا جازىلادى
سپورت • بۇگىن, 16:04
وقۋشىلاردى جالعان تىركەۋ: 2 966 مەكتەپتە زاڭبۇزۋشىلىق انىقتالدى
ءبىلىم • بۇگىن, 15:58
ميحايل شايدوروۆ: مەن وليمپيادا التىنىمەن شەكتەلمەيمىن
سپورت • بۇگىن, 15:45
ۆيتسە-پرەمەر قاراعاندى وبلىسىنداعى بوگەتتەر مەن سۋ قويمالارىن تەكسەردى
ۇكىمەت • بۇگىن, 15:42
پرەزيدەنت ميحايل شايدوروۆتى ءىى دارەجەلى «بارىس» وردەنىمەن ماراپاتتادى
پرەزيدەنت • بۇگىن, 15:23
ساۋالناما: رەسپوندەنتتەردىڭ 86,5%-ى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولدايدى
قوعام • بۇگىن, 15:07
قاراعاندى وبلىسىندا سۋ-30سم جويعىش ۇشاعى اپاتقا ۇشىرادى
وقيعا • بۇگىن, 14:28
جامبىلدىق پوليتسەيلەر قۇستارعا ۇيا سالىپ بەردى
ايماقتار • بۇگىن, 14:13
باتىس قازاقستاندا جول جوندەۋگە بولىنگەن 56,5 ملن تەڭگە جىمقىرىلعان
قوعام • بۇگىن, 14:00
ەو اقش-تىڭ تاريف ساياساتىن قابىل المايتىنىن مالىمدەدى
الەم • بۇگىن, 13:48
قازاقستاندا ەڭ ءىرى دەرەكتەر ورتالىعى قۇرىلادى
ۇكىمەت • بۇگىن, 13:34
مەملەكەت باسشىسى Power International Holding باسشىلىعىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى
پرەزيدەنت • بۇگىن, 13:13
«ستراندجا كۋبوگى»: بۇگىن 7 بوكسشىمىز شارشى الاڭعا شىعادى
بوكس • بۇگىن, 13:11
