«الاشتىڭ ورتالىق ازياداعى تۇلعاسى» – ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزگە وسى جىلدىڭ 27 قاڭتارىندا «ەگەمەن قازاقستاندا» جارىق كورگەن ماقالادا ارتىق-كەمى جوق ءدال وسىنداي باعا بەرىلدى. زيالى عىلىمي ورتانىڭ پىكىر-پايىمىنا جۇگىنسەك, تىڭ دەرەك, تولايىم تۇجىرىمدارمەن ايشىقتالعان اتالمىش ماقالا ۇلتتىق تۇلعاتانۋعا ەلەۋلى ۇلەس بولىپ قوسىلىپ تا ۇلگەردى. ول جاريالانىمنىڭ اۆتورى بارشامىزعا بەلگىلى عالىم, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ديحان قامزابەك ۇلى, ال كەيىپكەرى قيلى دا قياپاتتى سوناۋ جىلداردا ەل قورعانى بولۋعا ۇمتىلعان, حالقىنا قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەبەلەگەندەي جاقسىلىق جاساۋعا تالپىنعان, جاستىعىنا قاراماي ۇلكەن قايراتكەرلىك ورەگە كوتەرىلگەن كۇرەسكەر قازاق مىرزا ناۋرىزباي ۇلى بولاتىن. ءيا, ءبىز جازىلعان جايدى كەيبىر جاڭا دەرەكتەرمەن تولىقتىرا, زامانا قىسپاعىنىڭ قياناتىن كەشكەن كۇردەلى تاعدىر يەسىنىڭ تاۋقىمەتتى جولدارىن, جان ازابىن جۋرناليست كوزىمەن جاڭعىرتا جالعاستىرساق دەيمىز.
مىرزانىڭ ءومىر باستاۋىنان ءوز قولىمەن تاڭبالاپ كەتكەن بەلگىلى دەرەك – ونىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قىزىلقۇم اۋدانىنىڭ №13 اۋىلىندا تۋعاندىعى. مال باققان شارۋا اكەسى ناۋرىزباي 1916 جىلى, شەشەسى ايىمكۇل ءبىر جىلدان سوڭ قايتىس بولعان ەكەن. ىزىنەن ەرگەن ەكى ءىنىسى بار. 1929 جىلعى پارتيالىق تازالاۋ كەزىندە تولتىرعان ءبىر ساۋالنامادا دۇنيە-م ۇلىكتەن ءبىر كيىز ءۇيدىڭ يەسىمىن دەپ كورسەتىپتى. شاماسى, اكەدەن قالعان بار مۇرا-بايلىق وسى بولسا كەرەك.
دەي تۇرساق تا, اسقار تاۋ پانالارىنان ەرتە ايىرىلعان مىرزا ءۇشىن باستى بايلىق دۇنيە ەمەس, وقىعان-توقىعان ءبىلىم, كورگەن-تۇيگەن ءتالىم, ءوزىنىڭ جان-جۇرەگىنىڭ جالىنى, العىرلىق الىمى مەن بويداعى دارىنى ەدى. اكە-شەشەسىنىڭ كوزى تىرىسىندە سامارقانداعى مەدرەسەدە ءبىلىم العاننان كەيىن گيمنازيادا وقىپ, ودان سوڭ ەكى جىلدىق ورىس-تۇزەم ۋچيليششەسىن بىتىرەدى. وي-ءورىسىنىڭ بايلىعى, ورىس تىلىنە جەتىكتىگى وسىدان دەپ شامالايمىز. ءوز ءومىرىنىڭ وسىنداي كومەسكى قالعان ساتتەرى جايلى قارتايعان شاعىندا ءۇي ىشىندە اڭگىمەلەپ ايتىپ وتىرادى ەكەن. ال ول مەكتەپكە قالاي ءتۇستى, سامارقانعا قايدان بارىپ ءجۇر, ول جاعى بەيمالىم. قالاي بولعاندا دا مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ورىمدەي كەزىندەگى وي ورەسى, قابىلەت-قارىمى تاڭ قالدىرعانداي.
ەندى سول ءبىر الاساپىران ۋاقىتتىڭ ءبىزدىڭ اڭگىمەگە قاتىستى تاريح سۇلباسىن كوز الدىنا كەلتىرەيىك. 1918 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءبىر توپ سوتسيال-رەۆوليۋتسيونەر جاس بۇحارالىقتار كوممۋنيست-بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىن قابىل الادى. تاشكەنتتىك جاس بۇحارالىقتاردىڭ ۇلگىسىنە ولاردىڭ سامارقانداعى جانە باسقا قالالارداعى پىكىرلەستەرى دە قوسىلىپ, ۇلى دۇرمەككە ەرەدى. جاڭا ءومىر اڭساعان وسىناۋ جاس توپتىڭ ىشىندە مىرزا ناۋرىزباي ۇلى دا بولادى.
زامان سولاي ەدى. تاعدىر پەشەنەسى سوعان لايىقتاپ اكەلدى. بۇعاناسى قاتىپ, بۋىنى بەكىمەي جاتىپ ساياسات تولقىنىنىڭ جالىنا جارماستى. سامارقانداعى دۇربەلەڭ وقيعالارعا ارالاسىپ, رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىسقا قوسىلدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ەنشىلەگەن ءبىر ەڭبەگى سول, ورتالىق ازياداعى جاديتشىلدىك-جاڭاشىلدىق قوزعالىسىنا باسشىلىق ەتكەن «جاس بۇحارالىقتار» ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسىپ, بۇحارا حالىق كەڭەس رەسپۋبليكاسىن قۇرۋعا اتسالىسادى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى, مىرزانىڭ سول كەزدەردە وزبەكتىڭ بولاشاق ۇلكەن مەملەكەت قايراتكەرى فايزوللا حودجاەۆپەن ءبىر ساپتا, ءبىر پىكىردە, ءبىر تىلەكتە جۇرگەندىگى بولسا كەرەك دەپ پايىمدايمىز. مۇنىمەن دە قويماي, قازاقتىڭ وسىناۋ ورىمدەي جاس جىگىتىنىڭ 1924 جىلى بۇحارا حالىق كەڭەس رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ۇكىمەت مۇشەسى بولىپ شارىقتاعانىن كورەمىز. وسىعان قاراپ ونى قىپ-قىزىل كوممۋنيست, قىران بولشەۆيك دەپ ويلاۋىمىز دا كادىك. ءتىپتى دە ولاي ەمەس. ورتالىق ازيانىڭ سول تۇستاعى ۇلتتىق ءبولىنىس, شەكارا مەجەلەۋ, حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋ, ءبىلىم بەرۋ ءىسىن نەگىزدەۋ سياقتى ساياساتتارىنا بەل شەشە ارالاسقان قازاقتىڭ جاس وعلانى مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ وسى جۇمىستاردا تەك قازاقتىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇددەسىن كوزدەگەنى, كوزدەپ قانا قويماي, سول جولدا بارىن سالا, جانىن سالا كۇرەسكەنى بايقالادى. ىسپەن دە, سوزبەن دە. ءسوز بولعاندا, گازەت بەتىندەگى مىڭدارعا جەتىپ جاتقان جالىندى سوزبەن. وسى جايلاردىڭ ءبارى قۇجاتتى تۇردە ايعاقتالادى.
شىنىندا دا, سول قيلى كەزەڭدە قازاققا بۇرىننان اتامەكەن سانالىپ, قانداستارىمىز كوبىرەك قونىستانعان بۇحارا, سامارقاندا ءبىر باسشىنىڭ قازاقتان بولعاندىعىن وزبەك قايراتكەرلەردىڭ وزدەرى دە قولاي كورۋى ابدەن قيسىندى. مىنە, ناق وسى لاۋازىمدى تۇعىر-تياناق ەتكەن جالىندى جاس تالاپ سول شاقتىڭ اۋما-توكپە كۇرەستەرىندە شىنىعىپ, كوممۋنيستىك لەپىرمەگە ەلىكپەي, ءوز ۇلتىنىڭ, قازاقتىڭ مۇقتاجىن جوقتايتىن قايراتكەرلىك دارەجەسىنە كوتەرىلەدى. ءبىر عاجابى, بۇل ورايدا ول احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءاليحان بوكەيحانوۆ, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, ءالىمحان ەرمەكوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, حايرەتدين بولعانباي سىندى الاش ارىستارىمەن يدەيالاس, مۇراتتاس, پىكىرلەس بولدى دەي الساق كەرەك. بۇعان ونىڭ باسپاسوزدە جاريالانعان ماقالالارى جانە 1924 جىلعى ماۋسىمدا ورىنبوردا وتكەن قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سەزىندە بۇحارا مەن حورەزم قازاقتارىنىڭ ماسەلەسىن وتكىر كوتەرۋى, قانداستارىن اعارتۋدى كوكسەۋى ايقىن دالەل بولادى. ناق وسى جايلاردى جوعارىدا اتالعان ماقالاسىندا ديحان قامزابەك ۇلى باۋىرىمىز كەڭىنەن قامتي جازعاندىقتان, ءبىز مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ وسى تۇستاعى قايراتكەرلىگىنىڭ باسقا ءبىر قىرىنا ۇڭىلەيىك.
ءيا, بۇگىندە مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ورتا ازيادا ءستاليننىڭ ىقتيارىمەن جۇرگىزىلگەن ۇلتتىق-مەملەكەتتىك شەكارالاردى ايقىنداپ مەجەلەۋ ىسىنە بەلسەندى تۇردە قاتىسقانى بەلگىلى. 1924 جىلدىڭ 10 ساۋىرىندە بۇحارا كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى ءوز شەشىمىمەن ۇلتتىق مەجەلەۋدى دايىنداۋ جانە وتكىزۋ جونىندەگى كوميسسيا ۇيىمداستىرادى. البەتتە, بۇل كوميسسيا قۇرامىنا بۇحارا ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ كىرۋى زاڭدى ەدى. سولاي بولدى دا. كوميسسيا قۇرامىنا ەنگەندەر قاتارىندا ف.حودجاەۆ, ك.اتاباەۆ, ك.پۋلاتوۆ, ا.مۋحەتدينوۆ جانە ناۆريزباەۆ ەسىمدەرى اتالادى.
وسىعان ىلە-شالا, ياعني 13 ساۋىردە ركپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورتاازيالىق بيۋروسى ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىن ۇلتتىق مەجەلەۋ ماسەلەسىنىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلۋىنا بارىنشا قولداۋ بىلدىرەدى. ءسويتىپ, بكپ ورتالىق كوميتەتىنە ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق كەڭەستىك مەملەكەتتىگىن قۇرۋ يدەياسىن بۇحارا حالىقتىڭ قالىڭ توپتارى اراسىندا اۋىزشا جانە ءباسپاسوز جۇزىندە جان-جاقتى كورسەتىپ ناسيحاتتاۋدى ۇسىنادى. ارينە, ۇلتتىق مەجەلەنۋ, سايىپ كەلگەندە, ءبولىنۋ, «ورتاق وگىزدى وڭاشا بۇزاۋعا» اينالدىرۋ وڭاي شارۋا ەمەستىگى امبەگە ايان. ءارتۇرلى كوزقاراستار, كەرەعار دا قاراما-قايشى پىكىرلەر بوي كورسەتەدى. مىنە, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ءوز پارتيالاستارىمەن كەلىسپەۋشىلىگى, جولدارىنىڭ ەكى ايىرىلۋى, ۇلتشىل دەپ اعاش اتقا مىنگىزىلگەن كەيىنگى تاۋقىمەتتەرى, پارتيالىق جازالاۋعا ۇشىراۋى – سونىڭ ءبارى وسى كەزدەن باستالعان سياقتى. سەبەبى, مەجەلەۋ جونىندەگى كوميسسيا مۇشەسى لاۋازىمىن پايدالانا وتىرىپ مىرزا ناۋرىزباي ۇلى وزبەك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىندا اۆتونوميالى قازاق وبلىسى بولۋ كەرەكتىگى جونىندە ۇسىنىس ەنگىزەدى. اۋەلى ۇسىنىس ايتادى, كەيىنىرەك تالاپ ەتەدى. بۇل تالابىن بۇحارادا قازاقتاردىڭ جيىن وتىرىپ, مول شوعىرلانۋىمەن, سانىنىڭ كوپتىگىمەن نەگىزدەيدى. ادىلىنە كەلسەك, ءىس جۇزىندەگى قالىپتاسقان جاعداي شىنىندا دا سولاي, مىرزا جولداس ايتقانداي ەدى.
كەيىنىرەك مىرزا ناۋرىزباي ۇلىن قارالاعان ءبىر قۇجاتتا ونىڭ 1922-1924 جىلدار ارالىعىندا بۇحارا رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قازاق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە پرەزيديۋم مۇشەسى بولعاندىعى كورسەتىلەدى. وسىنداي قىزمەتتەردە جۇرگەن ازاماتتىڭ قازاق ءۇشىن بۇحارادان تابىلماعان ادىلەتتى ەندى ماسكەۋ اسىپ ىزدەۋى دە زاڭدى, تابيعي جاي ەدى. سول سەبەپتەن دە ول 1924 جىلدىڭ شىلدە جانە تامىز ايلارىندا ماسكەۋدە, ءوزى كورسەتكەندەي, بۇحارا رەسپۋبليكاسىنان ورتا ازيا مەن قازاقستاننىڭ مەجەلەنىپ ءبولىنۋ ماسەلەسى بويىنشا بۇكىلوداقتىق ستاروستا م.ي.كالينيننىڭ قابىلداۋىندا ەكى رەت بولادى. البەتتە, ءبىزدىڭ قولىمىزدا كالينين اقساقالدىڭ الدىندا قانداي اڭگىمە بولىپ, قانداي شەشىم الىنعاندىعى جايىندا اقپارات جوق. تەك 1924 جىلعى 19 تامىزدا بۇكىلوداقتىق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جانىنان قۇرىلعان ۇلتتىق مەجەلەنۋ جونىندەگى كوميسسيا وتىرىسىنىڭ حاتتاماسى ءىستىڭ اڭعارى قالاي اۋعانىن مايموڭكەسىز اڭعارتادى. كوميسسيانىڭ بۇل وتىرىسى مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ءوتىنىش-تالابىمەن, كالينيننىڭ پارمەنىمەن كەزەكتەن تىس وتكەن بولۋى كەرەك دەپ شامالايمىز.
وتىرىس كوميسسيا مۇشەسى لۋكيانوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتەدى. حاتشىسى – فوكين. ءمۇددەلى تاراپتارعا كەلەر بولساق, بۇحارا رەسپۋبليكاسىنان وكىل رەتىندە ت.سايندجانوۆ, ال بۇحارا رەسپۋبليكاسى جانىنداعى قىرعىز (قازاق دەپ وقيىق) بولىمىنەن م.ناۋرىزباەۆ قاتىسادى. حاتتامادا وتىرىستا تىڭدالعان ماسەلە قىرعىزداردىڭ اۆتونوميالى وبلىس بولىپ ءبولىنۋى دەپ ايقىندالعان. سايندجانوۆ بۇحارا رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا نەبارى 30 مىڭ قازاق تۇراتىنى جايلى حاباردار ەتەدى. ناۋرىزباەۆ بولسا, بۇعان كەرىسىنشە, بۇحارادا 360 مىڭ قازاق مەكەندەيتىنىن مالىمدەيدى. وسى ارادا لۋكيانوۆتىڭ: «قۇرىلتايدا قانشا قىرعىز بولادى؟» دەگەن سۇراعىنا سايندجانوۆ: «5-10 دەلەگات» دەسە, ناۋرىزباەۆ: «قۇرىلتايعا 22 ادامعا دەيىن دەلەگات قاتىسادى» دەپ جاۋاپ بەرەدى. ءارى قاراي, وسى ايتىلعاندارعا وراي, بۇحارانىڭ قۇزىرلى وكىلى وزبەك رەسپۋبليكاسىنا كىرەتىن قازاق ءۋالاياتىن (وبلىسىن) قۇرۋعا قارسى ەمەستىگىن بىلدىرەدى. ال ناۋرىزباەۆ وزبەك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن اۆتونوميالىق قازاق وبلىسىن قۇرۋدى تالاپ ەتەدى, لۋكيانوۆ جولداس ءبىرىنشى ۇسىنىستى جاقتايدى, ياعني وزبەك رەسپۋبليكاسى قۇرامىنداعى قازاقتاردىڭ دەربەس اۆتونومياسىنىڭ جولى جابىلادى. مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ورتا ازياداعى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك مەجەلەنۋ ماسەلەسىندەگى ءدال وسى جولعى قايراتكەرلىگىن 1920 جىلى لەنيننىڭ الدىندا بايانداما جاساپ, قازاقستاننىڭ بۇگىنگى اۋماعىن قورعاپ شىققان الاش ءبىلىمپازى ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ ەرلىگىمەن بارابار دەسەك, ادىلەتى دە سول بولار ەدى.
وسى ارادا بىزگە ءبىر وي كەلەدى, وسىنىڭ الدىندا, 1924 جىلعى ماۋسىم ايىندا عانا مىرزا ناۋرىزباي ۇلى ورىنبوردا وتكەن قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سەزىنە قاتىسىپ كەلدى, نەگىزگى الاش ارىستارىمەن تۇگەلدەي دەرلىك جۇزدەستى, ءوزى كۇرەسكەرلىك ۇلتتىق رۋحتاعى كوسەم پىكىرلەرىمەن كوزگە ءتىستى. سول كەزدە وعان بۇحارا مەن سامارقان قازاقتارى ءۇشىن جەكە اۆتونوميا سۇراۋ تۋرالى ورگەك وي-پايىمدى ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, ح.دوسمۇحامەد ۇلى, م.دۋلات ۇلى سىندى ۇلت قامقورلارى قۇلاققاعىس ەتۋى دە مۇمكىن-اۋ. قالاي بولعاندا دا, 1924 جىل مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ جۇلدىزى ايرىقشا جارقىراعان, قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ سەزىندە, ورتا ازياداعى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك مەجەلەۋدە ءھام ءباسپاسوز بەتىندە قازاق ماسەلەسى ورايىندا قاداۋ-قاداۋ قايراتكەرلىگىن تانىتقان قارىمدى جىل بولدى. وسىناۋ الاششىل ازاماتتىڭ قازاق تاريحىندا, ۇلتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەس تاريحىندا تۇعىرلانا تۇرپاتتالىپ, التىن ارىپتەرمەن ايگىلەنىپ قالۋى ءۇشىن قۇيرىقتى جۇلدىزداي جالت ەتكەن وسى بىرەر جىلدىق عۇمىرىنىڭ, سونداعى كۇرەسكەرلىك ەڭبەگىنىڭ ءوزى ابدەن جەتكىلىكتى ەكەنى دە كۇمانسىز.
ءيا, بۇحارا قازاقتارى ءۇشىن وزبەك رەسپۋبليكاسى شەگىندە اۆتونوميا تالاپ ەتۋىن, قازاق ءبىلىمپازدارى سەزىندەگى «ب ۇلىكشىل» ويلارىن سول كەزدەگى كەڭەستىك جۇيە مەن كوممۋنيستىك يدەولوگيا ەسىل ەرگە ەش كەشىرمەدى. قاي جەردە, قاي قىزمەتتە جۇرسە دە وتىرسا وپاق, تۇرسا سوپاق قىلدى. 1924 جىلدىڭ تامىزىنان كەيىن م.ناۋرىزباي ۇلىنىڭ بۇحارا-سامارقانداعى قىزمەتى پىشاق كەسكەندەي ساپ تىيىلادى. 1944 جىلى فرۋنزە قالاسىندا ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىندا: «1922-1924 جىلدارى سامارقاندا شارۋا مەكتەبىندە, 1924-1926 جىلدارى ورىنبور قالاسىندا رابفاكتا وقىدىم», دەپ كورسەتەدى. مۇندا ءومىر جولىنىڭ ءبىراز دەرەكتەرىن جاسىرىپ قالعانى بايقالادى, قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى, لاۋازىمدى جۇمىستارى, اسىرەسە, ءوز ءومىر-مۇراتىنىڭ باستى وقيعالارى وتكەن بۇحارا كەزەڭى مۇلدەم ايتىلمايدى. ولاي ەتۋ, ارينە, ءوز باسىنا پالە ىزدەۋمەن, باسىن وققا بايلاپ بەرۋمەن بىردەي-ءتىن. ونسىز دا ءبىر باسىنا مىڭ ءبىر پالە-جالانىڭ ءۇيىلىپ-توگىلۋىنەن مىرزا ناۋرىزباي ۇلى بۇدان بىلايعى عۇمىرىندا كەندە بولمادى. 1929-1930 جىلدارى م.ناۋرىزباەۆ مويىنقۇم جانە تۇلكىباس اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعانىمەن, قۇيرىعىنا شالا بايلانىپ, اقىرى, جالعان ايىپ-جالامەن پارتيادان شىعارىلىپ تىنادى. 1930 جىلعى 22 قاڭتاردا وتكەن ۆكپ (ب) وكرۋگتىك كوميسسياسى تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ وتىرىس حاتتاماسىنا زەر سالايىق. مۇندا وعان قىرعىزستانداعى سۋسامىر جايلاۋ كوميتەتىندە قازاقستان وكىلى بولعان كەزىندە سالىق سالىناتىن نىسانداردى ەسەپكە الۋدا مەركە اۋاتكومىنا كومەك كورسەتپەدى, جايلاۋدى پايدالانۋ ماسەلەسىنە تاپتىق ەمەس, تەك ۇلتتىق كوزقاراس تۇرعىسىنان عانا قارادى, استىق دايىنداۋ جونىندەگى وكىل بولىپ بوستاندىق اۋدانىنا بارعاندا بايدىڭ ۇيىنە توقتادى دەگەن قيسىنسىز ايىپتار تاعىلعانىن كورەمىز. مىرزانىڭ ءوزى بايدىڭ ۇيىنە توقتادى دەگەن تارماقتى عانا مويىنداعان, بىراق بۇل جايدى ونىڭ ءال-اۋقاتىن بىلمەگەندىكتەن دەپ تۇسىندىرگەن. قاراپ وتىرساڭىز, كۇلكىلى. سونىمەن, وتىرىس قاۋلى قابىلداپ, جولداس ناۋرىزباەۆتى پارتيالىق تەكسەرىستەن ءوتتى دەپ ەسەپتەيدى جانە وعان سوگىس جاريالايدى.
بىراق پارتيا مەن كەڭەستىڭ قىراعى كوزدەرى مىرزا ناۋرىزباەۆ تىم جۇمساق جازالاندى دەپ ەسەپتەگەن بولار, جازعا قاراي ونى قۋدالاۋ ءىسىن جاڭا قارقىنمەن, كەڭ اۋقىمدا باستايدى. ونى جىكشىل توپتار قۇردى دەپ تە ايىپتايدى. مۇنىڭ جاي-جاپسارىن تولىعىراق ءبىلۋ ءۇشىن ۆكپ (ب) سىرداريا وكرۋگتىك كوميتەتى وكرۋگتىك باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ پارتيالىق تەرگەۋشىسى چەكۋشين قول قويعان ۆكپ (ب) مۇشەسى م.ناۋرىزباەۆتىڭ ءىسى بويىنشا قورىتىندى بايانعا ۇڭىلەيىك:
«...وكرۋگتىك باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ قولىنداعى ماتەريالدار بويىنشا, قىزىلقۇم اۋدانىنداعى بايدىڭ بالاسى, ونىڭ اكەسى 1917 جىلعى جۇتتا كەدەيلەنگەن. 1922-1924 جىلدارى وزبەكستاندا جۇمىس ىستەگەندە جۇرگەن جەرى ب ۇلىك-بۇزاقىلىق بولعان, زاڭسىز قاماۋعا العان, پاراقورلىقپەن اينالىسقان, اقىر سوڭىندا بۇحارا وكىمەتى جاساعان تارتىپسىزدىكتەرى ءۇشىن تۇتقىنداعان. 1,5 اي تۇرمەدە وتىرىپ, مەجەلەۋدەن كەيىن كەپىلدىكپەن بوساتىلعان. ناۋرىزباەۆ قازاقستانعا جۇمىسقا اۋىسادى, ءسويتىپ, ونىڭ قىلمىستىق ءىسى, قايدا ەكەنى بەلگىسىز, توقتاپ قالعان.
1929 جىلى جولداس ناۋرىزباەۆ سۋسامىردا (قىرعىزستان) جايلاۋ كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەندە سۋسامىردا كوشىپ-قونعان بايلار مەن الىپساتارلاردىڭ مالىن تەكسەرۋگە مەركە اۋدانى فينينسپەكتسياسىنىڭ اگەنتىن جىبەرمەيدى, ونى بالاعاتتاپ, قاماۋمەن جانە ۇرىپ-سوعۋمەن قورقىتادى. ءسويتىپ, سۋسامىر ارقىلى فەرعاناعا مال ايداعان بايلار مەن الىپساتارلارعا مالدى سالىقتان جاسىرۋعا سىبايلاسادى. سۋسامىردا بولعان كەزدە جولداس ناۋرىزباەۆ ءوز جۇمىسىندا تاپتىق ەمەس, بەلگىلى ءبىر ۇلتشىلدىق باعىت جۇرگىزدى, قازاق مالشىلارىنان, سونىڭ ىشىندە بايلاردان دا, ۆەتەرينارلىق تەكسەرۋ ءۇشىن جينالعان قارجىنى قايتارىپ بەرۋ جونىندە زاڭسىز بۇيرىقتار بەردى, سونداي-اق, ۆەتەرينارلىق تەكسەرۋ جانە مال ايداعانى ءۇشىن بۇدان بىلاي تولەم جيناۋعا تىيىم سالدى.
ول ءوزىن تىم تاكاپپار ۇستادى, جايلاۋ كەڭەسىنىڭ شەشىمدەرىنە باعىنبادى, ونىڭ شەشىمدەرىن وزىنە مىندەتتى سانامادى, ەشقانداي وكىلەتتىگى بولماسا دا, قىرعىز وكىمەت ورىندارىنىڭ ىسىنە زاڭسىز كيلىگىپ ارالاستى. جوعارىدا ايتىلعانداردان شىعاتىن قورىتىندى:
تاپتىق باعىتتى ۇنەمى بۇرمالاعانى ءۇشىن, بۇحارا كوپشىلىككە جانە جەكەلەگەن قىزمەتكەرلەرگە بيۋروكراتتىق پەن تورەشىلدىك تانىتقانى ءۇشىن, قاتەلىكتەرى مەن اسىرا سىلتەۋلەرىن تۇزەتۋدەن باس تارتقانى ءۇشىن, جەكە باسىنىڭ ءمۇددەسىن كوزدەپ, بيلىگىن اسىرعانى جانە قىزمەت بابىن پايدالانعانى ءۇشىن مىرزا ناۋرىزباەۆ ازعىنداعان ەلەمەنت رەتىندە جۇمىسىنان دەرەۋ بوساتىلىپ, امبە ءىسى سوتقا بەرىلە وتىرىپ, ۆكپ (ب) قاتارىنان شىعارىلسىن».
سىرداريا وكرۋگتىك كوميتەتى وكرۋگتىك كوميسسياسىنىڭ ناۋرىزباەۆ ءىسىن قاراعان وتىرىسىنىڭ 1930 جىلعى 4 ماۋسىمداعى قورىتىندى حاتتاماسى وسىلاي دەيدى. وڭكەي وتىرىكتەن قۇرالعان, مىرزانىڭ ءوزى دە اسا ءبىر قاسقيعان قايسارلىقپەن مويىنداماعان وسىناۋ جالالى حاتتامادان قۋعىن-سۇرگىننىڭ ۇرەيلى ۇسقىنى كورىنەدى, سول زاماننىڭ ىزعارى مەن ىزبارى ەسەدى. وتى مەن سوتىنان قالاي قۇتىلعانى بەلگىسىز, مىرزا ناۋرىزباي ۇلى ەندى باسشىلىق پەن ساياساتتان شەتتەپ, تەك شارۋاشىلىق جۇمىستارمەن اينالىسقان سىڭايلى. 1930 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ ءبىر جىلداي تۇركىستان اۋداندىق جەر بولىمىندە اگرونوم بولىپ ىستەيدى. ودان ارىس اۋداندىق جەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالادى. وسىعان دەيىنگى ارالىقتا ونىڭ ورتا ازيا ماقتا-يرريگاتسيالىق ينستيتۋتىندا وقىعانىن دا بايقايمىز. جالپى, م.ناۋرىزباي ۇلىنىڭ قۇجاتتالعان انكەتالىق دەرەكتەرى ونىڭ ناعىز ومىربايانىمەن سايكەس كەلە بەرمەيتىنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. مۇنى قازىرگى ۇرپاقتارى دا ايتادى. سەبەبى, ساياسي ساۋاتتى, كوكىرەك كوزى اشىق, زاماننىڭ سۇرىن سەرگەك سەزىنگەن زەردەلى مىرزا ناۋرىزباي ۇلى ءومىربايانىنىڭ كەلەشەكتە وزىنە زيانى تيەتىن دەرەكتەرىن سانالى تۇردە كورسەتپەگەن. وسىنداي ساقتىعى ونىڭ ءومىرىن ساقتاپ, ۇرپاق وربىتۋىنە مۇمكىندىك بەردى دەي الامىز. ايتالىق, ول 1937 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ف.حودجاەۆتىڭ تۇتقىندالعانىن ەستىگەن بەتتە ەندى ءوزىنىڭ دە ۇستالۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ءبىلىپ, قۋعىن-سۇرگىننەن قۇتىلۋ ءۇشىن دەرەۋ جينالىپ, ەشكىمگە سەزدىرمەستەن قىرعىزستانعا كەتىپ قالۋعا, دالىرەك ايتقاندا, قاشۋعا ءماجبۇر بولادى.
ال بۇعان دەيىن, 1935 جىلى م.ناۋرىزباي ۇلى قازاق حالكومكەڭەسى بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا (بەلوساروۆ, ناۋرىزباەۆ, مەلششيكوۆ) قىرعىزستاننان 32-ءنىڭ اشارشىلىعى كەزىندە سول جاققا اۋا كوشكەن قازاقتاردى اتامەكەنگە, بۇرىنعى قونىستارىنا قايتارۋ جونىندەگى جۇمىستارمەن اينالىسادى. بۇعان قىرعىز حالكومكەڭەسىنىڭ توراعاسى يساكەەۆتىڭ 1935 جىلعى 26 قىركۇيەكتەگى حاتىنا قاراپ كوز جەتكىزەمىز. البەتتە, قانداستاردىڭ تاعدىر-تالايى تارازىعا تۇسكەن وسىنداي قيىن كۇرمەۋلى ىسكە م.ناۋرىزباي ۇلى سياقتى جاناشىر, قايسار قايراتكەردىڭ تارتىلۋى استە تەگىن ەمەس. ونىڭ قىزمەتى, ءبىلىم-بىلىگى, كۇرەسكەرلىگى ۇلتقا قاجەتتىگىنىڭ ايعاعى بۇل. ال قىرعىزستانعا بوي تاسالاپ كەتەر الدىندا, 1937 جىلدىڭ اقپانىندا شىمكەنت قالاسىندا وتكەن ستاحانوۆشى-ماقتا وسىرۋشىلەردىڭ رەسپۋبليكالىق سلەتىنە وكتيابر اۋدانىنىڭ «كوكتال» كولحوزىنان دەلەگات بولىپ قاتىسقانىن كورەمىز.
بىراق قىران قاناتى قىرقىلىپ قالعان ەدى. قىرعىزستاندا بوي تاسالاعان 15 جىلداعى نەگىزگى ماقسات – وتباسىن جۇدەتپەۋ, سول ءۇشىن ءوز باسىن امان ساقتاۋ بولعانى انىق. ءيا, تۇلپار ارباعا جەگىلدى. جەرگە قاتىستى ءارتۇرلى مەكەمەلەردە اگرونوم بولادى. سونىڭ وزىندە دە ءبىلىم-پاراساتى ەرىكسىز بيىككە ورلەتە بەرگەندەي. قىرعىزستاننىڭ جەر ورگاندارى اتىنان دەلەگات بولىپ سايلانىپ, 1940 جىلدىڭ 17 ماۋسىمىندا ماسكەۋدە وتكەن كسرو جەر ورگاندارى وداعىنىڭ پلەنۋمىنا قاتىسادى. ال وسى جىلدىڭ قازانىندا قىرعىز جەر ورگاندارى رەسپۋبليكالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمى بولعاندا وسى كوميتەتتىڭ مۇشەسى رەتىندە ءارى كسرو جەر ورگاندارى وداعىنىڭ اتىنان بايانداما جاسايدى.
ادىلدىك ىزدەپ, ءوزىنىڭ پارتيا مۇشەلىگىن دە قالپىنا كەلتىرەدى. 1943 جىلدان باستاپ قىرعىز كسر مەملەكەتتىك باقىلاۋ حالىق كوميسسارياتىنا باقىلاۋشى قىزمەتىنە اۋىسادى, ودان اعا باقىلاۋشىلىققا كوتەرىلەدى. «الماس كەزدىك قاپ تۇبىندە جاتپاس» دەگەندەي, ماسكەۋ قاي جەردە دە قابىلەتىمەن جارقىراپ كوزگە تۇسەتىن مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ءوز قىزمەتكەرى بولۋىن قالايدى. ءسويتىپ, 1948 جىلدىڭ ساۋىرىنەن 1952 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن ول كسرو مەملەكەتتىك باقىلاۋ مينيسترلىگىنىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسى بويىنشا استىق ونىمدەرىنىڭ جۇمسالۋى مەن ساقتالۋىن قاداعالاۋ جونىندەگى باقىلاۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى. ءىى دارەجەلى مەملەكەتتىك باقىلاۋشى لاۋازىمىنداعى ۇلگىلى قىزمەتكەر ساناتىندا جۇرگەن مىرزاعا كوزقاراس 1951 جىلدان باستاپ نىلدەي بۇزىلادى. تىرناق استىنان كىر ىزدەپ, ءاربىر ءىسساپارىن تەكسەرۋگە ارنايى ادام جىبەرىپ, ءاربىر باسقان قادامىنا اڭدۋ قويادى. اۋىرعان كۇندەرىنە دەيىن انىقتاما سۇراتىپ, جۇمىستا بولماعان دەپ تاڭبالايدى. بەساسپاپ ماماندى جاۋاپكەرشىلىگى تومەن, ءتىپتى, ورىس تىلىندە انىقتاما دا جازا المايتىن, لاۋازىمىنا سايكەسپەيتىن ەتىپ كورسەتەدى. بۇل كورىنەۋ قيانات ەدى. مىرزا دا بۇعان توزبەي قارسىلاسىپ باعادى. اسىرەسە, كسرو مەملەكەتتىك باقىلاۋ مينيسترلىگى قىرعىز رەسپۋبليكالىق توبىنىڭ جەتەكشىسى ف.سمەليك دەگەن قىر سوڭىنا تۇسەدى. جەلدىڭ قاي جاقتان سوققانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس ەدى. اقىرى, 1952 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ءسايكەسسىزدىك بابىمەن جۇمىستان بوساتىپ تىنعان ەكەن.
وڭاي بەرىلەتىن مىرزا ما, سونىڭ وزىندە ماسكەۋگە بارىپ, اقتىعىن دالەلدەپ, ابىرويىن قايتارىپ, كسرو مەملەكەتتىك باقىلاۋ مينيسترلىگىنىڭ اپپاراتىنا جوعارىلاپ, باقىلاۋشى بولىپ تاعى جارتى جىل ىستەيدى. ودان سوڭ قازاقستانداعى باسقا جۇمىسقا شاقىرىلۋىنا بايلانىستى قىزمەتتەن ءوز ەركىمەن بوساپ, 15 جىلدىق وت كەشۋدەن كەيىن تۋعان ەلىنە ورالادى. بۇل ەكى ورتادا جىلىمىق كەزەڭ باستالىپ, بۇرىنعى ۇرەي سەيىلە باستايدى. ءوزى دە ەگدە تارتادى. 1953-1954 جىلدارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كيروۆ (قازىرگى ماقتاارال) اۋدانىنداعى فرۋنزە كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى بولىپ, 1962 جىلى زەينەتكە شىققانعا دەيىن ون جىلداي قاراتاس اۋداندىق (قازىرگى قازىعۇرت اۋدانى) تۇتىنۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ساۋدا جونىندەگى ورىنباسارى, قاراتاس اۋداندىق دايىنداۋ كەڭسەسىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارادى. شاردارادا ورنىعىپ, ءبىرشاما تىنىش ءومىر كەشىپ, ءۇرىم-بۇتاعىن وربىتەدى, باقۋاتتا بولادى.
ايتكەنمەن, وسىناۋ بايىپتى قاريانىڭ قاتپارلى كوكىرەگىندە ءتىرى تاريح دۇبىرلەپ تۇرعانىن كىم اڭداپ, كىم اڭعارادى. 70-ءشى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي ءوزى وزبەك كسر مەملەكەتتىك ارحيۆىنە, 1969 جىلى كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ حاتشىسى م.گەورگادزەگە حات جازىپ, 20-شى جىلدارى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك مەجەلەۋ ىسىنە قاتىسقاندىعى, كالينيننىڭ قابىلداۋىندا بولعاندىعى تۋرالى ايعاق-دەرەكتەر جىبەرۋىن وتىنەدى. سول ايعاقتارعا قولى جەتپەي, اقساقال ارمانمەن وتكەن سىڭايلى. كەزىندە ەل-جۇرت «مىرزا» دەمەي, «مىرزاتورە» دەپ اتاپ قۇرمەتتەگەن ەكەن. مىرزاتورە اتامىزدىڭ دا ەلىنە ەتكەن ەڭبەگى, ەسىمى بۇگىندە قايتا جاڭعىرىپ جاتىر. سوناۋ سۇرگىن جىلداردا الاشتىڭ ورتالىق ازياداعى تولىمدى تۇلعاسى بولعان مىرزا ناۋرىزباي ۇلى ءومىرىنىڭ, كۇرەسىنىڭ اقتاڭداقتارىن اشۋدا, رۋحىن تىرىلتۋدە, ەل دەگەندە ەدىگەدەي ەڭىرەگەن ازاماتتىڭ امانات-وسيەتىن حالقىنا تابىستاپ تانىستىرۋدا گەنەرال ەرجان يساقۇلوۆ, عالىم ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ جان سالعان قارەكەتتەرى عانيبەت. ءبىزدىڭ مىرزابايانىمىزدىڭ وسى عانيبەتكە كىشكەنتاي عانا سەبى تيسە, نۇر ۇستىنە نۇر.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا
«الاشتىڭ ورتالىق ازياداعى تۇلعاسى» – ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزگە وسى جىلدىڭ 27 قاڭتارىندا «ەگەمەن قازاقستاندا» جارىق كورگەن ماقالادا ارتىق-كەمى جوق ءدال وسىنداي باعا بەرىلدى. زيالى عىلىمي ورتانىڭ پىكىر-پايىمىنا جۇگىنسەك, تىڭ دەرەك, تولايىم تۇجىرىمدارمەن ايشىقتالعان اتالمىش ماقالا ۇلتتىق تۇلعاتانۋعا ەلەۋلى ۇلەس بولىپ قوسىلىپ تا ۇلگەردى. ول جاريالانىمنىڭ اۆتورى بارشامىزعا بەلگىلى عالىم, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ديحان قامزابەك ۇلى, ال كەيىپكەرى قيلى دا قياپاتتى سوناۋ جىلداردا ەل قورعانى بولۋعا ۇمتىلعان, حالقىنا قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەبەلەگەندەي جاقسىلىق جاساۋعا تالپىنعان, جاستىعىنا قاراماي ۇلكەن قايراتكەرلىك ورەگە كوتەرىلگەن كۇرەسكەر قازاق مىرزا ناۋرىزباي ۇلى بولاتىن. ءيا, ءبىز جازىلعان جايدى كەيبىر جاڭا دەرەكتەرمەن تولىقتىرا, زامانا قىسپاعىنىڭ قياناتىن كەشكەن كۇردەلى تاعدىر يەسىنىڭ تاۋقىمەتتى جولدارىن, جان ازابىن جۋرناليست كوزىمەن جاڭعىرتا جالعاستىرساق دەيمىز.
مىرزانىڭ ءومىر باستاۋىنان ءوز قولىمەن تاڭبالاپ كەتكەن بەلگىلى دەرەك – ونىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قىزىلقۇم اۋدانىنىڭ №13 اۋىلىندا تۋعاندىعى. مال باققان شارۋا اكەسى ناۋرىزباي 1916 جىلى, شەشەسى ايىمكۇل ءبىر جىلدان سوڭ قايتىس بولعان ەكەن. ىزىنەن ەرگەن ەكى ءىنىسى بار. 1929 جىلعى پارتيالىق تازالاۋ كەزىندە تولتىرعان ءبىر ساۋالنامادا دۇنيە-م ۇلىكتەن ءبىر كيىز ءۇيدىڭ يەسىمىن دەپ كورسەتىپتى. شاماسى, اكەدەن قالعان بار مۇرا-بايلىق وسى بولسا كەرەك.
دەي تۇرساق تا, اسقار تاۋ پانالارىنان ەرتە ايىرىلعان مىرزا ءۇشىن باستى بايلىق دۇنيە ەمەس, وقىعان-توقىعان ءبىلىم, كورگەن-تۇيگەن ءتالىم, ءوزىنىڭ جان-جۇرەگىنىڭ جالىنى, العىرلىق الىمى مەن بويداعى دارىنى ەدى. اكە-شەشەسىنىڭ كوزى تىرىسىندە سامارقانداعى مەدرەسەدە ءبىلىم العاننان كەيىن گيمنازيادا وقىپ, ودان سوڭ ەكى جىلدىق ورىس-تۇزەم ۋچيليششەسىن بىتىرەدى. وي-ءورىسىنىڭ بايلىعى, ورىس تىلىنە جەتىكتىگى وسىدان دەپ شامالايمىز. ءوز ءومىرىنىڭ وسىنداي كومەسكى قالعان ساتتەرى جايلى قارتايعان شاعىندا ءۇي ىشىندە اڭگىمەلەپ ايتىپ وتىرادى ەكەن. ال ول مەكتەپكە قالاي ءتۇستى, سامارقانعا قايدان بارىپ ءجۇر, ول جاعى بەيمالىم. قالاي بولعاندا دا مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ورىمدەي كەزىندەگى وي ورەسى, قابىلەت-قارىمى تاڭ قالدىرعانداي.
ەندى سول ءبىر الاساپىران ۋاقىتتىڭ ءبىزدىڭ اڭگىمەگە قاتىستى تاريح سۇلباسىن كوز الدىنا كەلتىرەيىك. 1918 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءبىر توپ سوتسيال-رەۆوليۋتسيونەر جاس بۇحارالىقتار كوممۋنيست-بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىن قابىل الادى. تاشكەنتتىك جاس بۇحارالىقتاردىڭ ۇلگىسىنە ولاردىڭ سامارقانداعى جانە باسقا قالالارداعى پىكىرلەستەرى دە قوسىلىپ, ۇلى دۇرمەككە ەرەدى. جاڭا ءومىر اڭساعان وسىناۋ جاس توپتىڭ ىشىندە مىرزا ناۋرىزباي ۇلى دا بولادى.
زامان سولاي ەدى. تاعدىر پەشەنەسى سوعان لايىقتاپ اكەلدى. بۇعاناسى قاتىپ, بۋىنى بەكىمەي جاتىپ ساياسات تولقىنىنىڭ جالىنا جارماستى. سامارقانداعى دۇربەلەڭ وقيعالارعا ارالاسىپ, رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىسقا قوسىلدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ەنشىلەگەن ءبىر ەڭبەگى سول, ورتالىق ازياداعى جاديتشىلدىك-جاڭاشىلدىق قوزعالىسىنا باسشىلىق ەتكەن «جاس بۇحارالىقتار» ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسىپ, بۇحارا حالىق كەڭەس رەسپۋبليكاسىن قۇرۋعا اتسالىسادى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى, مىرزانىڭ سول كەزدەردە وزبەكتىڭ بولاشاق ۇلكەن مەملەكەت قايراتكەرى فايزوللا حودجاەۆپەن ءبىر ساپتا, ءبىر پىكىردە, ءبىر تىلەكتە جۇرگەندىگى بولسا كەرەك دەپ پايىمدايمىز. مۇنىمەن دە قويماي, قازاقتىڭ وسىناۋ ورىمدەي جاس جىگىتىنىڭ 1924 جىلى بۇحارا حالىق كەڭەس رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ۇكىمەت مۇشەسى بولىپ شارىقتاعانىن كورەمىز. وسىعان قاراپ ونى قىپ-قىزىل كوممۋنيست, قىران بولشەۆيك دەپ ويلاۋىمىز دا كادىك. ءتىپتى دە ولاي ەمەس. ورتالىق ازيانىڭ سول تۇستاعى ۇلتتىق ءبولىنىس, شەكارا مەجەلەۋ, حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋ, ءبىلىم بەرۋ ءىسىن نەگىزدەۋ سياقتى ساياساتتارىنا بەل شەشە ارالاسقان قازاقتىڭ جاس وعلانى مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ وسى جۇمىستاردا تەك قازاقتىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇددەسىن كوزدەگەنى, كوزدەپ قانا قويماي, سول جولدا بارىن سالا, جانىن سالا كۇرەسكەنى بايقالادى. ىسپەن دە, سوزبەن دە. ءسوز بولعاندا, گازەت بەتىندەگى مىڭدارعا جەتىپ جاتقان جالىندى سوزبەن. وسى جايلاردىڭ ءبارى قۇجاتتى تۇردە ايعاقتالادى.
شىنىندا دا, سول قيلى كەزەڭدە قازاققا بۇرىننان اتامەكەن سانالىپ, قانداستارىمىز كوبىرەك قونىستانعان بۇحارا, سامارقاندا ءبىر باسشىنىڭ قازاقتان بولعاندىعىن وزبەك قايراتكەرلەردىڭ وزدەرى دە قولاي كورۋى ابدەن قيسىندى. مىنە, ناق وسى لاۋازىمدى تۇعىر-تياناق ەتكەن جالىندى جاس تالاپ سول شاقتىڭ اۋما-توكپە كۇرەستەرىندە شىنىعىپ, كوممۋنيستىك لەپىرمەگە ەلىكپەي, ءوز ۇلتىنىڭ, قازاقتىڭ مۇقتاجىن جوقتايتىن قايراتكەرلىك دارەجەسىنە كوتەرىلەدى. ءبىر عاجابى, بۇل ورايدا ول احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءاليحان بوكەيحانوۆ, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, ءالىمحان ەرمەكوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, حايرەتدين بولعانباي سىندى الاش ارىستارىمەن يدەيالاس, مۇراتتاس, پىكىرلەس بولدى دەي الساق كەرەك. بۇعان ونىڭ باسپاسوزدە جاريالانعان ماقالالارى جانە 1924 جىلعى ماۋسىمدا ورىنبوردا وتكەن قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سەزىندە بۇحارا مەن حورەزم قازاقتارىنىڭ ماسەلەسىن وتكىر كوتەرۋى, قانداستارىن اعارتۋدى كوكسەۋى ايقىن دالەل بولادى. ناق وسى جايلاردى جوعارىدا اتالعان ماقالاسىندا ديحان قامزابەك ۇلى باۋىرىمىز كەڭىنەن قامتي جازعاندىقتان, ءبىز مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ وسى تۇستاعى قايراتكەرلىگىنىڭ باسقا ءبىر قىرىنا ۇڭىلەيىك.
ءيا, بۇگىندە مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ورتا ازيادا ءستاليننىڭ ىقتيارىمەن جۇرگىزىلگەن ۇلتتىق-مەملەكەتتىك شەكارالاردى ايقىنداپ مەجەلەۋ ىسىنە بەلسەندى تۇردە قاتىسقانى بەلگىلى. 1924 جىلدىڭ 10 ساۋىرىندە بۇحارا كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى ءوز شەشىمىمەن ۇلتتىق مەجەلەۋدى دايىنداۋ جانە وتكىزۋ جونىندەگى كوميسسيا ۇيىمداستىرادى. البەتتە, بۇل كوميسسيا قۇرامىنا بۇحارا ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ كىرۋى زاڭدى ەدى. سولاي بولدى دا. كوميسسيا قۇرامىنا ەنگەندەر قاتارىندا ف.حودجاەۆ, ك.اتاباەۆ, ك.پۋلاتوۆ, ا.مۋحەتدينوۆ جانە ناۆريزباەۆ ەسىمدەرى اتالادى.
وسىعان ىلە-شالا, ياعني 13 ساۋىردە ركپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورتاازيالىق بيۋروسى ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىن ۇلتتىق مەجەلەۋ ماسەلەسىنىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلۋىنا بارىنشا قولداۋ بىلدىرەدى. ءسويتىپ, بكپ ورتالىق كوميتەتىنە ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق كەڭەستىك مەملەكەتتىگىن قۇرۋ يدەياسىن بۇحارا حالىقتىڭ قالىڭ توپتارى اراسىندا اۋىزشا جانە ءباسپاسوز جۇزىندە جان-جاقتى كورسەتىپ ناسيحاتتاۋدى ۇسىنادى. ارينە, ۇلتتىق مەجەلەنۋ, سايىپ كەلگەندە, ءبولىنۋ, «ورتاق وگىزدى وڭاشا بۇزاۋعا» اينالدىرۋ وڭاي شارۋا ەمەستىگى امبەگە ايان. ءارتۇرلى كوزقاراستار, كەرەعار دا قاراما-قايشى پىكىرلەر بوي كورسەتەدى. مىنە, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ءوز پارتيالاستارىمەن كەلىسپەۋشىلىگى, جولدارىنىڭ ەكى ايىرىلۋى, ۇلتشىل دەپ اعاش اتقا مىنگىزىلگەن كەيىنگى تاۋقىمەتتەرى, پارتيالىق جازالاۋعا ۇشىراۋى – سونىڭ ءبارى وسى كەزدەن باستالعان سياقتى. سەبەبى, مەجەلەۋ جونىندەگى كوميسسيا مۇشەسى لاۋازىمىن پايدالانا وتىرىپ مىرزا ناۋرىزباي ۇلى وزبەك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىندا اۆتونوميالى قازاق وبلىسى بولۋ كەرەكتىگى جونىندە ۇسىنىس ەنگىزەدى. اۋەلى ۇسىنىس ايتادى, كەيىنىرەك تالاپ ەتەدى. بۇل تالابىن بۇحارادا قازاقتاردىڭ جيىن وتىرىپ, مول شوعىرلانۋىمەن, سانىنىڭ كوپتىگىمەن نەگىزدەيدى. ادىلىنە كەلسەك, ءىس جۇزىندەگى قالىپتاسقان جاعداي شىنىندا دا سولاي, مىرزا جولداس ايتقانداي ەدى.
كەيىنىرەك مىرزا ناۋرىزباي ۇلىن قارالاعان ءبىر قۇجاتتا ونىڭ 1922-1924 جىلدار ارالىعىندا بۇحارا رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قازاق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە پرەزيديۋم مۇشەسى بولعاندىعى كورسەتىلەدى. وسىنداي قىزمەتتەردە جۇرگەن ازاماتتىڭ قازاق ءۇشىن بۇحارادان تابىلماعان ادىلەتتى ەندى ماسكەۋ اسىپ ىزدەۋى دە زاڭدى, تابيعي جاي ەدى. سول سەبەپتەن دە ول 1924 جىلدىڭ شىلدە جانە تامىز ايلارىندا ماسكەۋدە, ءوزى كورسەتكەندەي, بۇحارا رەسپۋبليكاسىنان ورتا ازيا مەن قازاقستاننىڭ مەجەلەنىپ ءبولىنۋ ماسەلەسى بويىنشا بۇكىلوداقتىق ستاروستا م.ي.كالينيننىڭ قابىلداۋىندا ەكى رەت بولادى. البەتتە, ءبىزدىڭ قولىمىزدا كالينين اقساقالدىڭ الدىندا قانداي اڭگىمە بولىپ, قانداي شەشىم الىنعاندىعى جايىندا اقپارات جوق. تەك 1924 جىلعى 19 تامىزدا بۇكىلوداقتىق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جانىنان قۇرىلعان ۇلتتىق مەجەلەنۋ جونىندەگى كوميسسيا وتىرىسىنىڭ حاتتاماسى ءىستىڭ اڭعارى قالاي اۋعانىن مايموڭكەسىز اڭعارتادى. كوميسسيانىڭ بۇل وتىرىسى مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ءوتىنىش-تالابىمەن, كالينيننىڭ پارمەنىمەن كەزەكتەن تىس وتكەن بولۋى كەرەك دەپ شامالايمىز.
وتىرىس كوميسسيا مۇشەسى لۋكيانوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتەدى. حاتشىسى – فوكين. ءمۇددەلى تاراپتارعا كەلەر بولساق, بۇحارا رەسپۋبليكاسىنان وكىل رەتىندە ت.سايندجانوۆ, ال بۇحارا رەسپۋبليكاسى جانىنداعى قىرعىز (قازاق دەپ وقيىق) بولىمىنەن م.ناۋرىزباەۆ قاتىسادى. حاتتامادا وتىرىستا تىڭدالعان ماسەلە قىرعىزداردىڭ اۆتونوميالى وبلىس بولىپ ءبولىنۋى دەپ ايقىندالعان. سايندجانوۆ بۇحارا رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا نەبارى 30 مىڭ قازاق تۇراتىنى جايلى حاباردار ەتەدى. ناۋرىزباەۆ بولسا, بۇعان كەرىسىنشە, بۇحارادا 360 مىڭ قازاق مەكەندەيتىنىن مالىمدەيدى. وسى ارادا لۋكيانوۆتىڭ: «قۇرىلتايدا قانشا قىرعىز بولادى؟» دەگەن سۇراعىنا سايندجانوۆ: «5-10 دەلەگات» دەسە, ناۋرىزباەۆ: «قۇرىلتايعا 22 ادامعا دەيىن دەلەگات قاتىسادى» دەپ جاۋاپ بەرەدى. ءارى قاراي, وسى ايتىلعاندارعا وراي, بۇحارانىڭ قۇزىرلى وكىلى وزبەك رەسپۋبليكاسىنا كىرەتىن قازاق ءۋالاياتىن (وبلىسىن) قۇرۋعا قارسى ەمەستىگىن بىلدىرەدى. ال ناۋرىزباەۆ وزبەك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن اۆتونوميالىق قازاق وبلىسىن قۇرۋدى تالاپ ەتەدى, لۋكيانوۆ جولداس ءبىرىنشى ۇسىنىستى جاقتايدى, ياعني وزبەك رەسپۋبليكاسى قۇرامىنداعى قازاقتاردىڭ دەربەس اۆتونومياسىنىڭ جولى جابىلادى. مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ورتا ازياداعى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك مەجەلەنۋ ماسەلەسىندەگى ءدال وسى جولعى قايراتكەرلىگىن 1920 جىلى لەنيننىڭ الدىندا بايانداما جاساپ, قازاقستاننىڭ بۇگىنگى اۋماعىن قورعاپ شىققان الاش ءبىلىمپازى ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ ەرلىگىمەن بارابار دەسەك, ادىلەتى دە سول بولار ەدى.
وسى ارادا بىزگە ءبىر وي كەلەدى, وسىنىڭ الدىندا, 1924 جىلعى ماۋسىم ايىندا عانا مىرزا ناۋرىزباي ۇلى ورىنبوردا وتكەن قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سەزىنە قاتىسىپ كەلدى, نەگىزگى الاش ارىستارىمەن تۇگەلدەي دەرلىك جۇزدەستى, ءوزى كۇرەسكەرلىك ۇلتتىق رۋحتاعى كوسەم پىكىرلەرىمەن كوزگە ءتىستى. سول كەزدە وعان بۇحارا مەن سامارقان قازاقتارى ءۇشىن جەكە اۆتونوميا سۇراۋ تۋرالى ورگەك وي-پايىمدى ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, ح.دوسمۇحامەد ۇلى, م.دۋلات ۇلى سىندى ۇلت قامقورلارى قۇلاققاعىس ەتۋى دە مۇمكىن-اۋ. قالاي بولعاندا دا, 1924 جىل مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ جۇلدىزى ايرىقشا جارقىراعان, قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ سەزىندە, ورتا ازياداعى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك مەجەلەۋدە ءھام ءباسپاسوز بەتىندە قازاق ماسەلەسى ورايىندا قاداۋ-قاداۋ قايراتكەرلىگىن تانىتقان قارىمدى جىل بولدى. وسىناۋ الاششىل ازاماتتىڭ قازاق تاريحىندا, ۇلتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەس تاريحىندا تۇعىرلانا تۇرپاتتالىپ, التىن ارىپتەرمەن ايگىلەنىپ قالۋى ءۇشىن قۇيرىقتى جۇلدىزداي جالت ەتكەن وسى بىرەر جىلدىق عۇمىرىنىڭ, سونداعى كۇرەسكەرلىك ەڭبەگىنىڭ ءوزى ابدەن جەتكىلىكتى ەكەنى دە كۇمانسىز.
ءيا, بۇحارا قازاقتارى ءۇشىن وزبەك رەسپۋبليكاسى شەگىندە اۆتونوميا تالاپ ەتۋىن, قازاق ءبىلىمپازدارى سەزىندەگى «ب ۇلىكشىل» ويلارىن سول كەزدەگى كەڭەستىك جۇيە مەن كوممۋنيستىك يدەولوگيا ەسىل ەرگە ەش كەشىرمەدى. قاي جەردە, قاي قىزمەتتە جۇرسە دە وتىرسا وپاق, تۇرسا سوپاق قىلدى. 1924 جىلدىڭ تامىزىنان كەيىن م.ناۋرىزباي ۇلىنىڭ بۇحارا-سامارقانداعى قىزمەتى پىشاق كەسكەندەي ساپ تىيىلادى. 1944 جىلى فرۋنزە قالاسىندا ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىندا: «1922-1924 جىلدارى سامارقاندا شارۋا مەكتەبىندە, 1924-1926 جىلدارى ورىنبور قالاسىندا رابفاكتا وقىدىم», دەپ كورسەتەدى. مۇندا ءومىر جولىنىڭ ءبىراز دەرەكتەرىن جاسىرىپ قالعانى بايقالادى, قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى, لاۋازىمدى جۇمىستارى, اسىرەسە, ءوز ءومىر-مۇراتىنىڭ باستى وقيعالارى وتكەن بۇحارا كەزەڭى مۇلدەم ايتىلمايدى. ولاي ەتۋ, ارينە, ءوز باسىنا پالە ىزدەۋمەن, باسىن وققا بايلاپ بەرۋمەن بىردەي-ءتىن. ونسىز دا ءبىر باسىنا مىڭ ءبىر پالە-جالانىڭ ءۇيىلىپ-توگىلۋىنەن مىرزا ناۋرىزباي ۇلى بۇدان بىلايعى عۇمىرىندا كەندە بولمادى. 1929-1930 جىلدارى م.ناۋرىزباەۆ مويىنقۇم جانە تۇلكىباس اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعانىمەن, قۇيرىعىنا شالا بايلانىپ, اقىرى, جالعان ايىپ-جالامەن پارتيادان شىعارىلىپ تىنادى. 1930 جىلعى 22 قاڭتاردا وتكەن ۆكپ (ب) وكرۋگتىك كوميسسياسى تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ وتىرىس حاتتاماسىنا زەر سالايىق. مۇندا وعان قىرعىزستانداعى سۋسامىر جايلاۋ كوميتەتىندە قازاقستان وكىلى بولعان كەزىندە سالىق سالىناتىن نىسانداردى ەسەپكە الۋدا مەركە اۋاتكومىنا كومەك كورسەتپەدى, جايلاۋدى پايدالانۋ ماسەلەسىنە تاپتىق ەمەس, تەك ۇلتتىق كوزقاراس تۇرعىسىنان عانا قارادى, استىق دايىنداۋ جونىندەگى وكىل بولىپ بوستاندىق اۋدانىنا بارعاندا بايدىڭ ۇيىنە توقتادى دەگەن قيسىنسىز ايىپتار تاعىلعانىن كورەمىز. مىرزانىڭ ءوزى بايدىڭ ۇيىنە توقتادى دەگەن تارماقتى عانا مويىنداعان, بىراق بۇل جايدى ونىڭ ءال-اۋقاتىن بىلمەگەندىكتەن دەپ تۇسىندىرگەن. قاراپ وتىرساڭىز, كۇلكىلى. سونىمەن, وتىرىس قاۋلى قابىلداپ, جولداس ناۋرىزباەۆتى پارتيالىق تەكسەرىستەن ءوتتى دەپ ەسەپتەيدى جانە وعان سوگىس جاريالايدى.
بىراق پارتيا مەن كەڭەستىڭ قىراعى كوزدەرى مىرزا ناۋرىزباەۆ تىم جۇمساق جازالاندى دەپ ەسەپتەگەن بولار, جازعا قاراي ونى قۋدالاۋ ءىسىن جاڭا قارقىنمەن, كەڭ اۋقىمدا باستايدى. ونى جىكشىل توپتار قۇردى دەپ تە ايىپتايدى. مۇنىڭ جاي-جاپسارىن تولىعىراق ءبىلۋ ءۇشىن ۆكپ (ب) سىرداريا وكرۋگتىك كوميتەتى وكرۋگتىك باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ پارتيالىق تەرگەۋشىسى چەكۋشين قول قويعان ۆكپ (ب) مۇشەسى م.ناۋرىزباەۆتىڭ ءىسى بويىنشا قورىتىندى بايانعا ۇڭىلەيىك:
«...وكرۋگتىك باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ قولىنداعى ماتەريالدار بويىنشا, قىزىلقۇم اۋدانىنداعى بايدىڭ بالاسى, ونىڭ اكەسى 1917 جىلعى جۇتتا كەدەيلەنگەن. 1922-1924 جىلدارى وزبەكستاندا جۇمىس ىستەگەندە جۇرگەن جەرى ب ۇلىك-بۇزاقىلىق بولعان, زاڭسىز قاماۋعا العان, پاراقورلىقپەن اينالىسقان, اقىر سوڭىندا بۇحارا وكىمەتى جاساعان تارتىپسىزدىكتەرى ءۇشىن تۇتقىنداعان. 1,5 اي تۇرمەدە وتىرىپ, مەجەلەۋدەن كەيىن كەپىلدىكپەن بوساتىلعان. ناۋرىزباەۆ قازاقستانعا جۇمىسقا اۋىسادى, ءسويتىپ, ونىڭ قىلمىستىق ءىسى, قايدا ەكەنى بەلگىسىز, توقتاپ قالعان.
1929 جىلى جولداس ناۋرىزباەۆ سۋسامىردا (قىرعىزستان) جايلاۋ كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەندە سۋسامىردا كوشىپ-قونعان بايلار مەن الىپساتارلاردىڭ مالىن تەكسەرۋگە مەركە اۋدانى فينينسپەكتسياسىنىڭ اگەنتىن جىبەرمەيدى, ونى بالاعاتتاپ, قاماۋمەن جانە ۇرىپ-سوعۋمەن قورقىتادى. ءسويتىپ, سۋسامىر ارقىلى فەرعاناعا مال ايداعان بايلار مەن الىپساتارلارعا مالدى سالىقتان جاسىرۋعا سىبايلاسادى. سۋسامىردا بولعان كەزدە جولداس ناۋرىزباەۆ ءوز جۇمىسىندا تاپتىق ەمەس, بەلگىلى ءبىر ۇلتشىلدىق باعىت جۇرگىزدى, قازاق مالشىلارىنان, سونىڭ ىشىندە بايلاردان دا, ۆەتەرينارلىق تەكسەرۋ ءۇشىن جينالعان قارجىنى قايتارىپ بەرۋ جونىندە زاڭسىز بۇيرىقتار بەردى, سونداي-اق, ۆەتەرينارلىق تەكسەرۋ جانە مال ايداعانى ءۇشىن بۇدان بىلاي تولەم جيناۋعا تىيىم سالدى.
ول ءوزىن تىم تاكاپپار ۇستادى, جايلاۋ كەڭەسىنىڭ شەشىمدەرىنە باعىنبادى, ونىڭ شەشىمدەرىن وزىنە مىندەتتى سانامادى, ەشقانداي وكىلەتتىگى بولماسا دا, قىرعىز وكىمەت ورىندارىنىڭ ىسىنە زاڭسىز كيلىگىپ ارالاستى. جوعارىدا ايتىلعانداردان شىعاتىن قورىتىندى:
تاپتىق باعىتتى ۇنەمى بۇرمالاعانى ءۇشىن, بۇحارا كوپشىلىككە جانە جەكەلەگەن قىزمەتكەرلەرگە بيۋروكراتتىق پەن تورەشىلدىك تانىتقانى ءۇشىن, قاتەلىكتەرى مەن اسىرا سىلتەۋلەرىن تۇزەتۋدەن باس تارتقانى ءۇشىن, جەكە باسىنىڭ ءمۇددەسىن كوزدەپ, بيلىگىن اسىرعانى جانە قىزمەت بابىن پايدالانعانى ءۇشىن مىرزا ناۋرىزباەۆ ازعىنداعان ەلەمەنت رەتىندە جۇمىسىنان دەرەۋ بوساتىلىپ, امبە ءىسى سوتقا بەرىلە وتىرىپ, ۆكپ (ب) قاتارىنان شىعارىلسىن».
سىرداريا وكرۋگتىك كوميتەتى وكرۋگتىك كوميسسياسىنىڭ ناۋرىزباەۆ ءىسىن قاراعان وتىرىسىنىڭ 1930 جىلعى 4 ماۋسىمداعى قورىتىندى حاتتاماسى وسىلاي دەيدى. وڭكەي وتىرىكتەن قۇرالعان, مىرزانىڭ ءوزى دە اسا ءبىر قاسقيعان قايسارلىقپەن مويىنداماعان وسىناۋ جالالى حاتتامادان قۋعىن-سۇرگىننىڭ ۇرەيلى ۇسقىنى كورىنەدى, سول زاماننىڭ ىزعارى مەن ىزبارى ەسەدى. وتى مەن سوتىنان قالاي قۇتىلعانى بەلگىسىز, مىرزا ناۋرىزباي ۇلى ەندى باسشىلىق پەن ساياساتتان شەتتەپ, تەك شارۋاشىلىق جۇمىستارمەن اينالىسقان سىڭايلى. 1930 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ ءبىر جىلداي تۇركىستان اۋداندىق جەر بولىمىندە اگرونوم بولىپ ىستەيدى. ودان ارىس اۋداندىق جەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالادى. وسىعان دەيىنگى ارالىقتا ونىڭ ورتا ازيا ماقتا-يرريگاتسيالىق ينستيتۋتىندا وقىعانىن دا بايقايمىز. جالپى, م.ناۋرىزباي ۇلىنىڭ قۇجاتتالعان انكەتالىق دەرەكتەرى ونىڭ ناعىز ومىربايانىمەن سايكەس كەلە بەرمەيتىنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. مۇنى قازىرگى ۇرپاقتارى دا ايتادى. سەبەبى, ساياسي ساۋاتتى, كوكىرەك كوزى اشىق, زاماننىڭ سۇرىن سەرگەك سەزىنگەن زەردەلى مىرزا ناۋرىزباي ۇلى ءومىربايانىنىڭ كەلەشەكتە وزىنە زيانى تيەتىن دەرەكتەرىن سانالى تۇردە كورسەتپەگەن. وسىنداي ساقتىعى ونىڭ ءومىرىن ساقتاپ, ۇرپاق وربىتۋىنە مۇمكىندىك بەردى دەي الامىز. ايتالىق, ول 1937 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ف.حودجاەۆتىڭ تۇتقىندالعانىن ەستىگەن بەتتە ەندى ءوزىنىڭ دە ۇستالۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ءبىلىپ, قۋعىن-سۇرگىننەن قۇتىلۋ ءۇشىن دەرەۋ جينالىپ, ەشكىمگە سەزدىرمەستەن قىرعىزستانعا كەتىپ قالۋعا, دالىرەك ايتقاندا, قاشۋعا ءماجبۇر بولادى.
ال بۇعان دەيىن, 1935 جىلى م.ناۋرىزباي ۇلى قازاق حالكومكەڭەسى بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا (بەلوساروۆ, ناۋرىزباەۆ, مەلششيكوۆ) قىرعىزستاننان 32-ءنىڭ اشارشىلىعى كەزىندە سول جاققا اۋا كوشكەن قازاقتاردى اتامەكەنگە, بۇرىنعى قونىستارىنا قايتارۋ جونىندەگى جۇمىستارمەن اينالىسادى. بۇعان قىرعىز حالكومكەڭەسىنىڭ توراعاسى يساكەەۆتىڭ 1935 جىلعى 26 قىركۇيەكتەگى حاتىنا قاراپ كوز جەتكىزەمىز. البەتتە, قانداستاردىڭ تاعدىر-تالايى تارازىعا تۇسكەن وسىنداي قيىن كۇرمەۋلى ىسكە م.ناۋرىزباي ۇلى سياقتى جاناشىر, قايسار قايراتكەردىڭ تارتىلۋى استە تەگىن ەمەس. ونىڭ قىزمەتى, ءبىلىم-بىلىگى, كۇرەسكەرلىگى ۇلتقا قاجەتتىگىنىڭ ايعاعى بۇل. ال قىرعىزستانعا بوي تاسالاپ كەتەر الدىندا, 1937 جىلدىڭ اقپانىندا شىمكەنت قالاسىندا وتكەن ستاحانوۆشى-ماقتا وسىرۋشىلەردىڭ رەسپۋبليكالىق سلەتىنە وكتيابر اۋدانىنىڭ «كوكتال» كولحوزىنان دەلەگات بولىپ قاتىسقانىن كورەمىز.
بىراق قىران قاناتى قىرقىلىپ قالعان ەدى. قىرعىزستاندا بوي تاسالاعان 15 جىلداعى نەگىزگى ماقسات – وتباسىن جۇدەتپەۋ, سول ءۇشىن ءوز باسىن امان ساقتاۋ بولعانى انىق. ءيا, تۇلپار ارباعا جەگىلدى. جەرگە قاتىستى ءارتۇرلى مەكەمەلەردە اگرونوم بولادى. سونىڭ وزىندە دە ءبىلىم-پاراساتى ەرىكسىز بيىككە ورلەتە بەرگەندەي. قىرعىزستاننىڭ جەر ورگاندارى اتىنان دەلەگات بولىپ سايلانىپ, 1940 جىلدىڭ 17 ماۋسىمىندا ماسكەۋدە وتكەن كسرو جەر ورگاندارى وداعىنىڭ پلەنۋمىنا قاتىسادى. ال وسى جىلدىڭ قازانىندا قىرعىز جەر ورگاندارى رەسپۋبليكالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمى بولعاندا وسى كوميتەتتىڭ مۇشەسى رەتىندە ءارى كسرو جەر ورگاندارى وداعىنىڭ اتىنان بايانداما جاسايدى.
ادىلدىك ىزدەپ, ءوزىنىڭ پارتيا مۇشەلىگىن دە قالپىنا كەلتىرەدى. 1943 جىلدان باستاپ قىرعىز كسر مەملەكەتتىك باقىلاۋ حالىق كوميسسارياتىنا باقىلاۋشى قىزمەتىنە اۋىسادى, ودان اعا باقىلاۋشىلىققا كوتەرىلەدى. «الماس كەزدىك قاپ تۇبىندە جاتپاس» دەگەندەي, ماسكەۋ قاي جەردە دە قابىلەتىمەن جارقىراپ كوزگە تۇسەتىن مىرزا ناۋرىزباي ۇلىنىڭ ءوز قىزمەتكەرى بولۋىن قالايدى. ءسويتىپ, 1948 جىلدىڭ ساۋىرىنەن 1952 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن ول كسرو مەملەكەتتىك باقىلاۋ مينيسترلىگىنىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسى بويىنشا استىق ونىمدەرىنىڭ جۇمسالۋى مەن ساقتالۋىن قاداعالاۋ جونىندەگى باقىلاۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى. ءىى دارەجەلى مەملەكەتتىك باقىلاۋشى لاۋازىمىنداعى ۇلگىلى قىزمەتكەر ساناتىندا جۇرگەن مىرزاعا كوزقاراس 1951 جىلدان باستاپ نىلدەي بۇزىلادى. تىرناق استىنان كىر ىزدەپ, ءاربىر ءىسساپارىن تەكسەرۋگە ارنايى ادام جىبەرىپ, ءاربىر باسقان قادامىنا اڭدۋ قويادى. اۋىرعان كۇندەرىنە دەيىن انىقتاما سۇراتىپ, جۇمىستا بولماعان دەپ تاڭبالايدى. بەساسپاپ ماماندى جاۋاپكەرشىلىگى تومەن, ءتىپتى, ورىس تىلىندە انىقتاما دا جازا المايتىن, لاۋازىمىنا سايكەسپەيتىن ەتىپ كورسەتەدى. بۇل كورىنەۋ قيانات ەدى. مىرزا دا بۇعان توزبەي قارسىلاسىپ باعادى. اسىرەسە, كسرو مەملەكەتتىك باقىلاۋ مينيسترلىگى قىرعىز رەسپۋبليكالىق توبىنىڭ جەتەكشىسى ف.سمەليك دەگەن قىر سوڭىنا تۇسەدى. جەلدىڭ قاي جاقتان سوققانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس ەدى. اقىرى, 1952 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ءسايكەسسىزدىك بابىمەن جۇمىستان بوساتىپ تىنعان ەكەن.
وڭاي بەرىلەتىن مىرزا ما, سونىڭ وزىندە ماسكەۋگە بارىپ, اقتىعىن دالەلدەپ, ابىرويىن قايتارىپ, كسرو مەملەكەتتىك باقىلاۋ مينيسترلىگىنىڭ اپپاراتىنا جوعارىلاپ, باقىلاۋشى بولىپ تاعى جارتى جىل ىستەيدى. ودان سوڭ قازاقستانداعى باسقا جۇمىسقا شاقىرىلۋىنا بايلانىستى قىزمەتتەن ءوز ەركىمەن بوساپ, 15 جىلدىق وت كەشۋدەن كەيىن تۋعان ەلىنە ورالادى. بۇل ەكى ورتادا جىلىمىق كەزەڭ باستالىپ, بۇرىنعى ۇرەي سەيىلە باستايدى. ءوزى دە ەگدە تارتادى. 1953-1954 جىلدارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كيروۆ (قازىرگى ماقتاارال) اۋدانىنداعى فرۋنزە كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى بولىپ, 1962 جىلى زەينەتكە شىققانعا دەيىن ون جىلداي قاراتاس اۋداندىق (قازىرگى قازىعۇرت اۋدانى) تۇتىنۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ساۋدا جونىندەگى ورىنباسارى, قاراتاس اۋداندىق دايىنداۋ كەڭسەسىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارادى. شاردارادا ورنىعىپ, ءبىرشاما تىنىش ءومىر كەشىپ, ءۇرىم-بۇتاعىن وربىتەدى, باقۋاتتا بولادى.
ايتكەنمەن, وسىناۋ بايىپتى قاريانىڭ قاتپارلى كوكىرەگىندە ءتىرى تاريح دۇبىرلەپ تۇرعانىن كىم اڭداپ, كىم اڭعارادى. 70-ءشى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي ءوزى وزبەك كسر مەملەكەتتىك ارحيۆىنە, 1969 جىلى كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ حاتشىسى م.گەورگادزەگە حات جازىپ, 20-شى جىلدارى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك مەجەلەۋ ىسىنە قاتىسقاندىعى, كالينيننىڭ قابىلداۋىندا بولعاندىعى تۋرالى ايعاق-دەرەكتەر جىبەرۋىن وتىنەدى. سول ايعاقتارعا قولى جەتپەي, اقساقال ارمانمەن وتكەن سىڭايلى. كەزىندە ەل-جۇرت «مىرزا» دەمەي, «مىرزاتورە» دەپ اتاپ قۇرمەتتەگەن ەكەن. مىرزاتورە اتامىزدىڭ دا ەلىنە ەتكەن ەڭبەگى, ەسىمى بۇگىندە قايتا جاڭعىرىپ جاتىر. سوناۋ سۇرگىن جىلداردا الاشتىڭ ورتالىق ازياداعى تولىمدى تۇلعاسى بولعان مىرزا ناۋرىزباي ۇلى ءومىرىنىڭ, كۇرەسىنىڭ اقتاڭداقتارىن اشۋدا, رۋحىن تىرىلتۋدە, ەل دەگەندە ەدىگەدەي ەڭىرەگەن ازاماتتىڭ امانات-وسيەتىن حالقىنا تابىستاپ تانىستىرۋدا گەنەرال ەرجان يساقۇلوۆ, عالىم ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ جان سالعان قارەكەتتەرى عانيبەت. ءبىزدىڭ مىرزابايانىمىزدىڭ وسى عانيبەتكە كىشكەنتاي عانا سەبى تيسە, نۇر ۇستىنە نۇر.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا
سوڭعى جاڭالىقتار
ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگى
ءبىلىم • بۇگىن, 21:21
جالپىۇلتتىق كواليتسيا بەلسەندىلەرى اقپاراتتىق ناۋقاندى اۋدانداردا جالعاستىرىپ جاتىر
اتا زاڭ • بۇگىن, 21:00
رامازان ايى ازاماتتاردىڭ تۇتىنۋ شىعىندارىنا قانداي وزگەرىس اكەلەدى؟
قوعام • بۇگىن, 20:40
ايزات جۇمانوۆانىڭ ءىسى: اپەللياتسيالىق سوت ۇكىمدى وزگەرىسسىز قالدىردى
قوعام • بۇگىن, 20:03
پەتروپاۆل ەلەكتروتەحنيكالىق زاۋىتىنىڭ ۇجىمى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى قولدادى
اتا زاڭ • بۇگىن, 19:38
«زەلەنىي سەۆەر» ۇجىمىمەن كەزدەسۋدە كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى تالقىلاندى
اتا زاڭ • بۇگىن, 19:30
ساراپشىلار كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا جوباسىنا ءبىراۋىزدان قولداۋ ءبىلدىردى
اتا زاڭ • بۇگىن, 19:18
استانادا دەمالىس كۇندەرى اۋىل شارۋاشىلىعى جارمەڭكەسى وتەدى
ەلوردا • بۇگىن, 18:45
الداعى كۇندەرى ەل اۋماعىندا اياز كۇشەيەدى
اۋا رايى • بۇگىن, 18:33
«Boran–بۋران»: جادى مەن كەڭىستىكتى توعىستىرعان كورمە
قوعام • بۇگىن, 18:18
جىلدىق ينفلياتسيانىڭ باياۋلاۋى باعا تومەندەۋىنە اسەرىن تيگىزە الدى ما؟
قارجى • بۇگىن, 18:03
جەكە دەرەكتەر مەن گادجەتتەردى الاياقتاردان قالاي قورعاۋعا بولادى؟
قوعام • بۇگىن, 17:50
ەرىكسىز نەكە مەن ەرتە ءولىم: نەلىكتەن قازاق قىزدارىنىڭ قۇقىعى قورعالماي جاتىر؟
قوعام • بۇگىن, 17:40
پەداگوگتەرگە ارنالعان بايقاۋ جاريالاندى: ءوتىنىم قابىلداۋ قاشان باستالادى؟
ءبىلىم • بۇگىن, 17:25
ەندى مەرزىمى وتكەن جۇرگىزۋشى كۋالىگىن ونلاين اۋىستىرۋعا بولادى
قوعام • بۇگىن, 17:12
