(ەسسە-ەلەگيا)
– كەلدىڭ بە؟ – دەدى ءنىلجان جەڭەشەم. – قايىپ اعاڭ سەنى كوپ كۇتتى.
– يماندى بولسىن. بۇلاي بولار دەپ كىم ويلاعان. اۋىرعانىن دا, قايتىس بولعانىن دا كەش ەستىدىم عوي.
كوڭىل ايتىپ, ءنىلجان جەڭەشەمدى قۇشاقتاعاندا كەڭسىرىگىم جىبىرلاپ, كوزىمە جاس تىعىلدى. ۋاقىتتىڭ توقتاۋسىز, ءومىردىڭ سونشاما تۇرلاۋسىز, وتكىنشى, جىلدام ەكەنىن جان دۇنيەممەن بارىنشا ايقىن سەزىنگەندەي بولىپ, كەۋدەمدى مۇڭ كەۋلەدى. اۋىل دەگەندە, ەل-جۇرت, تۋعان جەر دەگەندە ەسكە الاتىن جاقىنىم قايىپ اعا, ءنىلجان جەڭەشەم ەمەس پە ەدى؟ اكە-شەشەم دە, بىرگە تۋعان باۋىرلارىم دا ءوزىمنىڭ تۋىپ وسكەن شۋ وڭىرىندە جوق بۇگىندە. اعايىن, تۋىس بار, ارينە. بىراق ون ءبىر جاسىمدا اكەم ءولىپ, ينتەرناتقا الىنعاننان كەيىن سول اعايىن-تۋىس دەيتىندەردىڭ وزىمەن دە ءتيىپ-قاشىپ, ءجۇز كورىسىپ, سالەمدەسكەنىم بولماسا, ارالاسا الماعانمىن. ون التى جاسىمدا مەكتەپ ءبىتىردىم. كومسومولدىڭ جولداماسىمەن سوناۋ الىس شالعايداعى قوستاناي وبلىسىنداعى رۋدنىي قالاسىن سالۋعا اتتاندىم. بۇكىلوداقتاق ەكپىندى قۇرىلىستاعى تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن ءولىپ-ءوشىپ اتقارعان اۋىر جۇمىس, سۋىق ءتۇسىپ قار جاۋعانشا پالاتكادا جاتقانىمىز, ەكى جىلدان كەيىن الماتىعا كەلىپ, ەمتيحان تاپسىرىپ, كونكۋرستان ءوتىپ, قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا بولىمىنە تۇسكەنىم, ءتورتىنشى كۋرستان سوڭ «لەنينشىل جاس» گازەتى جۇمىسقا شاقىرعانى... ءبارى-ءبارى كۇنى كەشە عانا سياقتى ەدى. ەندى بۇگىن قاراسام, ودان بەرى دە قىرىق جىل زۋ ەتىپ وتە شىعىپتى.
مەن ءنىلجان جەڭەشەمنىڭ بەتىندەگى اجىمدەرىنە, اعارعان شاشىنا قارايمىن. ول دا مەنىڭ كوزىمنىڭ قيىعىنداعى اجىمدەر مەن بۋرىل تارتقان باسىما قارايدى. جەڭەشەممەن دالىزدە قۇشاقتاسىپ كورىسكەن سوڭ, ىشتەگى بولمەلەرگە ءوتتىم. مەنىڭ كەلە جاتقانىمدى ەستىپ, ءنىلجان جەڭەشەم وسىنداعى اعايىن-تۋىستى جيناپ قويىپتى. ولارمەن دە كورىسپەگەلى كوپ بولعان. بۇل كەزدەسۋ ولار ءۇشىن دە, مەن ءۇشىن دە وسىدان كوپتەگەن جىلدار بۇرىنعى, جاسىراق كەزىمىزدەگى اقىرىن-اقىرىن جىلىستاپ ۇزاپ كەتكەن كۇندەردى تاعى ءبىر ەسكە تۇسىرۋىمەن قۇندى شىعار. ادامداردىڭ الىستا قالعان جىلدارى مەن كۇندەرىن جۇرەگى سىزداي ساعىناتىنى انىق. مىنا تۇرعان تولەپبەرگەن بەكنازاروۆ, سوناۋ كەزدەگى شۋ اۋداندىق پارتيا كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى, كەيىنىرەك كراسنوگور اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى. جانىندا ايەلى ۇزاقكۇل. ونىڭ جانىنداعى ءابجاپپار جاكىباەۆ, ءبىر كەزدەردە وسى اۋدانداعى جاستار ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, كەيىن ءبىراز سوۆحوزداردا پارتورگ بولدى, اۋداندىق كاسىپوداق كوميتەتىن باسقاردى. قازىر اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. جانىندا جۇبايى تۇرعانكۇل. ودان ءارى – جاقىپبەك دەمەۋوۆ, قاي جەرلەردە ىستەسە دە ءومىر بويى باس بۋحگالتەر بولۋمەن ءوتتى, وسىنداعى اعايىنداردىڭ تۋىسقاندىق جولىمەن ءوز ىشتەرىنەن سايلاپ العان پرەزيدەنتى ەكەن, جانىندا جارى زەينەپ. ودان ارىرەكتە جۇماجان اسىلبەكوۆ, كوپ جىلدار بويىنا ديرەكتور بولىپ سوۆحوزداردى باسقارعان. ارقايسىمەن امانداسقان سايىن كوز الدىمنان الىستا قالعان, وتكەن جىلدار ەلەسى كوشكەن بۇلتتاي كوزگە ەلەستەپ ءوتىپ جاتتى. (ودان بەرىدە ءابجاپپار جاكىباەۆتىڭ دۇنيەدەن وتكەنىن ەستىدىم, يمانى جولداس بولسىن).
ءنىلجان جەڭەشەم دە ءوزىنىڭ قاشانعى ادەتىنەن جاڭىلماي, اعايىندار ەڭ بولماسا ءبىر-ءبىرىنىڭ بەت-ءجۇزىن كورىپ قالسىن دەگەن نيەتپەن, بۇگىنگى اياق استىنان ورايى كەلە قالعان اسىعىس كەزدەسۋدىڭ وزىنە مۇقيات دايارلانىپتى. جەڭەشەمنىڭ تاماققا باپ ەكەنىن بۇرىننان دا بىلەمىن عوي. قازىر دە ۇستەل ءۇستى جايناپ-اق تۇر. اسىرەسە, قالادان ەلدى ساعىنىپ كەلگەندە ونىڭ ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن ىرىمشىگى مەن جەنتىنىڭ ورنى بولەك. باسقا تاماقتىڭ بارلىعىن قالادا دا جەپ ءجۇر عوي دەپ, جەڭەشەم بۇل جولى مەن ءۇشىن تاڭسىق اس, قازاقتىڭ وسى كۇنى ۇمىت بولا باستاعان «قارىن بۇرمە» دەپ اتالاتىن تاعامىن ازىرلەپتى. ەنتسيكلوپەديالىق كىتاپتان, سوزدىكتەن وقىعانىم بار, «قارىنبۇرمە – قارىننىڭ ىشىنە ۇساقتالعان ەت, ماي, پياز, تاعى باسقالارىن قوسىپ پىسىرەتىن تاعام» دەپ جازىلعان سياقتى ەدى. جەڭەشەم ونى كوكتەمدە تۋعان قوزىنىڭ قارنىنىڭ ىشىنە ەتىن, قابىرعالارىن شاۋىپ-شاۋىپ, قۇيرىقمايىن قوسا, كارتوپ, ءسابىز, پياز, قارا بۇرىش, بولعار بۇرىشىن, شومىر سالىپ ءپىسىرىپتى. «شومىر» دەگەن نە دەپ ەم, «رەدكا» دەگەن ءسوز عوي دەپ ۇعىندىردى ول.
مەنىڭ كوڭىلىمنىڭ تۇكپىرىندە وسىدان جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىنعى ءنىلجان جەڭەشەمنىڭ بەينەسى قايتا ءتىرىلدى. ول كەزدە قايىپ اعا اۋىلشارۋشىلىعى ينستيتۋتىندا, ءنىلجان جەڭەشەم قازپي-دە وقيدى. الدەكىمنىڭ قۋىقتاي عانا كىشكەنە بولمەسىن جالداپ تۇرادى. الماتىدا ءبىزدىڭ اۋىلدان, اۋداننان وقىپ جاتقان ءبىراز ستۋدەنتتەر بار. كەيدە سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى ءبىرازىمىز توپىرلاپ قايىپ اعانىڭ ۇيىنە كەلەمىز. ءنىلجان جەڭەشەمىز جايراڭداي ك ۇلىپ قارسى الادى. شاي قويادى. تاماق ىستەيدى. تاماعى جانە ءتاتتى بولادى. قامىردى تەز عانا يلەپ, سوزىپ جىبەرىپ, ءبىر قورا جانعا دۇنعان كەسپەسىن ءپىسىرىپ بەرە قوياتىن. اشقۇرساق ستۋدەنت كەزىمىز, راحاتتانىپ, ءسۇيسىنىپ جەپ الامىز. ارتىنان شاي ىشەمىز. «ول كەزدە قويدىڭ باسى ارزان. ءبىر قويدىڭ باسىنىڭ ەتىمەن ءبىر قورا جانعا دۇنعان كەسپەسىن ءپىسىرىپ بەرۋشى ەدىم» دەپ كەيىنىرەكتە ءبىر ەسكە العانى ەسىمدە. وسى كۇنى ويلاعاندا مەنى تاڭ قالدىراتىنى, اۋداننىڭ ستۋدەنت جاستارى قاشان, قانشا ادام بولىپ كەلسە دە ءنىلجان جەڭەشەمنىڭ سونداعى قاباق شىتپايتىنى.
* * *
جۇرت اياعى باسىلىپ, مەن قايىپ اعانىڭ سوۆحوز ديرەكتورى بولىپ تۇرعاندا كىرىپ, كەيىن تاعى دا ساۋلەتتەندىرىپ, كەڭەيتىپ سالىپ العان قۇتتى شاڭىراعىنىڭ قوناق قابىلدايتىن, جيھازى جارقىراعان ۇلكەن زالىندا, جۇمساق ديۆاندا, داۋىسىن باسىڭقىراپ قويىپ, تەلەۆيزور كورىپ وتىرعانمىن.
– انا كورشى بولمەگە توسەگىڭ سالىنىپ قويىلدى. شارشاعان شىعارسىڭ. بارىپ, دەمالۋىڭا بولادى, – دەدى جەڭەشەم.
– دەمالۋ قايدا قاشار دەيسىز. ودان دا سىزبەن قايىپ اعا تۋرالى, وزدەرىڭىز تۋرالى اڭگىمەلەسكىم كەلىپ وتىر, – دەدىم مەن. – باياعىدا ءسىز دە, اعا دا الماتىدا وقىدىڭىزدار. ءبىز دە ستۋدەنتپىز. سىزدەر جالداپ تۇراتىن كىشكەنە بولمەگە اندا-ساندا كەلىپ تۇرۋشى ەدىك قوي. سول ۋاقىت, سودان كەيىنگى جىلدار تۋرالى اڭگىمەلەپ, ايتىپ بەرىڭىزشى.
ءنىلجان جەڭەشەمنىڭ ءجۇزى جادىراپ سالا بەردى. ديۆاننىڭ جانىنداعى كرەسلوعا كەلىپ وتىردى. شاماسى, شەشىلىپ ءبىر اڭگىمەلەسەتىن وسىنداي ءساتتى ول دا كوپتەن كۇتتى مە ەكەن.
– قايىپ اعالارىڭ وقۋعا مەنەن ءۇش جىل كەيىن كەلىپ ءتۇستى عوي. ول اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن مىڭ توعىز ءجۇز الپىس ۇشتە, مەن قازپي-ءدى الپىسىنشى جىلى, ودان بۇرىن ءبىتىردىم. مەنى كوكتەرەكتىڭ, نەمەسە قوردايدىڭ ون جىلدىق مەكتەپتەرىنىڭ بىرىنە بار دەدى. اۋدان ورتالىقتارىنا. قايىپ ءالى وقۋدا بولعان سوڭ مەن «بارا المايمىن» دەپ, ەركىن ديپلوم سۇرادىم. پاتەردە تۇرامىز. اعاڭ ءوزى تاماق ىستەپ ءىشىپ, جاتاقحانادا تۇرا المايتىن ادام. پىسىقتىعى جوق. سودان تاعى ءۇش جىلعا قالدىق الماتىدا.
– ءسىز ول كەزدە جۇمىس ىستەگەن جوقسىز با؟
– ىستەدىم. اۋەلى «قازاقستان پيونەرىندە» كوررەكتور بولدىم. سول كەزدەردە مەن گازەتتىڭ بەتتەرىن وقىپ وتىرعاندا رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرى ءىليا جاقانوۆ, وسپانحان اۋباكىروۆ كەلەتىن. قىلشىلداعان جاس كەزدەرى. كەزەكشى بولاتىن بولۋلارى كەرەك. مەنىڭ وندا كۇيەۋىم, ۇلكەن بالام قۇرماش بار. اياعىم تاعى اۋىر. سول كەزدەگى ءبىر تاڭىرقاعانىم – ءىليانىڭ ىسقىرىپ «قالامقاسقا» سالاتىنى. باسپالداقپەن ءتۇسىپ كەلە جاتىپ تا, شىعىپ بارا جاتىپ تا ىسقىرىپ, ءان سالىپ جۇرگەنى. ويلايمىن, مىنا جىگىت ءاندى وتە جاقسى سالادى ەكەن دەپ. سويتسەم, كومپوزيتور بولايىن دەپ جۇرگەن كەزى ەكەن عوي. وسپانحاننىڭ ءتىلى ۋداي عوي. ماعان بىردەمە دەپ ازىلدەر ايتادى. مەن ۇندەمەيمىن. ارتىنان ول جەردەن كەتتىم دە, 5-ءشى تەمىرجول مەكتەپ-ينتەرناتىنا تاربيەشى بولىپ ورنالاستىم...
سودان قايىپ وقۋ ءبىتىردى. ونى ءوزىمىزدىڭ شۋ اۋدانىنا, وسى «العا» سوۆحوزىنا جىبەردى. سول كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارى قۇرىلىپ جاتىر ەكەن. سوعان ىبىراەۆ دەگەن كىسى باستىق بولىپ كەلىپتى. ول كىسى:
– ماماندىعىڭ نە؟ – دەپ سۇرايدى عوي قايىپتان.
– اگرونوم. مىنا «العا» سوۆحوزىنا بارسام دەپ ەدىم, – دەسە:
– ءوي, باس ينجەنەرلەر جەتپەي جاتىر. سەن ينستيتۋتقا دەيىن تالعاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەحانيزاتسياسى تەحنيكۋمىن ءبىتىرىپسىڭ عوي. مويىنقۇم اۋدانىنىڭ ءبىر سوۆحوزىنا, قازىر اتى ەسىمدە جوق, باس ينجەنەر ەتىپ جىبەرەيىك, – دەيدى.
بىلەسىڭ بە, ەلاگين, نۇركەەۆ دەگەن كىسىلەر حرۋششەۆتىڭ كەزىندە پاۆلوداردىڭ ءبىرى وبكوم حاتشىسى, ەكىنشىسى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعانىندا «كوزبوياۋشىلىق جاسادى» دەگەن ايىپپەن ورىندارىنان الىنىپ, ەلاگيندى جاڭاشارداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ۋچاسكەسىنە ديرەكتور ەتىپ, نۇركەەۆ حاسەندى جاڭا قۇرىلىپ جاتقان «العاعا» ديرەكتور ەتىپ جىبەرەدى. سوۆحوزدى قۇرعان سول كىسى.
– ەگەر رەنجىمەسەڭىز, مەن «العاعا» بارىپ, نۇركەەۆ اعامەن جۇمىس ىستەگىم كەلەدى. بۇل كىسى ءومىردى كورگەن, تاجىريبەلى, اۋىل شارۋاشىلىعىن جاقسى بىلەدى. جاقسى ادام دەپ ەستىدىم, – دەيدى قايىپ.
– وندا باس ينجەنەر دارەجەسىندەگى جۇمىس جوق. تەك ۋچاسكە اگرونومى دەگەن عانا ورىن بار.
– جارايدى. سول ۋچاسكەگە-اق بارايىن.
– مەيلىڭ. سەن ءبىر بولايىن دەپ تۇرعان, كەلەشەگىڭ بار جىگىت ەكەنسىڭ. لاۋازىمعا قىزىقپادىڭ. ۇلكەن جۇمىسقا قىزىقپاي, كوڭىلىڭ قالاعان كىشى جۇمىسقا بارعىڭ كەلەدى ەكەن. وندا بارا عوي, – دەيدى ىبىراەۆ.
قاقاڭ كەلىپ, ۋچاسكە اگرونومى بولىپ جۇرگەندە پەترەنكو دەگەن باس اگرونوم ءوزى تىلەنىپ, اۋدانعا كەتىپ, ەكى ايدان سوڭ قاقاڭ باس اگرونوم بولىپ بەكىدى. سول جۇمىستا جۇرگەندە نۇركەەۆ اعايدىڭ ءىسى اقتالىپ, قايتادان ولكەدەگى باسشى قىزمەتكە اۋىستى دا, ورنىنا قابىشەۆ قادەن دەگەن كىسى ديرەكتور بولىپ كەلدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تاجىريبەلى ناعىز مامانى, بىراق ءبىلىمى جوق. انكەتا تولتىرعاندا «ماماندىعىڭىز» دەگەن جەرىنە «ماماندىعىم – ديرەكتور» دەپ جازادى ەكەن. سول كەزدە قايىپتى ەندى «شوقپار» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى قابجان جۇماعاليەۆ وزىنە قايتا-قايتا سۇراپ جاتقان. ول كىسى شوقپارداعى كوكەمە (قايىپتىڭ اكەسى) كەلىپ, كۇندە ايتاتىن كورىنەدى:
– جاعدايىمىزدى كورىپ وتىرسىز عوي, دوپە. تۇك ءونىم الا المادىق قوي. انا بالاڭىز وقۋ بىتىرگەن ءبىلىمدى اگرونوم. ءبىزگە كەرەك, – دەيتىن كورىنەدى. ول جىلداردا جوعارى ءبىلىم العان كادرلار ءالى از ەدى عوي.
«شوقپاردىڭ» ديرەكتورى جۇماعاليەۆ ول تىلەگىن اۋدان باسشىسى جاپار تۇيەبەكوۆكە دە ايتاتىن كورىنەدى. تۇيەبەكوۆ ءسويلەسىپ كورسە, قابىشەۆتىڭ جىبەرگىسى جوق.
سول كەزدە انۋاربەك جۇنىساليەۆ – اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە ەكىنشى حاتشى. سودان كوكەم انۋاربەككە ايتىپتى.
– سەنىڭ قولىڭنان كەلە مە, كەلمەي مە, اناۋ قايىپتى اۋىلعا, شوقپارعا ءجىبەرتشى, – دەپ. انۋاربەك تۇيەبەكوۆكە ايتسا, ول:
– سەندەر ول جىگىتتى ءونىم شىقپايتىن قۋ تاقىر جەرگە جىبەرۋگە نەگە قۇمار بولدىڭدار. انە, قىزىلشانىڭ جاعدايىن جاقسارتىپ, جۇمىستى دۇرىس ىستەپ جاتىر, – دەيدى.
سودان انۋاربەك ءتۇس كەزىندە قايىپقا:
– قاقا, ۇيگە ءجۇرىڭىزشى. تاماقتانىپ الايىق. تۇستەن كەيىن باستىقپەن قايتا سويلەسىپ كورەيىك, – دەپتى. ايەلى ءازيزا عوي, قايىپتىڭ تۋىسقان قارىنداسى. ءسويتىپ, تۇستەن كەيىن قايتادان ءبىرىنشى حاتشىعا بارىپ:
– جاپەكە, بۇل جىگىتتىڭ اكە-شەشەسى شوقپاردا. بۇلار مۇندا مال ۇستامايدى. دارىگەرلەر بۇل جىگىتكە ونە بويى اق ءىشۋى كەرەك دەپتى, – دەگەن سياقتى سوزدەرمەن ۇقانداپ-سۇقانداپ, ءبىرىنشى حاتشىنى اقىرى كوندىرسە كەرەك.
ءسويتىپ, قاقاڭ «شوقپارعا» اۋىستى. سوۆحوز سوعان دەيىن ونداعى سۋارىلمايتىن جەرلەردەن, بيدايدان نەبارى ەكى جارىم تسەنتنەر عانا ءونىم الىپ كەلگەن عوي. قايىپ بارىپ بايقاپ كورسە قىرداعى جىرتىلعان جەرلەر تىم ساياز ەكەن. ونى قايتا جىرتقىزادى. باسقا دا اگروتەحنيكالىق شارالارىن جاسايدى. اق ەگىس بريگادالارىنىڭ بىرىندە – اۋكەنوۆ ايداي, ەكىنشىسىندە – شۆەنزەل, ۇشىنشىسىندە – دريح بريگادير, سوڭعى ەكەۋى – نەمىستەر. تانا مەن تىلەك دەگەن جەردە ۋپراۆليايۋششي – ءوزىڭ بىلەتىن تولىقباي اعاي, مۇمكىن, ەسىڭدە بار شىعار, ول كىسىنىڭ ۇيىندەگى «بيداي كوجە» دامدىلىگىمەن بۇكىل اۋدانعا ايگىلى بولعان. «شوقپار» – باياعىدا, مەكتەپ وقۋلىعىندا ايتىلاتىنداي «تاۋدى بۇزىپ, تاستى جارىپ» تۇركسىب تەمىر جولىن سالعاندا وتكەل بەرمەي, كوپ قيىندىقتار كەلتىرگەن ايگىلى شوقپار اسۋىندا, تىڭ جەردە قۇرىلعان سوۆحوز عوي. تراكتورشىلار دا, كومباينشىلار دا جان-جاقتان كەلگەندەر. سولاردىڭ ىشىندە ساتانوۆسكي دەگەن تراكتورشى بار ەكەن. وسى جەردە تولىقباي اعايدىڭ دا ءبىر كىشكەنە اڭگىمەسىن ايتا كەتەيىن ەندى. كۇزگە قاراي زياب جىرتادى عوي. جۇمىس قاۋىرت. كۇندىز دە, تۇندە دە توقتاماۋى كەرەك. سودان تولىقباي اعاي تۇندە دە بارىپ تەكسەرەتىن كورىنەدى. ءسويتىپ, بارىپ قاراسا, ساتانوۆسكي دەگەن قۋ ول كىسى كەلەدى-اۋ دەگەن كەزدە الىسىراققا اپارىپ, تراكتورىنا وت الدىرىپ, مالىي وبوروتقا قويىپ قويادى ەكەن دە, ءوزى كابينادا ۇيىقتايدى ەكەن. انا كىسى قوسقا بارىپ, ورىسشاسى ناشار عوي, ءبارىن جيناپ:
– ءاي, ادين ساتانوۆسكي تر-ر-تر-ر, درۋگيە نە تر-ر-تر-ر, نە ىستەپ جاتىرسىڭدار؟ نەگە بۇلاي؟ – دەيدى عوي. انالار ءبارى كۇلەدى دەيدى.
سونىمەن, ءونىم كۇرت كوتەرىلدى. بۇرىن سوۆحوزدىڭ قىرمانى ءبىر-اق جەردە بولىپتى. ەندى بايبيكە, قاراتوبە دەگەن جەردەن جانە شوقپاردان ءۇش بىردەي قىرمان اشىلادى. قاقاڭ سوۆحوزدا ءبىراز جىل ىستەدى. كەيىنگى جىلداردا ەگىس القابىنا سامولەتپەن تىڭايتقىش تا شاشقىزىپ ءجۇردى. ءسويتىپ, سوۆحوز ميلليون پۇتتى ەكى جىل قاتارىنان الدى عوي. سول كەزدە «پراۆدا» گازەتىنە شىقتى, جامبىل وبلىسى شۋ اۋدانى «شوقپار» سوۆحوزىنىڭ ديقاندارى سامولەتپەن تىڭايتقىش سەۋىپ, مول ءونىم الىپ جاتىر دەپ. راديو ساڭقىلداپ, ول دا ايتىپ جاتىر. سونىڭ ءبارىن ىستەگەن قايىپ اعاڭ ەدى.
* * *
شوقپاردا باس اگرونوم بولىپ, ميلليون پۇتتار بەرگەننەن كەيىن ەندى قايىپتى «العا» سوۆحوزىنا ديرەكتور ەتىپ جىبەرەتىن بولدى. سول كەزدە ونداعى قابىشەۆ اعاي جاسى كەلىپ, پەنسياعا شىعىپ جاتتى. وسى ەكى ورتادا بىرەۋلەر قاقاڭنىڭ ۇستىنەن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە دومالاق ارىز ءتۇسىرىپتى. سوسىن سول ارىزدى تەكسەرۋگە ادام كەلەدى. ول كىسىنىڭ اتى راحىم ەكەن, فاميليەسىن ۇمىتىپ وتىرمىن. ول كىسىنىڭ ارىز تەكسەرىپ كەلگەنىن ەشكىم بىلمەيدى. اۋىلدا قوناق ءۇي جوق قوي. ارىز تەكسەرۋشى قوناتىن ءۇي ىزدەسە, دەرەكتىردىڭ ۇيىندە زاۋىربەكوۆ جاتىر, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ كاسىپوداق جاعىنداعى باستىقتارىنىڭ ءبىرى. سودان كەڭسەدەگىلەر وعان «باس اگرونومنىڭ ۇيىنە بارىپ قونىڭىز» دەيدى. مەن ءومىر بويى كۇركەتاۋىق اسىرايمىن عوي. سونى قۋىرىپ, ارميان كونياگىن قۇيىپ, قوناق ەتتىك. اۋزىنىڭ سالىمى بار ەكەن, ويتكەنى ارميان كونياگى – ول كەزدە دەفيتسيت. سونىڭ بىرەۋى ۇيدە تۇراتىن. ءماز-ءمايرام بولىپ, اڭگىمەلەسىپ وتىردى. سويتسەك, ول كىسىنىڭ «ۆولگاسى» ءبىزدىڭ اۋلادا تۇرعانىن سەلسوۆەت باستىعى كەلىپ بايقاپ كورەدى دە, ەندى تەكسەرىپ كەلگەن كىسىنىڭ ۇستىنەن جوعارىعا ارىز جازىپ جىبەرەدى. «تەكسەرۋگە كەلگەن كىسى ايىپتىنىڭ ۇيىندە قوناق بولدى, پارا دا العان بولۋى كەرەك» دەپ. ونى قايىپ تا, مەن دە بىلمەيمىن. ەرتەسىنە تەكسەرۋشى بىزگە ايتپاي, جۇرتتى جيناپ, ءبىرازىنان قاقاڭ تۋرالى سۇراعان عوي. ولار: «بەينەتقور ادام, اراق ىشپەيدى, تەمەكى شەكپەيدى, ەرتەدەن كەشكە دەيىن جۇمىسىندا جۇرەدى» دەگەن. سودان سوڭ «العاعا» بارادى, ولاردىڭ ارىزى بويىنشا بۇل اراق ىشكىش, ايەلى پەداگوگ, سوعان قاراماستان ايەلىن تالاي ساباعان, انداي دا مۇنداي دەگەن سياقتى. سونى «العاعا» بارعاندا جۇرتتى جيناپ الىپ ايتسا, ءبىر زۆەنوشى ايەل, ءوزى مۇرنىنان سويلەۋشى ەدى:
– مىنانى قانداي اقىماق جازدى ەكەن؟ – دەيدى. – ول جىگىت شوقپارعا بارماي تۇرىپ, وسىندا ىستەپ كەتتى عوي. ايەلى مۇعالىم ەكەنى راس. ايەلىن ۇرماق تۇگىلى, ەكەۋى سونداي جاراسىپ, تاتۋ-ءتاتتى بولىپ تۇردى. ەكەۋى دە ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي ادامدار. اق ادامدى بۇلاي دا قارالايدى ەكەن-اۋ. بۇعان كىمنىڭ قولى باردى ەكەن؟ بۇلاي قارالاۋعا كىمنىڭ قاقىسى بار ەكەن؟ – دەپ. وزگەلەر دە قوستايدى. سودان ارىزدىڭ جالا ەكەنى بەلگىلى بولادى عوي.
وبلىسقا بارعان سوڭ تەكسەرۋشى وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى حاسان شاياحمەت ۇلى بەكتۇرعانوۆقا ايتادى. «مىنا جىگىت تازا ەكەن. ءىستى بىلەدى. ميلليون پۇتتان ءونىم العانىن بىلەسىز. ۇستىنەن جازىلعان ارىز وتىرىك, جالا ەكەن. وبلىستا بولاتىن شارالارعا دا بەلسەنە قاتىسىپ, كيىز ءۇي اكەلىپ تىگىپ, قىزمەت كورسەتىپ جۇرگەن ازامات» دەيدى.
– بۇل ءوزى دومالاق ارىز عوي؟
– ءيا, اتى-ءجونى جوق ارىز. ماقساتى – كەنەنباەۆ قايىپتى دەرەكتىر قويعىزباۋ.
سودان قايىپتى بەكىتۋ ءۇشىن ەندى وبلىسقا شاقىرادى. بەكتۇرعانوۆقا كىرسە:
– ءاي, سەن ءوزىڭ ءبىر ءاپ-ادەمى جىگىت ەكەنسىڭ عوي. اينالايىن, بۇگىن سامولەتكە وتىر دا, ۇششى الماتىعا, – دەيدى. ول كەزدە جامبىلدان الماتىعا «ياك-40» دەگەن كىشىرەك سامولەتتەر قاتىنايدى.
بارسا, مۇستاقىم ىقسانوۆ دەگەن كىسى, ءوزى بۇرىن جامبىل وبلىسىندا حاتشى بولعان, ەشقانداي سۇراق تا قويمايدى, قاعازدارعا بىردەن قول قويىپ بەرەدى.
قايىپ قايتىپ كەلگەن سوڭ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى گالينا اندرەەۆنا ادامەنكو مەن اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى ەكەۋى قاقاڭدى «العا» سوۆحوزىنا الىپ بارادى.
قاقاڭ مانساپقور ەمەس قوي. سوۆحوزدىڭ بۇرىنعى دەرەكتىرى:
– دەرەكتىر بولىپ كەلدىڭ عوي. وتىرمايسىڭ با, مىنا ورنىڭا, – دەسە:
– قابەكە, ورنىڭىزدا وتىرا بەرىڭىز. مەن كەيىن وتىرا جاتامىن عوي, – دەيدى قايىپ.
– شىنىڭمەن ايتىپ وتىرسىڭ با؟ – دەپ, بەتىنە قارايدى دا: – جارايدى, قاراعىم. ساعان تابىس تىلەيمىن, – دەپ باتاسىن بەرەدى.
سول كەزدە «العا» سوۆحوزىنىڭ باس ينجەنەرى سىرعاباي تۇرعانوۆ دەگەن جىگىت قايىپتىڭ كلاستاسى بولاتىن. ورتا مەكتەپتى دە بىرگە بىتىرگەن. ول دا قايىپ سياقتى, تالعارداعى اۋىل شارۋاشىلىعى مەحانيزاتسياسى تەحنيكۋمىن تاۋىسقان. ول كەزدە, ايتتىم عوي, سوۆحوزداردا ينستيتۋت بىتىرگەن ينجەنەرلەر مۇلدەم جوق. سوندىقتان, تەحنيكۋم بىتىرگەننىڭ ءبارى باس ينجەنەر. قاقاڭ العاش ءبىراز ۋاقىت سول ۇيدە جاتتى. قاقاڭنىڭ اسقازانى سول جىلداردا دا اۋىراتىن. جاعدايىن جاسايتىن مەن عوي. سودان:
– العاعا كوشەيىك, – دەدى. بۇرىنعى دەرەكتىردىڭ ءۇيىن جوندەتىپ, قىستىڭ كۇنى, اقپاندا وسى «العاعا» كوشىپ كەلدىك. شوقپارداعى وقۋشىلارىم جىلاپ-ەڭىرەپ قالدى. قىزىق بولعاندا, جاشىكتەرگە سالىپ ءبىر ماشينە ۇيرەك, قاز, كۇركەتاۋىق اكەلدىك. مۇندا كەلگەن سوڭ كۇركەتاۋىقتارىم جۇزگە جەتتى. قازىمىز قىرىقتان استى. سوندا قۇرىلىستاعى نەمىستەر ايتاتىن: «ءسىزدىڭ قولىڭىز جەڭىل ەكەن. قازدار مىناداي ءوسىم بەرمەيدى. كۇركەتاۋىقتىڭ كوبەيۋى وڭايىراق» دەپ. بىرگە جۇرگەن جولداستاردىڭ بارىنە ەكى ۇرعاشى, ءبىر ەركەك قازدان بەرەمىن, سەندەر دە وسىرسەڭدەرشى دەيمىن. ەتى كۇركەتاۋىقتىكىندەي ەمەس, ءتوس ەتى قاپ-قارا, قويدىڭ ەتىندەي دەپ.
ءسويتىپ جۇرگەندە قاقاڭ, ءبىر جىل قىزمەت اتقارعان سوڭ ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىن الدى. «العا» سوۆحوزى بارلىق كورسەتكىشى جاعىنان ۇنەمى الدا بولدى. «شۋ ءوڭىرى» گازەتىنىڭ بەتىندە ۇنەمى «العا» جۇرەدى. قوزىدان مۇنشا, جۇننەن مۇنشا, قىزىلشادان ءبىر گەكتاردان 126-130 تسەنتنەر ءونىم… ءجۇندى قويلاردىڭ وزىنەن 113-116-دان قوزى الدى. ماقتاۋلى قويشىلارى, جىلقىشىلارى كوپ. سلەت بولادى. قايىپتار توردە وتىرادى. ول كەزدەگى سىيلىقتىڭ مىقتىلارى تەلەۆيزور, كىلەم عوي. انا جاقتا دا سلەت, مىنا جاقتا دا سلەت… «العانىڭ» قويشىلارى مەن جىلقىشىلارى قارىق بولادى. بەس جىلدىق سوتسياليستىك جارىس بولۋشى ەدى عوي. مەدالدار بەرەدى, «5 جىلدىق سوتسياليستىك جارىستىڭ جەڭىمپازى» دەگەن. كونرات دەگەن تاعى ءبىر دەرەكتىر بولدى, «دالاقاينار» سوۆحوزىندا. وسى ەكەۋى شۋ اۋدانىنىڭ وزاتتارى. انا كىسىنىڭ دە قويشىلارى جاقسى. ول كىسىلەر بيدايدان الادى ءبىرىنشى ورىندى. «العا» – قىزىلشادان. گەكتارىنىڭ سانىن بىلمەيمىن. سوۆحوزدىڭ ءجۇز جەتپىستەن اسا تۇيەسى بار. ءۇش ءجۇز ەلۋدەي جىلقىسى بار. ەكى مىڭنان اسا سيىرى بار. بۇلار ءسۇت وتكىزەدى. سيىردى كۇنىنە ەكى ساۋادى. قىزىلشانىڭ جاپىراعى بار ەمەس پە. ونى دا سيىرعا بەرەدى. ءسويتىپ, سۇتتەن دە ءبىرىنشى ورىن الادى. سونىمەن, سوۆحوز ۇنەمى ءبىرىنشى ورىندا بولدى دا ءجۇردى.
سونىمەن, 86-جىلدىڭ اياعىندا, 87-جىلدىڭ باسىندا اۋدانعا باسقا ءبىرىنشى حاتشى كەلدى. (ونىڭ الدىندا جۇنىساليەۆ, اسپەتوۆ, تورعاەۆ دەگەن حاتشىلار بولعان). سول حاتشى كەلگەن سوڭ, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, قاقاڭدى قىرىنا الا باستادى. الدە, وعان «مىناۋ دەرەكتىر قاشانعى وتىرا بەرەدى, 15 جىلدان ارتىق وتىردى» دەپ قاقاڭدى جامانداۋشىلار بولدى ما دەپ ويلاپ جۇردىك. سودان ول تەكسەرۋشىلەرگە تاپسىرما بەرىپتى. بىردە قايىپ اۋپارتكومعا بارسا پروكۋرور ىبىراەۆ حاتشىدان تەرلەپ شىعىپ كەلە جاتىر ەكەن. قاقاڭ:
– نەعىپ تەرلەپ شىقتىڭىز؟ – دەپ سۇراسا:
– قاقا, تىم بولماسا ءبىر قويدى جازعىزباي, اقشاسىن تولەمەي جەگەن ۋاقىتىڭىز بولدى ما؟ مىنا حاتشى مەنىڭ قانىمدى ءىشتى عوي. ءسىزدىڭ ۇستىڭىزدەن قالايدا ءىس قوزعا دەيدى. قايتىپ قوزعايمىن, قىلمىسىڭىز جوق بولسا, – دەيدى.
اقىرى, ول ءبارىبىر قويماي ءجۇرىپ قاقاڭدى ناقاقتان ناقاق ورنىنان الدى. سويتسەك, مۇنىڭ ورنىنا قايىپتىڭ قول استىندا ىستەگەن ءبىر قىزمەتكەرىن قويماقشى ەكەن. ول قىزمەتكەرىنىڭ الدىندا ايەلى قايتىس بولعان. سودان سوڭ قايىپ وعان جاناشىرلىق جاساپ الماتىعا وقۋعا جىبەرتكەن, قوي قىرقۋ, تاعى باسقالارىن رەتتەيتىندەردىڭ وقۋىنا. ءوزى ۇيرەنگەن الماتىسى عوي, وقۋ ورىندارى كوپ, سولاردان ۇيلەنەتىن قىز تاۋىپ كەلۋىنە دە بولادى عوي دەپ. بىراق ول الگى كۋرستى ءبىتىرىپ كەلىپ, قىزدى ءبارىبىر اۋىلدان الدى. سويتسە, جاڭا حاتشىنىڭ رۋلاسى, اعايىنى, تۋىسقانى ەكەن. قولىڭنان كەلىپ تۇرعاندا مەنى دەرەكتىر ەتىپ قويساڭشى دەسە كەرەك. بۇل ۋادە بەرگەن دەسەدى. ءومىرى ەشكىممەن سوتتاسىپ, ءجۇز جىرتىسىپ كورمەگەن قاقاڭ ارىز ايتىپ تا ەشقايدا بارمادى. «جارايدى, پەنسيا دا الىس ەمەس قوي» دەدى ءوزىن دە, مەنى دە جۇباتقانداي بولىپ.
سول كەزدە الگى وزدەرىڭمەن مەكتەپتە بىرگە وقىعان سوۆەتحان مىرزاحانوۆ اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولاتىن. سول ايتىپتى: «قاقا, وسىنداعى مەكتەپكە مەحانيزاتسيادان ساباق بەرسەڭىز قايتەدى» دەپ. «بەرسەم بەرەيىن» دەپتى قاقاڭ. ءوزى دە كەۋدە كوتەرگەن ادام ەمەس ەدى عوي. قاراپايىم ەدى عوي...
* * *
كەيىن قايىپ جۇمىستى قويعان سوڭ ءۇيدىڭ جانىندا وتىرامىز. قوي كەلەتىن ۋاقىتى بولادى. قاقاڭ ايتادى:
– بار, قويلاردى قايىرىپ كەل, – دەپ. مەن ايتامىن:
– مەن كۇنى بويى جۇمىس ىستەپ كەلدىم.سەن دەمالىپ ۇيدە وتىرسىڭ. سەن بار, – دەيمىن.
– ءاي, سەنىڭ مەنەن جاسىڭ كىشى. سەن بار, – دەيدى ول. ءسويتىپ وتىرىپ: – قاپ, مىنا گۇلميرانىڭ بىزگە جاساعان قياناتى-اي, – دەيدى.
– نەگە ولاي دەيسىڭ؟ تاماعىڭدى ىستەپ, جاعدايىڭدى جاساپ وتىر, – دەسەم:
– ەگەر ول ەمىلدەن كەيىن ءبىر-ەكى بالا تاپسا, انا قويلاردى قايىرىپ كەلەتىن ەدى عوي, – دەيدى. كەنجە نەمەرەمىز ءجانيانى كەلىنىمىز ەمىلدەن سوڭ ون ءتورت جىلدان كەيىن تۋدى عوي.
– قوي, ءويتىپ ايتپا. بىرەۋ ەستىسە ۇيات بولادى, – دەيمىن. ءسويتىپ ك ۇلىپ وتىرامىز.
وسىلاي ەكەۋمىز دالادا, ءۇيدىڭ جانىندا وتىرعاندا اناۋ دا, مىناۋ دا كەلىپ:
– اپا, ءحالىڭىز قالاي؟ – دەيدى. ماشينەمەن كەتىپ بارا جاتقان بالالار دا: «تاتە, ءحالىڭىز قالاي؟» دەپ امانداسادى. اتپەن كەتىپ بارا جاتقاندار دا جاقىنداپ كەلىپ, اتتان ءتۇسىپ امانداسادى. سونداعى قاقاڭنىڭ ايتقانى عوي:
– تۋ-ۋ, نەعىپ مۇعالىم بولمادىم ەكەم. بالاسى دا, اكەسى دە, بالاسىنىڭ بالاسى دا سەنىمەن امانداسادى. ءوي, بار بولعىرلار. مەنىڭ ءبىر ءۋپراۆليايۋششيىم, نەمەسە مەن جۇمىسقا قويعانداردىڭ ءبىرى كەلىپ, «اعا, اتا, ءحالىڭىز قالاي» دەمەيدى عوي, – دەپ رەنجيدى.
ەندى قازىر ويلايمىن, ول ءتىرى بولعاندا ۇلكەن ۇلىمىز قۇرماشتىڭ سالعان فازەنداسىنا ەكەۋمىز بارىپ وتىرار ەدىك قوي دەپ. مالعا دا قاراپ, قاز, ۇيرەك, كۇركەتاۋىقتاردى دا اسىرار ەدىك...
* * *
ءنىلجان جەڭەشەمنىڭ ايتقان اڭگىمەسى وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا ينستيتۋت ءبىتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا عىلىمعا, بىلىمگە, تاجىريبەگە سۇيەنگەن جان-جاقتى جوعارى, تولىققاندى ءبىلىم الىپ, العاشقى اگرونومدار, ينجەنەرلەر, مال دارىگەرلەرى, زووتەحنيكتەر بولىپ ەلگە اتتانعان, رەسپۋبليكامىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن كوركەيتۋگە, وركەندەتۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇتاس ءبىر ۇرپاقتىڭ ءومىرىن كوز الدىما اكەلگەندەي بولدى. ولار العان بىلىمدەرىن وزدەرى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن سالالاردا قولدانىپ, ءتاپ-ءتاۋىر ناتيجەلەرگە جەتتى, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ مادەنيەتىن جاڭا ساتىعا كوتەردى. الايدا, ۋاقىت دەگەن سىناپ سياقتى. ۋىسىڭدا ۇستاپ تۇرا المايسىڭ. ولاردىڭ ءبىرازى بۇل كۇندەردە باقيلىق بولدى, ءبىرازى – زەينەتكەر, ادەمىلەپ ايتقاندا «قۇرمەتتى دەمالىستا». بىراق ومىردە ولاردىڭ تىندىرعان ىستەرى, ىزدەرى, ونەگەسى قالدى. حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى ورىندالىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت بولعان قازاقستانىمىزداعى بۇگىنگى تاڭداعى مەرەيلى ىستەردى ەندى ولاردىڭ ۇرپاقتارى جالعاستىرىپ جاتىر.
سۋرەتتە: 1. قايىپ كەنەنباەۆ زايىبى نىلجانمەن; 2. د.قوناەۆ شۋ اۋدانىنىڭ وزات شارۋاشىلىعى – «العا» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى كەنەنباەۆپەن (سول جاقتان ەكىنشى) سويلەسىپ تۇر
بولات بوداۋباي,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
