ونىڭ اراسىندا تۇركى دۇنيەسىنە قاتىستى ادەبي مۇرالار مول
گازەتىمىزدىڭ 29 ءساۋىر نومىرىندە «كاشميردەگى قازىنا» اتتى ماقالا جاريالانعان ەدى. وندا سريناگار كىتاپحاناسىنداعى تۇركى عالىمدارىنىڭ تاريحقا قاتىستى ەڭبەكتەرىنەن مالىمەت بەرىلگەن بولاتىن. ەندى تومەندە ادەبيەت, مۋزىكا, ونەرگە قاتىستى دەرەك جاريالانىپ وتىر.
زاھير فاريابي (؟-1202). كاشميردىڭ قولجازبالار قورىنان زاھير فاريابي (1202 ج. قايتىس بولعان) اتتى اقىننىڭ دا ولەڭدەرىنىڭ بىرنەشە كوشىرمەلەرى ۇشىراستى. زاھير فاريابي – اتاقتى اقىن, قاسيدا جانرىنىڭ بەلگىلى وكىلى ەدى. فارياب حوراسانداعى عانا ەمەس, سونداي-اق بالح پەن مەرۆەرۋد ارالىعىنداعى وزەننىڭ دە اتى.
مۇحاممەد حايدار دۋلاتي «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» 9-تاراۋىندا بابىردىڭ ساراي اقىنى حۇسەين ءالي جالايىري جايىندا ءسوز ەتكەندە, «ونىڭ لاقاپ اتى تۋفايلي... شەبەرلىگى جاعىنان ول... زاھيردەن (فاريابيدەن) دە اسىپ تۇسكەن» دەگەن.
زاھير شىنىندا دا وتە ءماشھۇر شايىر-تىن. ونى ابد ار-راحمان جامي دە ءوز جىرىنا قوسقان.
جامي, سونداي-اق, سول تۇستا عۇمىر كەشكەن اتاقتى اقىندار رۋداكي, ۋنسۋري, انۋاري, حاكاني, ساعدي, ساناي, نيزامي, سالمان ساۆادجيلەرمەن قاتار زاھير ءفاريابيدى دە اتاي كەلە, ونىڭ پوەزياسىنا جوعارى باعا بەرگەن.
ول اتاقتى حافيز شيرازيدىڭ (1325-1390) پوەزياسى تۋرالى ءسوز ەتكەندە: «ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ كوپشىلىگى اسەم دە تابيعي. ال ولاردىڭ كەيبىرى كەرەمەت شەگىنە جەتكەن. ونىڭ عازالدارى باسقالاردىڭ عازالدارىمەن سالىستىرعاندا ايقىندىلىعى جانە بايسالدىلىعى جاعىنان زاھير ء(فاريابيدىڭ) قاسىدالارى سياقتى» دەيدى.
كاشمير ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قولجازبا قورىندا ونىڭ «قاسىدالارىنىڭ» 4 كوشىرمەسى بار.
كاشميردەن زاھير ءال-ءفاريابيدىڭ تەك ولەڭ جيناقتارى عانا ەمەس, سونداي-اق «فۋسۋس في-ل حيكما» اتتى پارسى تىلىندە تۋىنداتقان فيلوسوفيالىق تا شىعارماسىن كوردىك. بىراق ءدال وسىنداي دۇنيەنى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي (870-950) جانە مۋحي اد-دين بين ءال-ارابي (1165-1240) دە جازعان. ايىرماشىلىعى زاھير ءال-ءفاريابيدىڭ تۋىندىسىنىڭ پارسى, ءابۋ ناسىر مەن يبن ءال-ارابي تراكتاتتارىنىڭ اراب تىلىندە ەكەندىگى.
نيزامي گاندجاۋي (1114-1209). ورتاعاسىرلىق پارسى ءتىلدى نيزامي گاندجاۋي لاقاپ اتىمەن تانىلعان اقىن ءابۋ مۇحاممەد ءىلياس بين يۋسۋف ورتا ازياعا موڭعولدار شاپقىنشىلىق جاساعانعا دەيىن ءومىر سۇرگەن. كەيبىر دەرەكتەردە 1141 جىلى وسى كۇنگى ازەربايجاندا تۋىپ, 1209 جىلى دۇنيەدەن وتكەندىگى جانە اتاقتى اقىن بولعاندىعى ايتىلادى. شىعارماشىلىعى حافيز شيرازي, جالال اد-دين رۋمي, ساعدي عانا ەمەس, سونداي-اق قازاق اقىنى ابايعا دا اسەر ەتكەن. ونىڭ قالامىنان «حۋسراۋ جانە شىرىن», «ءلايلى – ءماجنۇن», «يسكاندەر نامە» سەكىلدى شىعارمالار تۋعان. كولەمدى-كولەمدى قاسىدالار (پوەمالار) جازعان. قىپشاق قىزى اپپاق ارۋعا عاشىق بولىپ, سوعان ۇيلەنگەن. سوعان ارناپ «اپپاق نامە» اتتى پوەما تۋىنداتقان. ونى قازاق تىلىنە قاليجان بەكحوجين اۋدارعان.
1136-1225 جج. وسى كۇنگى ازەربايجاننىڭ ۇلكەن بولىگىن اتابەكتەر اۋلەتى – الداگەزيدتەر بيلەدى. ولاردىڭ ءامىرشىسى شامس اد-دين يلدەگەزيد قىپشاق ەدى.
ءنيزاميدىڭ كوپتەگەن شىعارمالارىنىڭ كاشميردەن تابىلۋىندا دا كەزدەيسوقتىق جوق. ونىڭ پارسى تىلىندەگى دۇنيەلەرى ۇندىستانعا دا تاراعان. 1991 جىلى اقىننىڭ تۋعانىنا 850 جىل تولۋى يۋنەسكو شەڭبەرىندە كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتتى. وسى كۇندەرى ول ازەربايجاندىقتاردىڭ كلاسسيك اقىنى سانالادى.
نيزامي گاندجاۋي يران پەن كاۆكاز بويى جۇرتىن تۇرىك سەلجۇقتار بيلەگەن كەزدە عۇمىر كەشتى. سول سەبەپتى دە ول تۇركى حالقىنا دا ورتاق, ولاردىڭ دا ماقتانىشى.
ءنيزاميدىڭ ەڭبەكتەرى «حامسا» («بەس كىتاپ») اتتى پوەمالارمەن بەلگىلى, وعان «قۇپيالار قازىناسى», «حۋسراۋ مەن شىرىن», «ءلايلى ء–ماجنۇن», «جەتى ارۋ» جانە «ەسكەندىر نامە» اتتى شىعارمالارى توپتاستىرىلعان. ابايدىڭ «ەسكەندىر» پوەماسى دا نيزامي گاندجاۋيدىڭ اتالمىش پوەماسى نەگىزىندە جازىلعان. نيزاميدىڭ «اپپاق نامەسىنەن» باسقا, «ءلايلى – ءماجنۇنى» دە انا تىلىمىزگە اۋدارىلعان.
2016 جىلدىڭ باسىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنەن (№30, 16 اقپان) «شىعىس شايىرى نيزامي گانجاۋي تۋىندىلارىنىڭ قولجازباسى تۇركيادان تابىلدى» دەگەن حاباردى كوزىم شالدى.
وندا «ازەربايجان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى گياندجا بولىمشەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تۇركيادان شىعىستىڭ جەتى جۇلدىزىنىڭ ءبىرى نيزامي گانجاۋي تۋىندىلارىنىڭ قولجازبالارىن تاۋىپ قايتتى. انادولى جەرىنە ارنايى ىسساپارمەن جىبەرىلگەن ولار مۇندا ايلاپ جۇمىس جاساعان. وسى ۋاقىت ارالىعىندا عىلىمي قىزمەتكەرلەر گياندجانىڭ اسكەري-ساياسي جانە ەكونوميكالىق تاريحىنا قاتىستى 181 ارحيۆتىك قۇجات جيناپ الدى.
ىزدەۋشىلەر ىستامبۇلدىڭ سۋلەيمانيا كىتاپحاناسىنان ازەربايجانعا, سونداي-اق نيزامي گانجاۋيدىڭ تۇپنۇسقاسى فرانتسيا ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى تۇرعان 1365 تۋىندىسىنىڭ 649-ىنىڭ كوشىرمەسىن الا كەلگەن. بۇدان بولەك, «حامساعا» ارنالعان جازبالاردىڭ 25 مينياتيۋرالىق كوشىرمەسى دە اكەلىنگەن» دەپ جازىلعان. بۇل نيزامي گاندجاۋيدىڭ تەك كاشمير عانا ەمەس, سونداي-اق الەمگە ايگىلى اقىن, ويشىل ەكەنىن كورسەتسە كەرەك.
فاريد اد-دين اتتار (1119-؟). فاريد اد-دين اتتار لاقابىمەن تانىمال ءابۋ حاميد مۇحاممەد بين ءابۋ باكر يبراھيم – ءحىى عاسىردا عۇمىر كەشكەن بەلگىلى اقىن. كەيبىر مالىمەتتەردە ول 1119 جىلى دۇنيەگە كەلگەن, بىراق ومىردەن وتكەن جىلى بەلگىسىز. شىعارمالارى ىشىنەن «مانتيق ات-تاير» – «قۇستار كەڭەسى (سۇحباتى)» اتتى دۇنيەسى بەلگىلى. جىرلارىنا ول دا نەگىزىنەن ءسۋفيزمدى وزەك ەتكەن. «مانتيق ات-تاير» جالال اد-دين رۋميگە, ناۋايگە جانە باسقا دا اقىندار شىعارماشىلىعىنا اسەر ەتكەن.
«فاريد اد-دين اتتار مۇحاممەد بين يبراھيم ان-نيشابۋري (1220 ج. ءو.) – پارسىنىڭ بەلگىلى ميستيك اقىنى. نيشاپۋرگە تاياۋ جەردە دۇنيەگە كەلگەن. اتتار اكەسىنىڭ جولىن قۋىپ, دارىگەرلىك جانە ەمشىلىكپەن اينالىستى. ايتسە دە ءبىلىمى تۋرالى مالىمەت جوق, بىراق شافي حۇقىعىنان تولىق حاباردار بولعان. ميستيتسيزم يدەياسىمەن بالا كەزىنەن تانىسقان. اتتار قارتايعان شاعىنا دەيىن ءوز دۇكەنىندە ەڭبەك ەتىپ, تىرشىلىكتى اقىندىق شىعارماشىلىقپەن بىرگە جۇرگىزدى... اتتار نيشاپۋر قالاسىنا موڭعولدىڭ يرانعا شاپقىنشىلىعى كەزىندە قايتىس بولدى. اتتاردىڭ شىعارمالارى ونىڭ ءبىلىمدار, اسا تالانتتى, اڭگىمەشىل ەكەنىن اڭعارتادى. «قاسيەتتى قارتتاردىڭ» ومىرىنەن الىنعان اڭگىمەلەرى مەن پوەمالارى «تازكيرات ءال-اۋليە» اتتى وچەركتەرىنە ەنگەن. وندا سونىمەن قاتار اتتاردىڭ سوپىلارمەن وتكىزگەن اڭگىمەلەرىنىڭ مازمۇنى بەرىلگەن. ونىڭ تۋىندىلارىنىڭ كەيبىر ۇزىندىلەرى بۇكىل مۇسىلمان ەلدەرىنە تاراعان, اتتار دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن جۇزدەگەن جىلدار وتسە دە كوپتەگەن ۇلت اقىندارى ونىڭ ولەڭدەرىنە قايتا ورالدى. اتتاردىڭ «مانتيك ات-تاير», «يلاھي نامە» جانە «مۋسيبات نامە» اتتى پوەمالارى –سوپىلىق ادەبيەتتىڭ ۇلگىلەرى.
اتتار 66 شىعارمانىڭ اۆتورى.
جالال اد-دين رۋمي (؟-1273). كاشمير قولجازبا قورىندا ولەڭدەرىن پارسى تىلىندە جازعان ماۋلانا جالال اد-دين مۇحاممەد ءرۋميدىڭ دە جىرلارى بار. ول ورتا ازيانى حورەزمشاھتار بيلەگەن كەزدە 1273 جىلى قازىرگى تۇركيانىڭ وڭتۇستىگىندەگى كونيا شاھارىندا دۇنيەدەن ءوتتى. جالال اد-دين سوپىلىق جولىن ۇستانعان, ءدىني عىلىمدى جاقسى مەڭگەرگەن شايىر. ءومىرىنىڭ كوپشىلىك بولىگىن سەلجۇق تۇرىكتەرىنىڭ سارايىندا وتكىزدى. سوپىلاردىڭ ماۋلاۋي اعىمىن ۇستاندى, سونى ناسيحاتتادى. ول عازەل, قاسىدا جانە رۋباياتتار تۋىنداتقان. ەلۋ مىڭداي ماسناۋيلەر جازعان.
مۋسليح اد-دين ءابۋ مۋحاممەد ابداللاھ يبن مۋشريف اد-دين ساعدي, XIII عاسىردىڭ ۇلى اقىنى (1203-1292). شيراز قالاسىندا تۋعان. سوندا ءبىلىم الدى. ساعديدىڭ اقىندىق ونەر مەن عىلىم جولىنا تۇسۋىنە اكەسىنىڭ ىقپالى مول بولعان. بىراق ول ون ءۇش جاسىندا اكەدەن ايىرىلىپ, ءومىر تالقىسىنا ەرتە تۇسەدى. شىڭعىسحان جورىعىنا بايلانىستى ول وتانىن تاستاپ باعدادقا كەلەدى. وندا «نيزاميا» مەدرەسەسىنە ءتۇسىپ, كەيىن «مۋستانسيريادا» وقىدى. اتالمىش وقۋ ورنىندا يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزى, مۇباراك قۇران جانە وعان تۇسىنىكتەمە, مەديتسينا, فيلولوگيا, ماتەماتيكا, تاريح, زوولوگيا, لوگيكا, پوەزيا, ت. ب. پاندەر وقىتىلاتىن. ساعدي باعدادتان قاسيەتتى قۇران مەن حاديستەن, اسىرەسە اراب پوەزياسىنان تەرەڭ ماعلۇمات الىپ شىققان. اقىن كاسيەتتى مەككەگە بارىپ, ودان ءدارۋىش رەتىندە ءۇندىستاندى, حيجازدى, ورتا ازيا مەن شىعىس تۇركىستاندى, سولتۇستىك افريكانى ارالايدى. قۇددىس قۇمىندا كرەست تاعۋشىلارعا قارسى سوعىستا تۇتقىنعا تۇسەدى, كەزدەيسوق الەپپونىڭ (سيريا) ساۋداگەرى ونى ساتىپ الىپ, قيقار مىنەزدى قىزىنا ۇيلەندىرەدى. ودان ول قاشىپ شامعا كەلەدى. سودان 1257 جىلى عانا تۋعان ەلىنە ورالىپ, «بۋستان» داستانىن (باستاپقى اتى – «ساعدينامە») جازادى.
ونى بىتىرىسىمەن, 1258 جىلى «گۇلستان» اتتى شىعارماسىن جاريالايدى. ەكى شىعارماسىن دا اقىن شيرازدىڭ بيلەۋشىسى ءابۋ باكىر بين ساعديگە (1226-1260) سىيعا تارتقان. ساعديدىڭ قاراسوزبەن ولەڭدى ارالاستىرىپ جازعان «بەس ءماجىلىس» جانە تازا عازالداردان قۇرالعان «تارجيباند» اتتى جيناعى دا بار.
ويشىل اقىن شىعىس پوەزياسىندا ليريكالىق عازەلدىڭ نەگىزىن سالعان. شىعارمالارىندا وزبىرلىقتى, قاناۋدى سىناپ, ەڭبەك ادامىن ماداقتايدى, ەكىنشى جاعىنان كونبىستىكتى, ومىرگە بەيىمدەلۋشىلىكتى ۋاعىزدايدى. ولەڭدەرى (قاسيدا, عازەل, ەلەگيا) ۇلگى-ونەگە سارىنىندا جازىلعان. جوعارىدا ايتىلعان «بۋستان» («جەمىس باعى», 1257), «گۇلستان» («گۇل باعى», 1258) اتتى داستاندارى اقىن داڭقىن الەمگە پاش ەتتى. ولەڭ مەن قاراسوز ارالاسىپ كەلەتىن «بەس ءماجىلىس», «ساحيب كىتابى» دەگەن ولەڭدەر جيناعى بار. قازاق اراسىندا ساعديدىڭ ولەڭ-جىرلارى ەرتەدەن تانىس. ونىڭ «بۋستان» پوەماسىنداعى ادامگەرشىلىك جايلى پىكىرلەرى اباي قۇنانباەۆتىڭ («اللا دەگەن جەڭىل ءسوز», «اسەمپاز بولما ارنەگە», «38-ءسوز», ت. ب.), ءمادي مايلىكەنتيدىڭ (1868-1924; «تۋحفا ۋا جۋمھۋريات») ويلارىمەن ۇندەس. «بۋستان» داستانىنىڭ ۇزىندىلەرى قازاق تىلىندە جەكە كىتاپشا بولىپ باسىلعان (1966, 1973; اۋد. ج. ءناجىمەدەنوۆ).
ءامىر حۇسراۋ دەھلاۋي (1253-1325) ءۇندىستاننىڭ پارسى ءتىلدى بەلگىلى اقىنى. «ول تالانتتى ادەبيەتشى, تاريحشى, مۋزىكانت تا ەدى. مۋزىكانىڭ تەورياسى جايلى بىرقاتار زەرتتەۋ ەڭبەكتەردىڭ دە اۆتورى رەتىندە اتاعى شىقتى. ءامىر حۇسراۋ جان-جاقتى جانە وزىندىك ەرەكشەلىگى بار اقىن-دى. ونىڭ نازىك ليريزمگە تولى شىعارماشىلىعىندا ءتۇرلى قوعامدىق توپتاردىڭ ويلارى مەن ارمان-تىلەگى كورىنىس تاپتى. دەھلاۋيدىڭ تەرەڭ فيلوسوفيالىق پوەزياسى كوپتەگەن ەلدەر مەن ۇرپاقتار وقۋشىلارىنىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ, وزىنە باۋرادى.
ءامىر حۇسراۋدىڭ اكەسى ورتا ازيانىڭ تۇركى تەكتى تايپالارىنان شىققان ەدى. كەشتە (قازىرگى شاحريسيابز قالاسى) تۇرعان كەزدە موڭعولداردان قاشىپ سولتۇستىك ۇندىستانداعى دەليگە قونىس اۋدارعان. بولاشاق اقىن وسى كەزدە دۇنيەگە كەلدى. ءومىرىنىڭ كوپشىلىك بولىگىن دەليدە وتكىزگەندىكتەن دە ءامىر حۇسراۋ ءوز شىعارماشىلىعىن دەھلاۋي «دەليلىك» دەگەن لاقاپ اتپەن جازعان. 1261 جىلى بولاشاق اقىننىڭ اكەسى موڭعولدارمەن شايقاستا قازا تاپقاندىقتان, سەگىز جاستاعى بالانى اتاسى يمادۋ-ل م ۇلىك تاربيەلەيدى. ول نەمەرەسىنىڭ جان-جاقتى ءبىلىمدار بولىپ وسۋىنە, تاربيەسىنە كوپ كوڭىل بولگەن. ول كەزدەرى بىلىمدارلىقتىڭ ءبىر بەلگىسى كوپ ءتىل بىلۋشىلىك سانالعان. سول سەبەپتى حۇسراۋعا شىعىستىڭ بەلگىلى تىلدەرىن وقىتقان. ول جاس كەزىنەن ولەڭ جازۋدى باستاعان جانە ول دۇنيەلەرىنە «سۇلتاني» دەگەن لاقاپپەن قول قويىپ وتىرعان.
ءامىر حۇسراۋدىڭ ادەبي مۇراسى وتە باي. اقىننىڭ ءوز دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ول ءتورت ءجۇز مىڭداي بايىتتەر جازعان. ءابدىراحمان جامي ونىڭ 99 كىتابى بارلىعىن ايتقان. ءامىر حۇسراۋدىڭ قالامىنان سول تۇستاعى بارلىق ادەبي جانرلارعا جاتاتىن شىعارمالار تۋعان.
اقىننىڭ ليريكاسى ونىڭ ءومىرىنىڭ بەس كەزەڭىن قامتيتىن بەس ولەڭدەر ديۋانىنا (جيناعىنا) بىرىكتىرىلگەن. ولار: «تۋحفات اس-سيعار» («جاستىق سىيى»), «ۆاساتۋل حايات» («ءومىر ورتاسى»), «گۋررات ءال-كامول» («كەمەلدىك باسى»), «باكيا ۋن-ناقيا» («تاڭدامالاردىڭ تاڭدامالىسى»), «نيحايات ۋل-كامول» («كەمەلدىلىك شىڭى»).
الىشەر ناۋاي ءامىر دەھلاۋيدى حافيز جانە جامي سەكىلدى كەمەڭگەر جانە تانىلعان ليريك اقىندار قاتارىنا قوسقان جانە ءامىردىڭ عازالدارىنا جاۋاپتان تۇراتىن بىرقاتار جىرلار جازعان.
دەھلاۋيدىڭ كلاسسيكالىق تاجىك-پارسى ادەبيەتتەرىنىڭ عازال جانرىن قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋداعى الاتىن ورنى وراسان. اكادەميك ا.ب. كرىمسكي (1871-1941), نەمىس شىعىستانۋشىسى گەرمان ەتە (1844-1917), چەح شىعىستانۋشى عالىمى يان ريپكا (1886-1968) سەكىلدى عۇلامالار ءامىر حۇسراۋدى حافيزگە دەيىنگى دانىشپان ليريك ساناعان.
1289 جىلى ءامىر حۇسراۋ ەپيكالىق ەڭبەكتەر جازا باستايدى. ونىڭ تاريحي پوەمالار دەپ اتالاتىن ليرو-ەپيكالىق شىعارمالارى كەڭىنەن بەلگىلى. ولاردىڭ اراسىندا «كيرون اس-ساعداين» («ەكى باقىتتى جۇلدىزدىڭ قوسىلۋى»), «ميفتاح ۋل-فۋتۋح» («جەڭىس كىلتى»), «دۋۆالراني جانە حازرحان», «نۋح سيحەر» («جەتى قات اسپان») جانە باسقالار.
ءامىر حۇسراۋ ۇلى ازەربايجان اقىنى نيزامي گانجاۋيدىڭ «حامساسىنا» («بەستىگىنە») اقىندىق جاۋاپ رەتىندە «حامسا» اتتى كىتاپ جازعان. وعان «شامشىراقتىڭ شىڭىنا ورلەۋ», «شىرىن جانە حۇسراۋ», «ءلايلا مەن ءماجنۇن», «يسكاندەردىڭ ايناسى» جانە «ءجانناتتىڭ سەگىز باعى» اتتى پوەمالارى كىرگەن. ءامىر حۇسراۋدىڭ «حامساسىنىڭ» ءتىلى جەڭىل, نازىك, ىنتىق-قۇمار. ولاردىڭ ايقىن دا تۇسىنىكتىلىگى جانە قاراپايىمدىلىعىنا بولا ول دۇنيەلەر حالىققا جاقىن بولعان.
الىشەر ناۋاي حۇسراۋدىڭ شىعارماشىلىعىن جاقسى كورگەن, ونى ءوزىنىڭ ۇستازى جانە «ءۇندى قۇمارلىعى» دەپ ساناعان».
قوجا شامس اد-دين مۇحاممەد حافيز شيرازي (1325-1390) يراندىق ايگىلى سوپى اقىن. اكەدەن جاستاي ايىرىلىپ, كۇنكورىس تىرلىگىنە ەرتە ارالاسقان. ءوز بەتىمەن ساۋاتىن اشىپ, كىتاپ كوشىرۋ ونەرىمەن اينالىسادى. ءحافيزدىڭ ءوز قولىمەن 1355 جىلى كوشىرگەن كىتابى ساقتالعان. بەرتىنىرەكتە مەدرەسەنى ءبىتىرىپ, ءدىني ءبىلىم الادى. ول قاسيەتتى قۇراندى جانە ولەڭدەردى ناقىشىنا كەلتىرىپ جاتقا ايتاتىندىقتان, حالىق اراسىندا حافيز اتالىپ كەتكەن. حافيز دەپ مۇباراك قۇراندى جاتتاي بىلگەن ادامدى ايتادى. اقىن شىعارمالارى كەيىنىرەك وسى اتپەن تارالعان.
ءحافيزدىڭ ءومىربايانى تۋرالى ناقتى ماعلۇماتتار ساقتالماعان. ول جايلى دەرەكتەر داۋلەتشاھ سامارقاندي, ءابدراحمان جامي قۇراستىرعان انتولوگيالاردا, تاريحشى ميرحوند پەن ءحونداميردىڭ ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەدى. حافيز پارسى ادەبيەتىندە عازال جانرىن بيىككە كوتەرگەن. ونىڭ اقىندىق داڭقى ءابۋ يسحاق ياندجۋدىڭ بيلىگى (1342-1353) كەزىندە ءماشھۇر بولعان. ءحافيزدىڭ شىعارمالارى ءوزى قايتىس بولعاننان كەيىن جيناقتالىپ, «ديۋان» دەگەن اتپەن جاريالانعان. اقىن عازالدارىنىڭ باستاپقى تۇپنۇسقاسى ەداۋىر وزگەرىسكە تۇسكەن. ونى قالپىنا كەلتىرۋدە تۇرىك فيلولوگى سۋدي (1591 ج.ءو.) ەلەۋلى ەڭبەك ەتتى. ونىڭ جۇرگىزگەن عىلىمي رەداكتسياسى بەرتىندە حافيز ولەڭدەرىنىڭ كونوندىق تەكستى رەتىندە ەۋروپا تىلدەرىندەگى باسىلىمدارعا نەگىز بولدى. 1928 جىلى يران ادەبيەتشىسى ابدارراحيم حالحالي حافيز شىعارمالارىنىڭ كونە قولجازباسىن (اقىن قايتىس بولعان سوڭ 35 جىلدان كەيىن حاتقا تۇسكەن) ىزدەپ تاپتى. حافيز ولەڭدەرى 1854-1858 جىلدارى گ. بروكگاۋزدىڭ جاريالاۋىندا 692 عازال بولسا, ا.حالحالي تاپقان قولجازبا باسىلىمىندا 637 عازال بولىپ شىققان, گ.بروكگاۋز جيناعىنداعى باسى ارتىق 55 عازال حافيزبەن زامانداس باسقا اقىنداردىڭ شىعارماسى دەلىنەدى.
حافيز مۇراسى دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن اقىندارىنا زور ىقپالىن تيگىزدى. نەمىستىڭ ۇلى اقىنى ۆ.گيوتە (1749-1832) «باتىس-شىعىس ديۋانى» اتتى ون ەكى كىتاپتان تۇراتىن تۋىندىسىنىڭ ءبىر ءبولىمىن «حافيز نامە» دەپ اتاعان. ا.س.پۋشكين (1799-1837) ونىڭ شىعارمالارىن ءسۇيىپ وقىپ, عازالدارىنىڭ اسەرىمەن ولەڭدەر جازعان. حافيز شىعارمالارىمەن قازاق حالقى ەرتەدەن تانىس. مەكتەپ-مەدرەسەلەردە حافيز شىعارمالارى ارنايى وقىتىلاتىن. قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى اباي قۇنانباي ۇلى العاش قالام تارتىپ, جىر جازعاندا, قوجا حافيز ەسىمىن ۇلكەن ىلتيپاتپەن اتاعان. ءحافيزدىڭ كوپتەگەن عازالدارى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, «شىعىس جۇلدىزدارى» دەپ اتالاتىن كىتاپتا (1973) باسىلدى. ونىڭ عازالدار جيناعىن قۇران كارىممەن قوسا ولەڭسۇيەر ءاربىر يراندىق ءوز شاڭىراعىنىڭ تورىنە قويادى ەكەن. ءتىپتى, قاراپايىم حالىقتىڭ ونىڭ ولەڭدەرىنە جاقىندىعى سونشالىق تىرشىلىكتەگى قيىنشىلىك تۇيىندەرىن دە ءحافيزدىڭ «ءديۋانيى» ارقىلى بال اشىپ بىلۋگە تىرىسپاق بولعان.
زاند اۋلەتىنەن شىققان كارىم حان ءوزى بيلىك قۇرعان زاماندا شيراز قالاسىنىڭ گۇلدەنۋىنە كوپ ۇلەس قوسىپتى. ول حافيز قابىرىنىڭ اينالاسىن كەڭەيتىپ دۋالمەن قورشاتقان. بىرنەشە بولمەلەردەن تۇراتىن عيمارات سالدىرعان. باتىس جاعىنا حاۋىز سالىپ, روكناباد وزەنىنەن سۋ تارتقىزىپتى. حاۋىزدىڭ ءتورت تاس ۇستىنى بولعان. سونداي-اق, حافيز قابىرىن باعالى مارمارمەن كومكەرىپ, بايىتتەرىن ناستاليق جازۋمەن تاسقا قاشاپ جازدىرىپتى.
كارىم حان زاندتان كەيىن دە كوپتەگەن كىسىلەر حافيز زيراتىن جوندەۋدەن وتكىزگەن. 1935 جىلى حافيز زيراتىنىڭ قازىرگى جوباسى جاسالىپ, 1937 جىلى وسى عيمارات سالىنىپتى.
ساعدي كەسەنەسى حافيز كەسەنەسىنەن ونشا الىس ەمەس. بىراق ونىڭ اۋماعى حافيز زيراتىنا كاراعاندا ۇلكەندەۋ. قاقپادان كىرگەن سوڭ گۇلگە تولى الاڭقايدى كورەسىز. ساعدي دە گۇلدەر مەن گۇلزارلاردى جاقسى كورىپ, ولاردى جىرلاپ وتكەن ەمەس پە؟ اقىن كەسەنەسى حافيزگە قاراعاندا سالتاناتتىراق پا دەپ قالدىق. كەسەنە ءۇي سەكىلدى ەتىپ سالىنعان. ونىڭ جان-جاعىنا اقىن ولەڭدەرى جيناعىنىڭ اتتارى جازىلىپتى. ولەڭدەرىنەن ۇزىندىلەر دە ورنەكتەلگەن.
اتاي. كاشميردە ولەڭدەر جيناعى ساقتاۋلى تاعى ءبىر ورتاازيالىق اقىن بار. ول بالحتا تۋىلعان دەلىنگەن. ۇلىقبەك (1394-1449) جانە ونىڭ ۇلى ابد ءال-ءلاتيفتىڭ ساراي اقىنى بولعان. نەگىزىنەن تۇركى تىلىندە جازىلعان عازەل جانرىنداعى ولەڭدەرىمەن ءماشھۇر ەدى.
وسى رەتتە ايتا كەتەتىن جايت – 2006 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە (№16, 21 ءساۋىر, 2006) جازۋشى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆ اتوي تۋرالى ءبىراز ويلارىمەن ءبولىسىپتى. «اقىن تۋرالى ءبىراز مالىمەت قالدىرعان بىردەن ءبىر ادام الىشەر ناۋاي. ول ءوزىنىڭ 3 شىعارماسىندا ءاتويدىڭ اتىن اتايدى, تۇسىنىك بەرەدى, شىعارمالارىنان ءۇزىندى كەلتىرىپ, ومىرباياندىق دەرەكتەردى دە كەلتىرەدى. ول ءاتويدىڭ اكەسى سمايىل اتا تۋرالى «ناسايم ۋل-مۋحاببات» اتتى ەڭبەگىندە «يسمويل اتا حۋجا احمەت ياسساۆينينگ يبروھيم وتا وتليك ينسانينگ ۋعليدير ۆا حۋجانينگ مۋريدي ۆا نازار قيلگاندير ۆا ۋنگا مۋريد, اسحاب (سۋبحاتداش) بۋليبدۋر» دەپ جازادى. ال ونىڭ ۇلى حۋسەين (اتوي دەپ تۇسىنە بەرىڭىز) – ق.ت.) جونىندە ءدال وسى ەڭبەكتە – «حۋسەين شايح يسمويل وتا فارزاندلاريداندۋر. عازال مۋامماليك» كيشي ەدي» دەپ جازادى. ال ەكىنشى ءبىر «ماجاليس ان-نافايس» («عۋلامالار كەڭەسى») اتتى ەڭبەگىندە: «ماۆلونو اتوي بالحتا بۋلۋر ەدي. يسمويل وتا فارزانديدۋر. دارۆيشۆاش ۆا حۋتۋكلۋك مۋنباسيتوچيك كۋنگنيلي, نۋروني كيشي ەردي. تۋركي چۋي ەردي. ۋز زامونيدا شەري ايروك (تۇركىلەر) اروسيدا شۋحرات تولديا» دەپتى.
سونىمەن, الىشەر ناۋاي شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشىلەر (اقىن, جازۋشىلار دا) ءاتويدى قازىرگى اۋعانستانداعى بالحتا تۋىلعان دەپ جازاتىنىن بايقايمىز. وزبەك عالىمدارى ونى وزبەك اقىنى رەتىندە ءتۇرلى حرەستوماتيالارعا كىرگىزگەن. دەسە دە ق.تۇرسىنقۇلوۆ: «ول كىسىنىڭ ەسىمى – سمايىل, ءومىر سۇرگەن جەرى دە, ومىردەن وتكەننەن كەيىن جەرلەنگەن جەرى دە (وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ) قازىعۇرت وڭىرىندەگى تۋربات اۋىلى. وسىندا مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان كۇمبەزى بار. ونى ورناتقان امىرتەمىر دەگەن ۇعىم بار», دەيدى.
مەن دە قازىعۇرت اۋدانىنداعى وسى جەردى ادەيى بارىپ كوردىم. ول شىمكەنت-تاشكەنت تاس جولىنىڭ شىعىسىندا, تاۋ جاعىندا. كەسەنە ءبىراز جوندەلگەن. حالىق سمايىل اتا كەسەنەسىنە ونى اۋليە ساناپ, كوپ كەلىپ تۇرادى ەكەن. باسىندا شىراقشى دا بار. ق.تۇرسىنقۇلوۆ ءارى قاراي: «جالپى تۋرباتتا جەتى اتانىڭ بەيىتى بار. سمايىل اتادان كەيىن بۇل ايماققا يەلىك جاساعان ۇلى يسحاق اتانىڭ كۇمبەزى دە وسىندا. اتوي – سمايىل اتانىڭ كەنجە بالاسى».
اتوي – ليريك اقىن. ول ماحاباتتى بارىنشا مول جىرلاعان ءارى ومىرمەن ۇشتاستىرا جىرلاعان. سەزىمدى كۇندەلىكتى ومىردەن ءبولىپ قارامايدى, كەرىسىنشە, ۇيلەستىرە قارايدى. ول وسى باعىتىن حالىق اۋىز ادەبيەتىمەن سارىنداس ەتىپ ۇستانادى. كوپتەگەن شىعارمالارىندا حالىق اراسىندا كوپ تاراعان «تۋركي» جىرلارىنىڭ ۇلگىلەرىن پايدالانىپ وتىرادى. اقىننىڭ وسى قاسيەتىن ءا.ناۋاي ءوزىنىڭ «مەزونۋل اۆزان» اتتى ەڭبەگىندە اتاپ كورسەتەدى», دەي وتىرىپ, «وزبەك اعايىنداردىڭ ءاتويدى ءوز كلاسسيكتەرىنە بالاپ, ادەبيەتىنە ۇلكەن تۇلعا رەتىندە ەنگىزگەنىنە العىستان باسقا ايتارىمىز جوق», دەي وتىرىپ, اتويگە قازاق حالقىنىڭ دا ۇلەسى بارلىعىنا كوڭىل اۋدارادى. ونىڭ ۇستىنە ول قازاقستاندا تۋىپ-وسكەن جەرلەسىمىز ەمەس پە؟» دەيدى.
كاشمير ۋنيۆەرسيتەتى كىتاپحاناسىنىڭ قولجازبا قورىندا ءاتايدىڭ «ميعراج نامە» جانە «ينشا اتاي» اتتى ەڭبەكتەرىنىڭ ەكى كوشىرمەسى بار. ولار پارسى تىلىندە. وندا شىعارمالاردىڭ اۆتورى رەتىندە اتوي ەمەس, اتاي جانە تاعى ءبىر جەردە «اتاللا» دەپ كورسەتىلگەن. سوندا كاشميردەگى اتاي باسقا كىسى مە ەكەن؟ بۇعان جاۋاپتى ەكى اقىننىڭ دا (ەگەر شىنىندا دا ولار ەكى بولەك بوپ شىقسا) تۋىندىلارىن سالىستىرىپ, شۇقشيا زەرتتەگەننەن سوڭ بەرۋگە بولار.
ماۋلانا نۇر اد-دين ابد ار-راحمان جامي (1414-1492). ءيا, ورتاعاسىرلىق پارسى ءتىلدى كورنەكتى اقىنداردىڭ بىرەگەيى اتاقتى ابد ار-راحمان جامي. ول 1414 جىلى حوراسانداعى جام كەنتىندە دۇنيەگە كەلدى. اتا-اناسى الىشەر ناۋاي (1441-1501) دە كۇن كەشكەن ۇلكەن مادەني, ادەبي, رۋحاني دا ورتالىق گەراتقا كوشىپ كەلگەندىكتەن, بولاشاق ويپازدىڭ بۇكىل سانالى ءومىرى گەرات پەن سامارقان شاھارلارىندا وتكەن.
گەرات ءامىر تەمىردىڭ كىشى ۇلى شاھرۋھتىڭ (1409-1447) بيلىگىندە بولاتىن. ول كەزدە ورتا ازيا يسلام ءدىنىنىڭ ناقشبانديا وردەنىنىڭ اسەرىندە ەدى. سول سەبەپتى جامي دە وسى وردەن اسەرىنە ۇشىراماي قويماعان. ابد ار-راحمان ءومىر سۇرگەن كەزدەگى گەراتتىڭ رۋحاني, مادەني, ادەبي ورتاسى تۋرالى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي «تاريح-ي راشيديدىڭدە» قىزىقتى دەرەكتەر كەلتىرگەن. ابد ار-راحمان ولەڭ ونەرىنە جاس كەزىنەن-اق قۇمار بولعان. سونداي-اق, ول فالسافاعا دا ىنتىققان. اسىرەسە, ونى يبن ءال-ءارابيدىڭ (1165-1240) فيلوسوفيالىق شىعارمالارى قىزىقتىرعان. ول وتە قاراپايىم كيىنىپ, قاراپايىم ءومىر سۇرگەن. ۋاقىتىنىڭ كوپشىلىگىن كىتاپ وقۋمەن وتكىزگەن. گەراتقا كەلگەن الىشەر ناۋاي (1441-1501) ابد ار-راحمان جاميمەن دوستاسىپ, ونى وزىنە ۇستاز تۇتقان.
مۇحاممەد حايدار دۋلاتي «تاريح-ي راشيديدە» ابد ار-راحمان جامي جايلى ەستەلىك تە قالدىرعان.
ماحمۋد تاي (؟-؟). ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايلى ماعلۇمات جوق. بىراق كاشميردەن ونىڭ ابداللا كاشميريدىڭ جوعارىدا ايتىلعان سۇلتان ماحمۋد جايلى باياندايتىن «قيسسا سۇلتان ماحمۋد گازناۋي» اتتى ەڭبەگىن كوردىك.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى,
ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
ونىڭ اراسىندا تۇركى دۇنيەسىنە قاتىستى ادەبي مۇرالار مول
گازەتىمىزدىڭ 29 ءساۋىر نومىرىندە «كاشميردەگى قازىنا» اتتى ماقالا جاريالانعان ەدى. وندا سريناگار كىتاپحاناسىنداعى تۇركى عالىمدارىنىڭ تاريحقا قاتىستى ەڭبەكتەرىنەن مالىمەت بەرىلگەن بولاتىن. ەندى تومەندە ادەبيەت, مۋزىكا, ونەرگە قاتىستى دەرەك جاريالانىپ وتىر.
زاھير فاريابي (؟-1202). كاشميردىڭ قولجازبالار قورىنان زاھير فاريابي (1202 ج. قايتىس بولعان) اتتى اقىننىڭ دا ولەڭدەرىنىڭ بىرنەشە كوشىرمەلەرى ۇشىراستى. زاھير فاريابي – اتاقتى اقىن, قاسيدا جانرىنىڭ بەلگىلى وكىلى ەدى. فارياب حوراسانداعى عانا ەمەس, سونداي-اق بالح پەن مەرۆەرۋد ارالىعىنداعى وزەننىڭ دە اتى.
مۇحاممەد حايدار دۋلاتي «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» 9-تاراۋىندا بابىردىڭ ساراي اقىنى حۇسەين ءالي جالايىري جايىندا ءسوز ەتكەندە, «ونىڭ لاقاپ اتى تۋفايلي... شەبەرلىگى جاعىنان ول... زاھيردەن (فاريابيدەن) دە اسىپ تۇسكەن» دەگەن.
زاھير شىنىندا دا وتە ءماشھۇر شايىر-تىن. ونى ابد ار-راحمان جامي دە ءوز جىرىنا قوسقان.
جامي, سونداي-اق, سول تۇستا عۇمىر كەشكەن اتاقتى اقىندار رۋداكي, ۋنسۋري, انۋاري, حاكاني, ساعدي, ساناي, نيزامي, سالمان ساۆادجيلەرمەن قاتار زاھير ءفاريابيدى دە اتاي كەلە, ونىڭ پوەزياسىنا جوعارى باعا بەرگەن.
ول اتاقتى حافيز شيرازيدىڭ (1325-1390) پوەزياسى تۋرالى ءسوز ەتكەندە: «ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ كوپشىلىگى اسەم دە تابيعي. ال ولاردىڭ كەيبىرى كەرەمەت شەگىنە جەتكەن. ونىڭ عازالدارى باسقالاردىڭ عازالدارىمەن سالىستىرعاندا ايقىندىلىعى جانە بايسالدىلىعى جاعىنان زاھير ء(فاريابيدىڭ) قاسىدالارى سياقتى» دەيدى.
كاشمير ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قولجازبا قورىندا ونىڭ «قاسىدالارىنىڭ» 4 كوشىرمەسى بار.
كاشميردەن زاھير ءال-ءفاريابيدىڭ تەك ولەڭ جيناقتارى عانا ەمەس, سونداي-اق «فۋسۋس في-ل حيكما» اتتى پارسى تىلىندە تۋىنداتقان فيلوسوفيالىق تا شىعارماسىن كوردىك. بىراق ءدال وسىنداي دۇنيەنى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي (870-950) جانە مۋحي اد-دين بين ءال-ارابي (1165-1240) دە جازعان. ايىرماشىلىعى زاھير ءال-ءفاريابيدىڭ تۋىندىسىنىڭ پارسى, ءابۋ ناسىر مەن يبن ءال-ارابي تراكتاتتارىنىڭ اراب تىلىندە ەكەندىگى.
نيزامي گاندجاۋي (1114-1209). ورتاعاسىرلىق پارسى ءتىلدى نيزامي گاندجاۋي لاقاپ اتىمەن تانىلعان اقىن ءابۋ مۇحاممەد ءىلياس بين يۋسۋف ورتا ازياعا موڭعولدار شاپقىنشىلىق جاساعانعا دەيىن ءومىر سۇرگەن. كەيبىر دەرەكتەردە 1141 جىلى وسى كۇنگى ازەربايجاندا تۋىپ, 1209 جىلى دۇنيەدەن وتكەندىگى جانە اتاقتى اقىن بولعاندىعى ايتىلادى. شىعارماشىلىعى حافيز شيرازي, جالال اد-دين رۋمي, ساعدي عانا ەمەس, سونداي-اق قازاق اقىنى ابايعا دا اسەر ەتكەن. ونىڭ قالامىنان «حۋسراۋ جانە شىرىن», «ءلايلى – ءماجنۇن», «يسكاندەر نامە» سەكىلدى شىعارمالار تۋعان. كولەمدى-كولەمدى قاسىدالار (پوەمالار) جازعان. قىپشاق قىزى اپپاق ارۋعا عاشىق بولىپ, سوعان ۇيلەنگەن. سوعان ارناپ «اپپاق نامە» اتتى پوەما تۋىنداتقان. ونى قازاق تىلىنە قاليجان بەكحوجين اۋدارعان.
1136-1225 جج. وسى كۇنگى ازەربايجاننىڭ ۇلكەن بولىگىن اتابەكتەر اۋلەتى – الداگەزيدتەر بيلەدى. ولاردىڭ ءامىرشىسى شامس اد-دين يلدەگەزيد قىپشاق ەدى.
ءنيزاميدىڭ كوپتەگەن شىعارمالارىنىڭ كاشميردەن تابىلۋىندا دا كەزدەيسوقتىق جوق. ونىڭ پارسى تىلىندەگى دۇنيەلەرى ۇندىستانعا دا تاراعان. 1991 جىلى اقىننىڭ تۋعانىنا 850 جىل تولۋى يۋنەسكو شەڭبەرىندە كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتتى. وسى كۇندەرى ول ازەربايجاندىقتاردىڭ كلاسسيك اقىنى سانالادى.
نيزامي گاندجاۋي يران پەن كاۆكاز بويى جۇرتىن تۇرىك سەلجۇقتار بيلەگەن كەزدە عۇمىر كەشتى. سول سەبەپتى دە ول تۇركى حالقىنا دا ورتاق, ولاردىڭ دا ماقتانىشى.
ءنيزاميدىڭ ەڭبەكتەرى «حامسا» («بەس كىتاپ») اتتى پوەمالارمەن بەلگىلى, وعان «قۇپيالار قازىناسى», «حۋسراۋ مەن شىرىن», «ءلايلى ء–ماجنۇن», «جەتى ارۋ» جانە «ەسكەندىر نامە» اتتى شىعارمالارى توپتاستىرىلعان. ابايدىڭ «ەسكەندىر» پوەماسى دا نيزامي گاندجاۋيدىڭ اتالمىش پوەماسى نەگىزىندە جازىلعان. نيزاميدىڭ «اپپاق نامەسىنەن» باسقا, «ءلايلى – ءماجنۇنى» دە انا تىلىمىزگە اۋدارىلعان.
2016 جىلدىڭ باسىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنەن (№30, 16 اقپان) «شىعىس شايىرى نيزامي گانجاۋي تۋىندىلارىنىڭ قولجازباسى تۇركيادان تابىلدى» دەگەن حاباردى كوزىم شالدى.
وندا «ازەربايجان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى گياندجا بولىمشەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تۇركيادان شىعىستىڭ جەتى جۇلدىزىنىڭ ءبىرى نيزامي گانجاۋي تۋىندىلارىنىڭ قولجازبالارىن تاۋىپ قايتتى. انادولى جەرىنە ارنايى ىسساپارمەن جىبەرىلگەن ولار مۇندا ايلاپ جۇمىس جاساعان. وسى ۋاقىت ارالىعىندا عىلىمي قىزمەتكەرلەر گياندجانىڭ اسكەري-ساياسي جانە ەكونوميكالىق تاريحىنا قاتىستى 181 ارحيۆتىك قۇجات جيناپ الدى.
ىزدەۋشىلەر ىستامبۇلدىڭ سۋلەيمانيا كىتاپحاناسىنان ازەربايجانعا, سونداي-اق نيزامي گانجاۋيدىڭ تۇپنۇسقاسى فرانتسيا ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى تۇرعان 1365 تۋىندىسىنىڭ 649-ىنىڭ كوشىرمەسىن الا كەلگەن. بۇدان بولەك, «حامساعا» ارنالعان جازبالاردىڭ 25 مينياتيۋرالىق كوشىرمەسى دە اكەلىنگەن» دەپ جازىلعان. بۇل نيزامي گاندجاۋيدىڭ تەك كاشمير عانا ەمەس, سونداي-اق الەمگە ايگىلى اقىن, ويشىل ەكەنىن كورسەتسە كەرەك.
فاريد اد-دين اتتار (1119-؟). فاريد اد-دين اتتار لاقابىمەن تانىمال ءابۋ حاميد مۇحاممەد بين ءابۋ باكر يبراھيم – ءحىى عاسىردا عۇمىر كەشكەن بەلگىلى اقىن. كەيبىر مالىمەتتەردە ول 1119 جىلى دۇنيەگە كەلگەن, بىراق ومىردەن وتكەن جىلى بەلگىسىز. شىعارمالارى ىشىنەن «مانتيق ات-تاير» – «قۇستار كەڭەسى (سۇحباتى)» اتتى دۇنيەسى بەلگىلى. جىرلارىنا ول دا نەگىزىنەن ءسۋفيزمدى وزەك ەتكەن. «مانتيق ات-تاير» جالال اد-دين رۋميگە, ناۋايگە جانە باسقا دا اقىندار شىعارماشىلىعىنا اسەر ەتكەن.
«فاريد اد-دين اتتار مۇحاممەد بين يبراھيم ان-نيشابۋري (1220 ج. ءو.) – پارسىنىڭ بەلگىلى ميستيك اقىنى. نيشاپۋرگە تاياۋ جەردە دۇنيەگە كەلگەن. اتتار اكەسىنىڭ جولىن قۋىپ, دارىگەرلىك جانە ەمشىلىكپەن اينالىستى. ايتسە دە ءبىلىمى تۋرالى مالىمەت جوق, بىراق شافي حۇقىعىنان تولىق حاباردار بولعان. ميستيتسيزم يدەياسىمەن بالا كەزىنەن تانىسقان. اتتار قارتايعان شاعىنا دەيىن ءوز دۇكەنىندە ەڭبەك ەتىپ, تىرشىلىكتى اقىندىق شىعارماشىلىقپەن بىرگە جۇرگىزدى... اتتار نيشاپۋر قالاسىنا موڭعولدىڭ يرانعا شاپقىنشىلىعى كەزىندە قايتىس بولدى. اتتاردىڭ شىعارمالارى ونىڭ ءبىلىمدار, اسا تالانتتى, اڭگىمەشىل ەكەنىن اڭعارتادى. «قاسيەتتى قارتتاردىڭ» ومىرىنەن الىنعان اڭگىمەلەرى مەن پوەمالارى «تازكيرات ءال-اۋليە» اتتى وچەركتەرىنە ەنگەن. وندا سونىمەن قاتار اتتاردىڭ سوپىلارمەن وتكىزگەن اڭگىمەلەرىنىڭ مازمۇنى بەرىلگەن. ونىڭ تۋىندىلارىنىڭ كەيبىر ۇزىندىلەرى بۇكىل مۇسىلمان ەلدەرىنە تاراعان, اتتار دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن جۇزدەگەن جىلدار وتسە دە كوپتەگەن ۇلت اقىندارى ونىڭ ولەڭدەرىنە قايتا ورالدى. اتتاردىڭ «مانتيك ات-تاير», «يلاھي نامە» جانە «مۋسيبات نامە» اتتى پوەمالارى –سوپىلىق ادەبيەتتىڭ ۇلگىلەرى.
اتتار 66 شىعارمانىڭ اۆتورى.
جالال اد-دين رۋمي (؟-1273). كاشمير قولجازبا قورىندا ولەڭدەرىن پارسى تىلىندە جازعان ماۋلانا جالال اد-دين مۇحاممەد ءرۋميدىڭ دە جىرلارى بار. ول ورتا ازيانى حورەزمشاھتار بيلەگەن كەزدە 1273 جىلى قازىرگى تۇركيانىڭ وڭتۇستىگىندەگى كونيا شاھارىندا دۇنيەدەن ءوتتى. جالال اد-دين سوپىلىق جولىن ۇستانعان, ءدىني عىلىمدى جاقسى مەڭگەرگەن شايىر. ءومىرىنىڭ كوپشىلىك بولىگىن سەلجۇق تۇرىكتەرىنىڭ سارايىندا وتكىزدى. سوپىلاردىڭ ماۋلاۋي اعىمىن ۇستاندى, سونى ناسيحاتتادى. ول عازەل, قاسىدا جانە رۋباياتتار تۋىنداتقان. ەلۋ مىڭداي ماسناۋيلەر جازعان.
مۋسليح اد-دين ءابۋ مۋحاممەد ابداللاھ يبن مۋشريف اد-دين ساعدي, XIII عاسىردىڭ ۇلى اقىنى (1203-1292). شيراز قالاسىندا تۋعان. سوندا ءبىلىم الدى. ساعديدىڭ اقىندىق ونەر مەن عىلىم جولىنا تۇسۋىنە اكەسىنىڭ ىقپالى مول بولعان. بىراق ول ون ءۇش جاسىندا اكەدەن ايىرىلىپ, ءومىر تالقىسىنا ەرتە تۇسەدى. شىڭعىسحان جورىعىنا بايلانىستى ول وتانىن تاستاپ باعدادقا كەلەدى. وندا «نيزاميا» مەدرەسەسىنە ءتۇسىپ, كەيىن «مۋستانسيريادا» وقىدى. اتالمىش وقۋ ورنىندا يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزى, مۇباراك قۇران جانە وعان تۇسىنىكتەمە, مەديتسينا, فيلولوگيا, ماتەماتيكا, تاريح, زوولوگيا, لوگيكا, پوەزيا, ت. ب. پاندەر وقىتىلاتىن. ساعدي باعدادتان قاسيەتتى قۇران مەن حاديستەن, اسىرەسە اراب پوەزياسىنان تەرەڭ ماعلۇمات الىپ شىققان. اقىن كاسيەتتى مەككەگە بارىپ, ودان ءدارۋىش رەتىندە ءۇندىستاندى, حيجازدى, ورتا ازيا مەن شىعىس تۇركىستاندى, سولتۇستىك افريكانى ارالايدى. قۇددىس قۇمىندا كرەست تاعۋشىلارعا قارسى سوعىستا تۇتقىنعا تۇسەدى, كەزدەيسوق الەپپونىڭ (سيريا) ساۋداگەرى ونى ساتىپ الىپ, قيقار مىنەزدى قىزىنا ۇيلەندىرەدى. ودان ول قاشىپ شامعا كەلەدى. سودان 1257 جىلى عانا تۋعان ەلىنە ورالىپ, «بۋستان» داستانىن (باستاپقى اتى – «ساعدينامە») جازادى.
ونى بىتىرىسىمەن, 1258 جىلى «گۇلستان» اتتى شىعارماسىن جاريالايدى. ەكى شىعارماسىن دا اقىن شيرازدىڭ بيلەۋشىسى ءابۋ باكىر بين ساعديگە (1226-1260) سىيعا تارتقان. ساعديدىڭ قاراسوزبەن ولەڭدى ارالاستىرىپ جازعان «بەس ءماجىلىس» جانە تازا عازالداردان قۇرالعان «تارجيباند» اتتى جيناعى دا بار.
ويشىل اقىن شىعىس پوەزياسىندا ليريكالىق عازەلدىڭ نەگىزىن سالعان. شىعارمالارىندا وزبىرلىقتى, قاناۋدى سىناپ, ەڭبەك ادامىن ماداقتايدى, ەكىنشى جاعىنان كونبىستىكتى, ومىرگە بەيىمدەلۋشىلىكتى ۋاعىزدايدى. ولەڭدەرى (قاسيدا, عازەل, ەلەگيا) ۇلگى-ونەگە سارىنىندا جازىلعان. جوعارىدا ايتىلعان «بۋستان» («جەمىس باعى», 1257), «گۇلستان» («گۇل باعى», 1258) اتتى داستاندارى اقىن داڭقىن الەمگە پاش ەتتى. ولەڭ مەن قاراسوز ارالاسىپ كەلەتىن «بەس ءماجىلىس», «ساحيب كىتابى» دەگەن ولەڭدەر جيناعى بار. قازاق اراسىندا ساعديدىڭ ولەڭ-جىرلارى ەرتەدەن تانىس. ونىڭ «بۋستان» پوەماسىنداعى ادامگەرشىلىك جايلى پىكىرلەرى اباي قۇنانباەۆتىڭ («اللا دەگەن جەڭىل ءسوز», «اسەمپاز بولما ارنەگە», «38-ءسوز», ت. ب.), ءمادي مايلىكەنتيدىڭ (1868-1924; «تۋحفا ۋا جۋمھۋريات») ويلارىمەن ۇندەس. «بۋستان» داستانىنىڭ ۇزىندىلەرى قازاق تىلىندە جەكە كىتاپشا بولىپ باسىلعان (1966, 1973; اۋد. ج. ءناجىمەدەنوۆ).
ءامىر حۇسراۋ دەھلاۋي (1253-1325) ءۇندىستاننىڭ پارسى ءتىلدى بەلگىلى اقىنى. «ول تالانتتى ادەبيەتشى, تاريحشى, مۋزىكانت تا ەدى. مۋزىكانىڭ تەورياسى جايلى بىرقاتار زەرتتەۋ ەڭبەكتەردىڭ دە اۆتورى رەتىندە اتاعى شىقتى. ءامىر حۇسراۋ جان-جاقتى جانە وزىندىك ەرەكشەلىگى بار اقىن-دى. ونىڭ نازىك ليريزمگە تولى شىعارماشىلىعىندا ءتۇرلى قوعامدىق توپتاردىڭ ويلارى مەن ارمان-تىلەگى كورىنىس تاپتى. دەھلاۋيدىڭ تەرەڭ فيلوسوفيالىق پوەزياسى كوپتەگەن ەلدەر مەن ۇرپاقتار وقۋشىلارىنىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ, وزىنە باۋرادى.
ءامىر حۇسراۋدىڭ اكەسى ورتا ازيانىڭ تۇركى تەكتى تايپالارىنان شىققان ەدى. كەشتە (قازىرگى شاحريسيابز قالاسى) تۇرعان كەزدە موڭعولداردان قاشىپ سولتۇستىك ۇندىستانداعى دەليگە قونىس اۋدارعان. بولاشاق اقىن وسى كەزدە دۇنيەگە كەلدى. ءومىرىنىڭ كوپشىلىك بولىگىن دەليدە وتكىزگەندىكتەن دە ءامىر حۇسراۋ ءوز شىعارماشىلىعىن دەھلاۋي «دەليلىك» دەگەن لاقاپ اتپەن جازعان. 1261 جىلى بولاشاق اقىننىڭ اكەسى موڭعولدارمەن شايقاستا قازا تاپقاندىقتان, سەگىز جاستاعى بالانى اتاسى يمادۋ-ل م ۇلىك تاربيەلەيدى. ول نەمەرەسىنىڭ جان-جاقتى ءبىلىمدار بولىپ وسۋىنە, تاربيەسىنە كوپ كوڭىل بولگەن. ول كەزدەرى بىلىمدارلىقتىڭ ءبىر بەلگىسى كوپ ءتىل بىلۋشىلىك سانالعان. سول سەبەپتى حۇسراۋعا شىعىستىڭ بەلگىلى تىلدەرىن وقىتقان. ول جاس كەزىنەن ولەڭ جازۋدى باستاعان جانە ول دۇنيەلەرىنە «سۇلتاني» دەگەن لاقاپپەن قول قويىپ وتىرعان.
ءامىر حۇسراۋدىڭ ادەبي مۇراسى وتە باي. اقىننىڭ ءوز دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ول ءتورت ءجۇز مىڭداي بايىتتەر جازعان. ءابدىراحمان جامي ونىڭ 99 كىتابى بارلىعىن ايتقان. ءامىر حۇسراۋدىڭ قالامىنان سول تۇستاعى بارلىق ادەبي جانرلارعا جاتاتىن شىعارمالار تۋعان.
اقىننىڭ ليريكاسى ونىڭ ءومىرىنىڭ بەس كەزەڭىن قامتيتىن بەس ولەڭدەر ديۋانىنا (جيناعىنا) بىرىكتىرىلگەن. ولار: «تۋحفات اس-سيعار» («جاستىق سىيى»), «ۆاساتۋل حايات» («ءومىر ورتاسى»), «گۋررات ءال-كامول» («كەمەلدىك باسى»), «باكيا ۋن-ناقيا» («تاڭدامالاردىڭ تاڭدامالىسى»), «نيحايات ۋل-كامول» («كەمەلدىلىك شىڭى»).
الىشەر ناۋاي ءامىر دەھلاۋيدى حافيز جانە جامي سەكىلدى كەمەڭگەر جانە تانىلعان ليريك اقىندار قاتارىنا قوسقان جانە ءامىردىڭ عازالدارىنا جاۋاپتان تۇراتىن بىرقاتار جىرلار جازعان.
دەھلاۋيدىڭ كلاسسيكالىق تاجىك-پارسى ادەبيەتتەرىنىڭ عازال جانرىن قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋداعى الاتىن ورنى وراسان. اكادەميك ا.ب. كرىمسكي (1871-1941), نەمىس شىعىستانۋشىسى گەرمان ەتە (1844-1917), چەح شىعىستانۋشى عالىمى يان ريپكا (1886-1968) سەكىلدى عۇلامالار ءامىر حۇسراۋدى حافيزگە دەيىنگى دانىشپان ليريك ساناعان.
1289 جىلى ءامىر حۇسراۋ ەپيكالىق ەڭبەكتەر جازا باستايدى. ونىڭ تاريحي پوەمالار دەپ اتالاتىن ليرو-ەپيكالىق شىعارمالارى كەڭىنەن بەلگىلى. ولاردىڭ اراسىندا «كيرون اس-ساعداين» («ەكى باقىتتى جۇلدىزدىڭ قوسىلۋى»), «ميفتاح ۋل-فۋتۋح» («جەڭىس كىلتى»), «دۋۆالراني جانە حازرحان», «نۋح سيحەر» («جەتى قات اسپان») جانە باسقالار.
ءامىر حۇسراۋ ۇلى ازەربايجان اقىنى نيزامي گانجاۋيدىڭ «حامساسىنا» («بەستىگىنە») اقىندىق جاۋاپ رەتىندە «حامسا» اتتى كىتاپ جازعان. وعان «شامشىراقتىڭ شىڭىنا ورلەۋ», «شىرىن جانە حۇسراۋ», «ءلايلا مەن ءماجنۇن», «يسكاندەردىڭ ايناسى» جانە «ءجانناتتىڭ سەگىز باعى» اتتى پوەمالارى كىرگەن. ءامىر حۇسراۋدىڭ «حامساسىنىڭ» ءتىلى جەڭىل, نازىك, ىنتىق-قۇمار. ولاردىڭ ايقىن دا تۇسىنىكتىلىگى جانە قاراپايىمدىلىعىنا بولا ول دۇنيەلەر حالىققا جاقىن بولعان.
الىشەر ناۋاي حۇسراۋدىڭ شىعارماشىلىعىن جاقسى كورگەن, ونى ءوزىنىڭ ۇستازى جانە «ءۇندى قۇمارلىعى» دەپ ساناعان».
قوجا شامس اد-دين مۇحاممەد حافيز شيرازي (1325-1390) يراندىق ايگىلى سوپى اقىن. اكەدەن جاستاي ايىرىلىپ, كۇنكورىس تىرلىگىنە ەرتە ارالاسقان. ءوز بەتىمەن ساۋاتىن اشىپ, كىتاپ كوشىرۋ ونەرىمەن اينالىسادى. ءحافيزدىڭ ءوز قولىمەن 1355 جىلى كوشىرگەن كىتابى ساقتالعان. بەرتىنىرەكتە مەدرەسەنى ءبىتىرىپ, ءدىني ءبىلىم الادى. ول قاسيەتتى قۇراندى جانە ولەڭدەردى ناقىشىنا كەلتىرىپ جاتقا ايتاتىندىقتان, حالىق اراسىندا حافيز اتالىپ كەتكەن. حافيز دەپ مۇباراك قۇراندى جاتتاي بىلگەن ادامدى ايتادى. اقىن شىعارمالارى كەيىنىرەك وسى اتپەن تارالعان.
ءحافيزدىڭ ءومىربايانى تۋرالى ناقتى ماعلۇماتتار ساقتالماعان. ول جايلى دەرەكتەر داۋلەتشاھ سامارقاندي, ءابدراحمان جامي قۇراستىرعان انتولوگيالاردا, تاريحشى ميرحوند پەن ءحونداميردىڭ ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەدى. حافيز پارسى ادەبيەتىندە عازال جانرىن بيىككە كوتەرگەن. ونىڭ اقىندىق داڭقى ءابۋ يسحاق ياندجۋدىڭ بيلىگى (1342-1353) كەزىندە ءماشھۇر بولعان. ءحافيزدىڭ شىعارمالارى ءوزى قايتىس بولعاننان كەيىن جيناقتالىپ, «ديۋان» دەگەن اتپەن جاريالانعان. اقىن عازالدارىنىڭ باستاپقى تۇپنۇسقاسى ەداۋىر وزگەرىسكە تۇسكەن. ونى قالپىنا كەلتىرۋدە تۇرىك فيلولوگى سۋدي (1591 ج.ءو.) ەلەۋلى ەڭبەك ەتتى. ونىڭ جۇرگىزگەن عىلىمي رەداكتسياسى بەرتىندە حافيز ولەڭدەرىنىڭ كونوندىق تەكستى رەتىندە ەۋروپا تىلدەرىندەگى باسىلىمدارعا نەگىز بولدى. 1928 جىلى يران ادەبيەتشىسى ابدارراحيم حالحالي حافيز شىعارمالارىنىڭ كونە قولجازباسىن (اقىن قايتىس بولعان سوڭ 35 جىلدان كەيىن حاتقا تۇسكەن) ىزدەپ تاپتى. حافيز ولەڭدەرى 1854-1858 جىلدارى گ. بروكگاۋزدىڭ جاريالاۋىندا 692 عازال بولسا, ا.حالحالي تاپقان قولجازبا باسىلىمىندا 637 عازال بولىپ شىققان, گ.بروكگاۋز جيناعىنداعى باسى ارتىق 55 عازال حافيزبەن زامانداس باسقا اقىنداردىڭ شىعارماسى دەلىنەدى.
حافيز مۇراسى دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن اقىندارىنا زور ىقپالىن تيگىزدى. نەمىستىڭ ۇلى اقىنى ۆ.گيوتە (1749-1832) «باتىس-شىعىس ديۋانى» اتتى ون ەكى كىتاپتان تۇراتىن تۋىندىسىنىڭ ءبىر ءبولىمىن «حافيز نامە» دەپ اتاعان. ا.س.پۋشكين (1799-1837) ونىڭ شىعارمالارىن ءسۇيىپ وقىپ, عازالدارىنىڭ اسەرىمەن ولەڭدەر جازعان. حافيز شىعارمالارىمەن قازاق حالقى ەرتەدەن تانىس. مەكتەپ-مەدرەسەلەردە حافيز شىعارمالارى ارنايى وقىتىلاتىن. قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى اباي قۇنانباي ۇلى العاش قالام تارتىپ, جىر جازعاندا, قوجا حافيز ەسىمىن ۇلكەن ىلتيپاتپەن اتاعان. ءحافيزدىڭ كوپتەگەن عازالدارى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, «شىعىس جۇلدىزدارى» دەپ اتالاتىن كىتاپتا (1973) باسىلدى. ونىڭ عازالدار جيناعىن قۇران كارىممەن قوسا ولەڭسۇيەر ءاربىر يراندىق ءوز شاڭىراعىنىڭ تورىنە قويادى ەكەن. ءتىپتى, قاراپايىم حالىقتىڭ ونىڭ ولەڭدەرىنە جاقىندىعى سونشالىق تىرشىلىكتەگى قيىنشىلىك تۇيىندەرىن دە ءحافيزدىڭ «ءديۋانيى» ارقىلى بال اشىپ بىلۋگە تىرىسپاق بولعان.
زاند اۋلەتىنەن شىققان كارىم حان ءوزى بيلىك قۇرعان زاماندا شيراز قالاسىنىڭ گۇلدەنۋىنە كوپ ۇلەس قوسىپتى. ول حافيز قابىرىنىڭ اينالاسىن كەڭەيتىپ دۋالمەن قورشاتقان. بىرنەشە بولمەلەردەن تۇراتىن عيمارات سالدىرعان. باتىس جاعىنا حاۋىز سالىپ, روكناباد وزەنىنەن سۋ تارتقىزىپتى. حاۋىزدىڭ ءتورت تاس ۇستىنى بولعان. سونداي-اق, حافيز قابىرىن باعالى مارمارمەن كومكەرىپ, بايىتتەرىن ناستاليق جازۋمەن تاسقا قاشاپ جازدىرىپتى.
كارىم حان زاندتان كەيىن دە كوپتەگەن كىسىلەر حافيز زيراتىن جوندەۋدەن وتكىزگەن. 1935 جىلى حافيز زيراتىنىڭ قازىرگى جوباسى جاسالىپ, 1937 جىلى وسى عيمارات سالىنىپتى.
ساعدي كەسەنەسى حافيز كەسەنەسىنەن ونشا الىس ەمەس. بىراق ونىڭ اۋماعى حافيز زيراتىنا كاراعاندا ۇلكەندەۋ. قاقپادان كىرگەن سوڭ گۇلگە تولى الاڭقايدى كورەسىز. ساعدي دە گۇلدەر مەن گۇلزارلاردى جاقسى كورىپ, ولاردى جىرلاپ وتكەن ەمەس پە؟ اقىن كەسەنەسى حافيزگە قاراعاندا سالتاناتتىراق پا دەپ قالدىق. كەسەنە ءۇي سەكىلدى ەتىپ سالىنعان. ونىڭ جان-جاعىنا اقىن ولەڭدەرى جيناعىنىڭ اتتارى جازىلىپتى. ولەڭدەرىنەن ۇزىندىلەر دە ورنەكتەلگەن.
اتاي. كاشميردە ولەڭدەر جيناعى ساقتاۋلى تاعى ءبىر ورتاازيالىق اقىن بار. ول بالحتا تۋىلعان دەلىنگەن. ۇلىقبەك (1394-1449) جانە ونىڭ ۇلى ابد ءال-ءلاتيفتىڭ ساراي اقىنى بولعان. نەگىزىنەن تۇركى تىلىندە جازىلعان عازەل جانرىنداعى ولەڭدەرىمەن ءماشھۇر ەدى.
وسى رەتتە ايتا كەتەتىن جايت – 2006 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە (№16, 21 ءساۋىر, 2006) جازۋشى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆ اتوي تۋرالى ءبىراز ويلارىمەن ءبولىسىپتى. «اقىن تۋرالى ءبىراز مالىمەت قالدىرعان بىردەن ءبىر ادام الىشەر ناۋاي. ول ءوزىنىڭ 3 شىعارماسىندا ءاتويدىڭ اتىن اتايدى, تۇسىنىك بەرەدى, شىعارمالارىنان ءۇزىندى كەلتىرىپ, ومىرباياندىق دەرەكتەردى دە كەلتىرەدى. ول ءاتويدىڭ اكەسى سمايىل اتا تۋرالى «ناسايم ۋل-مۋحاببات» اتتى ەڭبەگىندە «يسمويل اتا حۋجا احمەت ياسساۆينينگ يبروھيم وتا وتليك ينسانينگ ۋعليدير ۆا حۋجانينگ مۋريدي ۆا نازار قيلگاندير ۆا ۋنگا مۋريد, اسحاب (سۋبحاتداش) بۋليبدۋر» دەپ جازادى. ال ونىڭ ۇلى حۋسەين (اتوي دەپ تۇسىنە بەرىڭىز) – ق.ت.) جونىندە ءدال وسى ەڭبەكتە – «حۋسەين شايح يسمويل وتا فارزاندلاريداندۋر. عازال مۋامماليك» كيشي ەدي» دەپ جازادى. ال ەكىنشى ءبىر «ماجاليس ان-نافايس» («عۋلامالار كەڭەسى») اتتى ەڭبەگىندە: «ماۆلونو اتوي بالحتا بۋلۋر ەدي. يسمويل وتا فارزانديدۋر. دارۆيشۆاش ۆا حۋتۋكلۋك مۋنباسيتوچيك كۋنگنيلي, نۋروني كيشي ەردي. تۋركي چۋي ەردي. ۋز زامونيدا شەري ايروك (تۇركىلەر) اروسيدا شۋحرات تولديا» دەپتى.
سونىمەن, الىشەر ناۋاي شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشىلەر (اقىن, جازۋشىلار دا) ءاتويدى قازىرگى اۋعانستانداعى بالحتا تۋىلعان دەپ جازاتىنىن بايقايمىز. وزبەك عالىمدارى ونى وزبەك اقىنى رەتىندە ءتۇرلى حرەستوماتيالارعا كىرگىزگەن. دەسە دە ق.تۇرسىنقۇلوۆ: «ول كىسىنىڭ ەسىمى – سمايىل, ءومىر سۇرگەن جەرى دە, ومىردەن وتكەننەن كەيىن جەرلەنگەن جەرى دە (وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ) قازىعۇرت وڭىرىندەگى تۋربات اۋىلى. وسىندا مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان كۇمبەزى بار. ونى ورناتقان امىرتەمىر دەگەن ۇعىم بار», دەيدى.
مەن دە قازىعۇرت اۋدانىنداعى وسى جەردى ادەيى بارىپ كوردىم. ول شىمكەنت-تاشكەنت تاس جولىنىڭ شىعىسىندا, تاۋ جاعىندا. كەسەنە ءبىراز جوندەلگەن. حالىق سمايىل اتا كەسەنەسىنە ونى اۋليە ساناپ, كوپ كەلىپ تۇرادى ەكەن. باسىندا شىراقشى دا بار. ق.تۇرسىنقۇلوۆ ءارى قاراي: «جالپى تۋرباتتا جەتى اتانىڭ بەيىتى بار. سمايىل اتادان كەيىن بۇل ايماققا يەلىك جاساعان ۇلى يسحاق اتانىڭ كۇمبەزى دە وسىندا. اتوي – سمايىل اتانىڭ كەنجە بالاسى».
اتوي – ليريك اقىن. ول ماحاباتتى بارىنشا مول جىرلاعان ءارى ومىرمەن ۇشتاستىرا جىرلاعان. سەزىمدى كۇندەلىكتى ومىردەن ءبولىپ قارامايدى, كەرىسىنشە, ۇيلەستىرە قارايدى. ول وسى باعىتىن حالىق اۋىز ادەبيەتىمەن سارىنداس ەتىپ ۇستانادى. كوپتەگەن شىعارمالارىندا حالىق اراسىندا كوپ تاراعان «تۋركي» جىرلارىنىڭ ۇلگىلەرىن پايدالانىپ وتىرادى. اقىننىڭ وسى قاسيەتىن ءا.ناۋاي ءوزىنىڭ «مەزونۋل اۆزان» اتتى ەڭبەگىندە اتاپ كورسەتەدى», دەي وتىرىپ, «وزبەك اعايىنداردىڭ ءاتويدى ءوز كلاسسيكتەرىنە بالاپ, ادەبيەتىنە ۇلكەن تۇلعا رەتىندە ەنگىزگەنىنە العىستان باسقا ايتارىمىز جوق», دەي وتىرىپ, اتويگە قازاق حالقىنىڭ دا ۇلەسى بارلىعىنا كوڭىل اۋدارادى. ونىڭ ۇستىنە ول قازاقستاندا تۋىپ-وسكەن جەرلەسىمىز ەمەس پە؟» دەيدى.
كاشمير ۋنيۆەرسيتەتى كىتاپحاناسىنىڭ قولجازبا قورىندا ءاتايدىڭ «ميعراج نامە» جانە «ينشا اتاي» اتتى ەڭبەكتەرىنىڭ ەكى كوشىرمەسى بار. ولار پارسى تىلىندە. وندا شىعارمالاردىڭ اۆتورى رەتىندە اتوي ەمەس, اتاي جانە تاعى ءبىر جەردە «اتاللا» دەپ كورسەتىلگەن. سوندا كاشميردەگى اتاي باسقا كىسى مە ەكەن؟ بۇعان جاۋاپتى ەكى اقىننىڭ دا (ەگەر شىنىندا دا ولار ەكى بولەك بوپ شىقسا) تۋىندىلارىن سالىستىرىپ, شۇقشيا زەرتتەگەننەن سوڭ بەرۋگە بولار.
ماۋلانا نۇر اد-دين ابد ار-راحمان جامي (1414-1492). ءيا, ورتاعاسىرلىق پارسى ءتىلدى كورنەكتى اقىنداردىڭ بىرەگەيى اتاقتى ابد ار-راحمان جامي. ول 1414 جىلى حوراسانداعى جام كەنتىندە دۇنيەگە كەلدى. اتا-اناسى الىشەر ناۋاي (1441-1501) دە كۇن كەشكەن ۇلكەن مادەني, ادەبي, رۋحاني دا ورتالىق گەراتقا كوشىپ كەلگەندىكتەن, بولاشاق ويپازدىڭ بۇكىل سانالى ءومىرى گەرات پەن سامارقان شاھارلارىندا وتكەن.
گەرات ءامىر تەمىردىڭ كىشى ۇلى شاھرۋھتىڭ (1409-1447) بيلىگىندە بولاتىن. ول كەزدە ورتا ازيا يسلام ءدىنىنىڭ ناقشبانديا وردەنىنىڭ اسەرىندە ەدى. سول سەبەپتى جامي دە وسى وردەن اسەرىنە ۇشىراماي قويماعان. ابد ار-راحمان ءومىر سۇرگەن كەزدەگى گەراتتىڭ رۋحاني, مادەني, ادەبي ورتاسى تۋرالى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي «تاريح-ي راشيديدىڭدە» قىزىقتى دەرەكتەر كەلتىرگەن. ابد ار-راحمان ولەڭ ونەرىنە جاس كەزىنەن-اق قۇمار بولعان. سونداي-اق, ول فالسافاعا دا ىنتىققان. اسىرەسە, ونى يبن ءال-ءارابيدىڭ (1165-1240) فيلوسوفيالىق شىعارمالارى قىزىقتىرعان. ول وتە قاراپايىم كيىنىپ, قاراپايىم ءومىر سۇرگەن. ۋاقىتىنىڭ كوپشىلىگىن كىتاپ وقۋمەن وتكىزگەن. گەراتقا كەلگەن الىشەر ناۋاي (1441-1501) ابد ار-راحمان جاميمەن دوستاسىپ, ونى وزىنە ۇستاز تۇتقان.
مۇحاممەد حايدار دۋلاتي «تاريح-ي راشيديدە» ابد ار-راحمان جامي جايلى ەستەلىك تە قالدىرعان.
ماحمۋد تاي (؟-؟). ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايلى ماعلۇمات جوق. بىراق كاشميردەن ونىڭ ابداللا كاشميريدىڭ جوعارىدا ايتىلعان سۇلتان ماحمۋد جايلى باياندايتىن «قيسسا سۇلتان ماحمۋد گازناۋي» اتتى ەڭبەگىن كوردىك.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى,
ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
سوڭعى جاڭالىقتار
الماتىدا جەتكىزۋ قىزمەتتەرىنە تالاپ كۇشەيەدى
قوعام • بۇگىن, 23:48
قاراعاندىداعى تاۋ-كەن كاسىپورنىنا 4 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىندى
ايماقتار • كەشە
ارام اقشاعا قۇنىققان الاياق التى جىلعا سوتتالدى
قوعام • كەشە
ەلىمىزدىڭ ءۇش وڭىرىندە اۋا رايىنا بايلانىستى جولدار جابىلدى
اۋا رايى • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا جانە ۇلت ساۋلىعى: ساراپشى كوزقاراسى
اتا زاڭ • كەشە
ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگى
ءبىلىم • كەشە
ەرتەڭ استانادا ءبىرىنشى اۋىسىم وقۋشىلارى قاشىقتان وقيدى
اۋا رايى • كەشە
الداعى كۇندەرى ەل اۋماعىندا اياز كۇشەيەدى
اۋا رايى • كەشە
