و دۇنيەلىك بولايىن دەپ جاتقان انادان ءتورت ايلىق مەنى وزىنە امانات ەتىپ الىپ, قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي ماپەلەپ وسىرگەن ءسۇت انام تۋرالى كەزىندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە كولەمدى ماقالام جاريالانعان ەدى. ال اكەم اۋكە قانداي ادام بولدى؟ شىنىن ايتسام, وڭ مەن سولىمدى تانىپ ەر جەتكەنشە وسى ساۋالعا تۇششىمدى جاۋاپ تابا الماي, ول ماعان ءبىر جۇمباق جان بولىپ كەلدى. ولاي دەيتىنىم, بالا كەزىمدە اسىققا تالاسىپ ءبىر قۇرالپاسىممەن شەكىسىپ قالعانىمدا ونىڭ: «سەنىڭ اكەڭ ۇرى, كاززاپ بولعان, سەن دە سوندايسىڭ», – دەپ سوككەنى بار. وسى سوكەت سوزدەرگە نامىستانىپ ۇيگە قاتتى رەنجىپ كەلگەنىمدە انامنىڭ:
– كۇندە ىشكەنى اراق, جيعانى – ءجۇن-جۇرقا, سۇيەك-ساياق, ءسويتىپ ءجۇرىپ تارازىدان جەيتىن ونىڭ اكەسى ۇرى ەمەس پە ەكەن؟! جۇرتتىڭ ءبارى اۋەلى سەنىڭ اكەڭدەي بولىپ السىن, – دەپ سوندا مەنى جۇباتقانى بار.
سول جاعىمسىز سوزدەردىڭ ءتۇپ توركىنىن اكەمنىڭ ءوزىنەن بىلۋگە باتا الماي انامنان سۇراعانىمدا ول:
– سەن قازىر نەنىڭ بايىبىنا جەتىپ جاتىرسىڭ, ودان دا ساباعىڭدى وقىپ ادام بولۋعا تىرىس, – دەپ مەنى تىيىپ تاستاعان ەدى.
ءادىلىن ايتسام, اكەمنىڭ جاماندىققا قياتىنداي ەشبىر تەرىس قىلىعىن كورمەگەن ەدىم. سول كەزدە ول تۋرالى بار بىلەتىنىم – ونىڭ 1906 جىلى تۋعاندىعى, كەزىندە ساف التىنىمەن بۇكىل وداققا اتى دۇركىرەپ شىعىپ تۇرعان ستەپنياك كەنىشىندە شاحتادا ۇڭگىرلەۋشى بولىپ جۇمىس ىستەپ, سوعىس باستالعاندا وسى جەردەن مايدانعا اتتانعانى. ءوزىنىڭ اعايىنى ءارى بولەسى ەسىم قابىلباەۆ ەكەۋى ءبىر كۇندە اسكەرگە شاقىرىلىپتى. ولار الدىمەن ەكى ايداي ومبى قالاسىندا اسكەري دايارلىقتان وتكەن. قاراشانىڭ باسىندا بارلىعىن ساپقا تۇرعىزىپ قويىپ اراسىنان دەنەلى, قايراتتى دەگەن الپىسشاقتى جىگىتتى تاڭداپ الىپ, ىشىندە اكەم مەن ەسىم دە بار, سول كۇنى ماسكەۋ جاققا اتتاندىرىپ جىبەرگەن ەكەن.
– بالا كەزىمىزدە «تەسكەن تاۋدان دا ءارى استىق قوي» دەگەن سوزدەردى ەستىپ تاڭدانىپ وتىرۋشى ەدىك, – دەپ اڭگىمەلەيتىن اكەم, – سويتسەك, ول ورال تاۋىن ۇڭگىرلەپ تەسىپ سالعان ۇزىندىعى ءبىر شاقىرىمنان اساتىن تەمىرجول تۋننەلى ەكەن. سودان ءوتىپ ەكى كۇن دەگەندە ماسكەۋگە جەتتىك. ءبىزدى پويىزدان تۇسكەن سوڭ جۇك ماشيناسىنا مىنگىزىپ استانانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى ءبىر شاعىن قالاعا الىپ كەلىپ, بوس تۇرعان مەكتەپكە ورنالاستىردى دا, ساپقا تۇرعىزىپ تۇگەندەگەن كاپيتان شەنىندەگى ورىس ءوزىن:
– ەگور ساحنوۆپىن, – دەپ تانىستىردى. – بۇگىننەن باستاپ سەندەر, ومبى قالاسىندا جاساقتالعان ارنايى ساپەرلەر توبى, تەك ماعان باعىنىپ, ايتقانىمدى بۇلجىتپاي ورىندايتىن بولاسىڭدار. سەندەردىڭ مىندەتتەرىڭ – بومبالاۋدىڭ سالدارىنان ىستەن شىققان تەمىرجول توراپتارىن, سونداي-اق تاس جولداردى دا تەز جوندەپ, كولىكتەردىڭ ماسكەۋگە ءۇزىلىسسىز ءارى-بەرى قاتىناۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
الدىندا عانا جاۋ سامولەتتەرى قالا ارقىلى وتەتىن تەمىرجولدى بومبالاپ كەتىپتى. بىردەن سونى ءجوندەۋگە كىرىستىك. اۋىر-اۋىر شپالداردى, سوم بولات رەلستەردى كوتەرىپ, جەرگە توسەپ جايعاستىرۋعا كوپ كۇش كەرەك ەكەن. نەگە بىرىڭعاي قارۋلى جىگىتتەردى تاڭداپ العانىن سوندا عانا اڭعاردىق. شيراق قيمىلداپ تەمىرجولدى قالپىنا كەلتىرگەنىمىز سول ەدى, تۇتقيىلدان قاناتتارىندا كرەستتەرى بار سامولەتتەر شىعا كەلىپ بومبالادى-اي كەلىپ. ازان-قازان, گۇرس-گۇرس جارىلىس. مەن, ەسىم جانە 3-4 جىگىت بار, جان دارمەن تاقاۋ تۇرعان جۇك ۆاگونىنا تىعىلدىق. ءىشى تولعان كيىم ەكەن, سونىڭ اراسىندا باس ساۋعالادىق. جاۋ سامولەتتەرى كەتكەن سوڭ تىسقا شىقساق, ماڭايدىڭ ءبارى استان-كەستەن, جاڭا عانا توسەگەن رەلستەرىمىز ءار جەردە شاشىلىپ جاتىر. تاعى دا بەل بۇكپەي تەز-تەز قيمىلداپ, 2-3 ساعاتتا جولدى قالپىنا كەلتىردىك. جاۋىنگەرلەردى تۇگەندەگەندە ون جىگىتتىڭ قازا تاپقانى انىقتالدى.
اكەمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سول 41-ءشى جىلدىڭ قارا كۇزى مەن قىسىندا, نەمىستەر قايتسەم دە ءماسكەۋدى الامىن دەپ ەنتەلەگەن كەزدە, تەمىرجولداردى كۇنى-ءتۇنى بومبالاۋمەن, الىسقا اتاتىن زەڭبىرەكتەردەن وق جاۋدىرۋمەن بولعان. سوعان قاراماستان ساپەرلەر توبى جانكەشتىلىكپەن قيمىلداپ, جاۋعان وق استىندا ءجۇرىپ, جولداردى تەز قالپىنا كەلتىرىپ وتىرعان.
فاشيستەر ماسكەۋ تۇبىندە جەڭىلىس تاۋىپ كەرى شەگىنگەندە ساپەرلىك توپ رەسەيدىڭ ۆيازما, ورشا, بەلورۋسسيانىڭ موگيلەۆ, گومەل, سوليگورسك, جوبينكا سياقتى قالالارىنىڭ اراسىنداعى ابدەن ىستەن شىققان قاتىناس جولدارىن جونگە كەلتىرگەن. سول كەزدەردە دە تالاي رەت بومبالاۋدىڭ استىندا قالىپ اكەمنىڭ ءبىراز جولداستارى قازا تاۋىپتى. ساپەرلەر ءۇشىن ەڭ اجالدى ءسات ءبىزدىڭ اسكەرلەردىڭ بەرەزينا وزەنىنەن وتەر كەزىندە بولسا كەرەك.
– 1944 جىلدىڭ جازىندا مينسك باعىتىنداعى جولدى جوندەپ جاتقانبىز, – دەپ ەسكە الاتىن اكەم, – كەنەت باسشىمىز ساحنوۆ كەلىپ ءبارىمىزدى ساپقا تۇرعىزىپ, شۇعىل جينالىپ ءبىر جەرگە اتتانۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سول ارادا ءتىزىلىپ كەلە قالعان ماشينالارعا ءمىنىپ جونەپ بەردىك. دىتتەگەن جەرىمىزگە ءتۇس اۋا جەتتىك. باسشىمىز ءبىزدى جاعالاۋى توعايلى, ەنى 80-100 قۇلاشتاي ءبىر وزەننىڭ جانىنا الىپ كەلدى:
– مىناۋ بەرەزينا دەگەن وزەن, ال اناۋ بوريسوۆ قالاسى, – دەدى ول وڭ جاعىنداعى 4-5 شاقىرىم جەردە كورىنىپ تۇرعان ەلدى مەكەندى نۇسقاپ. – نەمىستەر وندا مىقتاپ بەكىنىپ العان, كوپىردى دە جارىپ تاستاعان. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – تەز ارادا وسى وزەننەن تانك, زەڭبىرەكتەر وتەتىن كوپىر سالىپ, ءبىزدىڭ اسكەرلەرگە جاۋدى تۋ سىرتىنان سوققى بەرەتىندەي ەتىپ جاعداي جاساۋ.
سول ساتتە-اق كىرىسىپ كەتتىك. جۋان-جۋان اعاشتاردى جىعىپ, وزەنگە اكەلىپ توعىتىپ, ولاردى ءبىر-بىرىنە سىممەن بايلاپ-ماتاپ, استىنا تىرەۋ قويىپ كوپىر سالا باستاۋىمىز مۇڭ ەكەن, ءبىزدى بايقاپ قالعان جاۋ زەڭبىرەكتەن وق جاۋدىرسىن كەپ. ءبىزدىڭ جاقتان دا ولارعا قارسى وق اتىپ جاتىر. سوعان قاراماستان جۇمىسىمىزدى ىستەي بەردىك. جولداستارىممەن ءبىر جۋان قاراعايدى جىعىپ, بۇتاعىن ارشىپ وزەنگە اكەلە جاتقانىمىزدا بىزگە تاقاۋ تۇسقا ىسقىرىپ كەلىپ ءبىر سنارياد جارىلدى. وڭ جاق بۇيىرىمە قىزعان تەمىردى سۇعىپ العانداي بولدى. ودان ءارى نە بولعانىمدى بىلمەيمىن, ەسىمدى پالاتكادا جيدىم. جان-جاعىم ىڭىرسىعان جارالىلار. بىرەۋلەرى سۋ سۇرايدى, ەندى بىرەۋلەرى «سەسترا, سەسترا» دەپ ايقايلايدى. مەنىڭ دە تاماعىم قۇرعاپ, باۋىر تۇسىم قاتتى اۋىرىپ شىداتار ەمەس. «ايتەۋىر, ءتىرى ەكەنمىن, سوعان دا شۇكىرشىلىك», – دەپ ىشتەي تاۋبە ايتىپ, تىستەنىپ الىپ شىداپ جاتتىم. ءبىرازدان كەيىن كەزەگىم كەلىپ, دارىگەرلەر ىشىمدەگى جارىقشاقتى الىپ, جارامدى تازالاپ, تىكتى.
اكەمنىڭ جاراسى تەز بىتە قويماي گوسپيتالدا ءۇش اي جاتقاننان كەيىن عانا ءتاۋىر بولىپ قاتارعا قوسىلعان. سول جولى بوريسوۆ قالاسى ءۇشىن ۇرىس قاتتى ءجۇرىپ, قازا تاپقاندار دا, جارالانعاندار دا كوپ بولعان. قويىلعان مىندەتتى تەز ءارى ساپالى اتقارعانى ءۇشىن ساپەرلىك توپتىڭ بارلىق جاۋىنگەرلەرى, ىشىندە اكەم دە بار, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالىپتى.
ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى رەتىندە العان بارلىق ماراپاتتارىنىڭ ىشىنەن اكەم ءستاليننىڭ العىس حاتىن ەرەكشە باعالايتىن. ونى ماعان قايتا-قايتا وقىتىپ:
– كوپ بوزداقتار قىرشىن كەتتى-اۋ, ەندى مۇنداي الاپات بولا كورمەسىن, – دەپ كۇرسىنىپ, كەيدە ءجۇزىن مۇڭ باسىپ, وڭ جاق ءبۇيىرىن باسىپ جاتىپ قالاتىن.
ءبىز, بالالارى, اكەمىزدىڭ سوعىستان العان جان جاراسى مەن ءتان جاراسىن تۇسىنەتىنبىز. مۇندايدا ونىڭ باسىنا جاستىق سالىپ, ۇستىنە كورپە جاۋىپ, ءوزىن جالعىز قالدىرىپ بولمەدەن شىعىپ كەتەتىنبىز.
اكەم سوعىستان كەلە سالا اعاش دايىنداۋشىلار بريگاداسىن باسقارۋ سياقتى اۋىر جۇمىسقا جەگىلەدى. جازدا گۋلەگەن ماسا, سوناعا تالانىپ, قىستا ايازعا توڭىپ, بورانعا تۇنشىعىپ, كوبىنە ۇيگە كەلە الماي ورماندا قونىپ قالىپ جۇرگەن. سونىڭ ءبارى ءبىزدى, ءۇش ۇل مەن ءبىر قىزدى ءوسىرىپ جەتكىزۋدىڭ قامى بولعان عوي. مايداندا العان سول جاراقاتى تولىق جازىلا قويماي, اۋىرعانىن بىزگە بىلدىرتپەي ءجۇرىپ, 65-كە قاراعان شاعىندا كوز جۇمدى.
جەلتوقساننىڭ قاقاعان ايازىندا كوزىمنەن جاسىم سورعالاپ اكە قابىرىنە توپىراق سالىپ تۇرىپ: «اكە, سەن عاجاپ جانسىڭ, ءوز زامانىڭنىڭ بارلىق بەينەتىن كورىپ, سوعان ءتوزىپ, بىزگە, بالالارىڭا, اۋلەت تۋىن تاپسىرىپ كەتتىڭ. سەنىڭ ءومىرىڭ ماعان ۇلگى, ونىڭ بارلىق بەيمالىم تۇستارىن ءبىلىپ, جازىپ, كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزەمىن», – دەپ ىشتەي سەرت بەرىپ ەدىم سوندا وزىمە.
اكە قازاسى بىزگە, ونىڭ ارتىندا قالعان بالا-شاعاسىنا, وڭاي سوقپادى. ونىمەن بار الەم بىرگە كوشىپ كەتىپ, بۇكىل دۇنيە بوس قالعانداي دەل-سال كۇيدە جۇردىك. وسىنداي قيىن ساتتە ءبىزدىڭ قايعىمىزدى بولىسكەن كورشى-كولەم, اعايىن-تۋىستار از بولعان جوق. سولاردىڭ ىشىندە اكەمنىڭ نەمەرە تۋىسى بولىپ كەلەتىن قۇرمانعاليدىڭ پەيىلى ەرەكشە ەدى. بۇل كىسى دە ستالينگراد شايقاسىنا قاتىسىپ, ەلگە جارالانىپ ورالعان. ول جۇما كۇندەرى شاڭىراعىمىزعا كەلىپ قۇران وقىپ, بىزگە جۇباتۋ ايتىپ وتىراتىن. تاعى ءبىر كەلگەنىندە اكەم تۋرالى مەن بىلمەيتىن جايلاردى ايتىپ ساۋال قويعانىمدا, ول قولىنداعى تاسبيعىن تارتىپ, ءبىراز ۋاقىت ۇندەمەي وتىردى دا:
– قاراعىم, تىسقا شىعىپ ءبىزدىڭ ۇيگە تامان بارالىق, سول جەردە اسىقپاي اڭگىمەلەسەيىكشى, – دەپ باتاسىن جاساپ داستارقان باسىنان تۇردى.
قۇرمانعاليدىڭ ءۇيى ءبىزدىڭ جايدان جوعارى قىراتتىڭ باسىندا. ەكەۋىمىز سونىڭ الدىنا ورناتىلعان ساكىگە كەلىپ جايعاستىق. وسى جەردەن كۇنشىعىس جاققا كوز سالساڭ ەن دالادا كوسىلىپ جاتقان نامازعۇل جوتاسى, وڭتۇستىك بەتتە ەتەگىن قايىڭدى شوق كومكەرگەن شوقى توبەسى, باتىستا قاراعايلى ورمان باسقان ماقپال تاۋى مۇنارتىپ كوز تارتادى. كۇن كوكجيەككە ەڭكەيگەن كەشكى تىمىق شاقتاردا اكەمنىڭ وسى جەردە قۇرەكەڭ ەكەۋى وتىراتىنىن ءجيى كورەتىنمىن. سويتسەم, دالا كوركىنە كوز سالا وتىرىپ اڭگىمەلەسۋگە ناعىز ىڭعايلى ورىن ەكەن عوي.
– اۋكەنىڭ قايتقانىنا دا, مىنە, جارتى جىلداي ۋاقىت بولىپتى. تۋماسا دا تۋعان ىنىمدەي ەدى, مۇلدە جالعىزسىراپ قالدىم, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن قۇرمانعالي.
اكەم كەزىندە بۇل تۋرالى اڭگىمەلەپ وتىراتىن, بىراق قۇرمانعالي تاعى قانداي تىڭ دەرەكتەر ايتار ەكەن دەگەن نيەتپەن ءۇنسىز عانا باسىمدى يزەدىم.
– ارتىقتىق ەتپەس, مەن دە ساعان ءوز بىلگەنىمدى ايتىپ بەرەيىن, – دەدى ول الدا كوسىلىپ جاتقان دالا كوركىنە كوز سالا وتىرىپ. – ءبىز ءبىر اتانىڭ بالاسىمىز. ارعى اتامىز – ەسەي. ونىڭ التى ۇلى بولعان. اۋكە, شىن اتى ءابۋتالىپ, سولاردىڭ ەڭ ۇلكەنى بەكقارانىڭ شوبەرەسى دە, مەن ەكىنشى ۇلى شوڭعارانىڭ نەمەرەسىمىن. اۋكەدەن 9-10 جاستاي ۇلكەنمىن. ونىڭ اعاسى قابدوللا مەنىمەن تۇيدەي قۇرداس ءارى سىرلاس دوس ەدى. ول جامباسى جەرگە تيمەگەن پالۋان, ساياتشى, اتبەگى بولدى. سول كەزدە ادامدى ايگىلەيتىن ونىڭ ەرەن كۇشى, اقىندىعى, انشىلىگى, كۇيشىلىگى, جۇيرىك اتى, قۇماي تازىسى, قىران بۇركىتى ەدى عوي. اسىپ كەتكەن اقىن, ءانشى دەمەسە دە, قابدوللادا وسى يگىلىكتەردىڭ ءبارى بولدى. اسىرەسە, ونىڭ بايگەكوك دەگەن اتى 30-40 شاقىرىمعا القىنباي شاۋىپ, بايگەنىڭ الدىن بەرمەي ءجۇردى.
ءبىزدىڭ اتالارىمىز بۋراباي تاۋىنىڭ تەرىسكەي جاعىن جايلادى, قىستاۋى ۇلكەن شاباقتى مەن كىشى شاباقتى كولدەرىنىڭ اراسىندا. بىلايعى جۇرت ءبىزدى قىسقا عانا قاراقىستاق اتىعايى دەپ اتايتىن, ال جاز جايلاۋىمىز قازىرگى فرۋنزە سوۆحوزىنىڭ اۋماعى (تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ابىلايحان اۋىلى دەپ وزگەرتىلدى) بولدى. سو كەزدەگى اۋلەتىمىزدىڭ تۇرمىسى ناشار ەدى دەپ ايتا المايمىن. دۇرىلدەگەن بايلاردىڭ قاتارىنان تابىلماساق تا, ءار شاڭىراقتا جۇزگە تارتا جىلقى, ون-ون بەس سيىر, ەكى جۇزدەي قوي, ءتورت-بەس تۇيە بولدى.
اۋلەتىمىزدىڭ بىرقالىپتى تۇرمىسى پاتشانىڭ 1916 جىلى قازاقتان سولدات الامىن دەگەن كەزىندە ءبىر شايقالسا, كەيىن ول قىزىلدار مەن اقتاردىڭ سوعىسىنا ۇلاسىپ, جالعىز ءبىز ەمەس, بۇكىل ەلدەن بەرەكە قاشتى. ول ازداي, 18-19-شى جىلداردىڭ قىسىندا ەلدى وبا جايلادى. ەكى كۇننىڭ بىرىندە كىسى ءولىمى. قابدوللا, مەن جانە اۋىلدىڭ باسقا دا باس كوتەرەر جاس جىگىتتەرى, قايتقانداردى جەرلەيمىز دەپ كۇنى-ءتۇنى قابىر قازامىز. ءسويتىپ جۇرگەندە قابدوللا قالپاقتاي ءتۇسىپ, قاتتى اۋىرىپ, ءۇش-اق كۇن جاتىپ قايتىس بولدى. مەن دە اۋىردىم. شەشەمنىڭ قاراماي ءدامى بار ءبىر سۇيىقتى اۋىزىما قۇيىپ قىستاپ ىشكىزگەنى ەسىمدە, ايتەۋىر, سودان جارتى اي دەگەندە باسىمدى كوتەردىم-اۋ.
ارقا سۇيەر تۇڭعىشى قابدوللانىڭ قازاسى سەنىڭ شايكەن اتاڭا قاتتى باتتى. ول ازداي, كوپ ۇزاماي جايناپ ءوسىپ كەلە جاتقان كەنجە ۇلى ءمۇتاللاپ تا قايتىپ كەتتى. سول ەكى ءولىمدى كوتەرە الماي اۋىر قايعى جەڭىپ, اتاڭ دا و دۇنيەلىك بولدى. اجەپتاۋىر جاي-كۇيى, اعايىن اراسىندا بەدەلى بار شاڭىراقتا ءۇش-اق جان قالدى. اۋكەنىڭ شەشەسى قازينە, توركىن جۇرتى اقسارى كەرەي, قاجىرلى, قايراتتى جان ەدى. سول كىسى تەز ەسىن جيىپ ۇلى مەن قىزىنا باس-كوز بولا ءبىلدى. قىزى ءۇرىپجان مەنىمەن قاتارلاس شاكيدىڭ اشكەنى دەگەن جىگىتكە ۇزاتىلعاننان كەيىن ءۇيدىڭ بار تىرلىگى ەندى اۋكەنىڭ موينىندا قالدى. جاس بولسا دا ول ەرتە ەسەيدى. ارينە, ءبىز تۋىستىق جاساپ كومەكتەسىپ جۇردىك, بىراق ول قىستاۋدى جوندەۋ, قىسقا وتىن-ءشوپ دايىنداۋ, مالعا قاراۋ سياقتى جۇمىستاردى ۇلكەندەرمەن بىردەي اتقارىپ, ءبارىن ءوزى ىستەۋگە تىرىستى. اعاسىنىڭ اتبەگىلىك ونەرىن توقىپ جۇرگەن بولۋى كەرەك, قابدوللانىڭ بايگەكوگىن وزىنە تەز ۇيرەتىپ الدى. اۋكەنىڭ باسىنا كەلەتىن قىرسىقتىڭ ءبارى كەيىن وسى بايگەكوككە بايلانىستى تۋىندايتىنىن سول كەزدە بىلمەپپىز.
20-شى جىلدان كەيىن بارلىق جەردە بىرىڭعاي كەڭەس وكىمەتى ورناپ, زامان تىنىشتالىپ, تۇرمىسىمىز قالپىنا ءتۇسىپ كەلە جاتقان سياقتى ەدى, ءبىر ۋاقتا كولحوزداستىرۋ ناۋقانى باستالدى. وسىعان دەيىن ۇكىمەت بىرەسە جان باسىنا, بىرەسە مال باسىنا سالىق سالىپ, قولداعى ت ۇلىكتىڭ قاراسى ازايىپ تا قالعان-تىن. ەندى ول ءوز ۋاكىلدەرىن اۋىلدارعا جىبەرىپ, قالعان مالدى ورتاق شارۋاشىلىقتار ۇيىمداستىرا باستادى. شىنىن ايتۋ كەرەك, ءبىزدىڭ ەسەي اۋلەتى مۇنى قۇپ كورگەن جوق. ويتكەنى, ءوزىنىڭ جايىلىمدىق جەرى, مالى بار, ءتيىستى سالىعىن ۋاقتىلى تولەپ, ەشكىمگە تاۋەلسىز ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ جاتقان بولاتىن. ەندى سول جەردەن دە, مالدان دا ايىرىپ, سەنىكى دە ەمەس, مەنىكى دە ەمەس, ءبارىن ورتاق قىلۋعا كىرىستى. سونداي تاركىلەۋ توبى ءبىزدىڭ اۋىلعا دا كەلدى. ولار ءار شاڭىراققا توقتاپ ورتاققا الىناتىن مال باسىن ءتىزىپ, اۋكەلەردىڭ ۇيىنە جاقىن كەلگەندە, بەلسەندىلەردىڭ جانىندا جۇرگەن ءبىر پىسىقاي بەلدەۋدە بايلاۋلى تۇرعان بايگەكوكتى نۇسقاپ, توپ باسشىسىنىڭ قۇلاعىنا بىردەڭەلەردى سىبىرلاپ ايتىپ جاتتى. ول بىردەن قازينە شەشەمىزگە:
– مىنا ات ەندى ۇكىمەتتىكى, ول بىزگە كەرەك بولادى. جاز ونى تىزىمگە, – دەدى جانىنداعى حاتشىسىنا بۇيرىق بەرىپ.
وعان قازينە شەشەمىز:
– باسقا مالدى الا بەر, ول ات كەشەگى قابدوللامنىڭ كوزى, ونى بىرەۋگە بەرمەك تۇگىلى, جالىنان دا سيپاتپايمىن, – دەپ جاۋاپ بەرەدى ەش قايمىقپاستان.
وسى سوزدەردى ەستىپ تۇرعان اۋكە جۇگىرىپ بارىپ بايگەكوكتى تەز شەشىپ الىپ, قارعىپ ءمىندى دە, جونەپ بەردى. توپتىڭ سالت اتتى ەكى-ۇشەۋى ونى سوڭىنان قۋىپ كەتتى. بۋراباي ءوڭىرىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن اۋكەنى ۇستاۋ, اۋىزىمەن قۇس تىستەيتىن بايگەكوككە جەتۋ قايدا, قۋعىنشىلار ءبىرازدان سوڭ اتتارىن بوسقا تەرلەتىپ قايتىپ كەلدى.
وسىنى كورگەن توپ باسشىسى:
– بالاڭ كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى ەلەمەنت ەكەن. قارا دا تۇر, ونى ۇستاتىپ تۇرمەدە شىرىتپەسەم بە؟! – دەدى قازينە شەشەيگە قامشىسىن بىلەپ.
اۋكە سول كەتكەننەن ۇيگە جولاماي ناعاشىلارىن ساعالاپ ءجۇردى. بۇل كەزدە ەلدى كۇشتەپ كولحوزداستىرۋ ابدەن بەلەڭ الدى. بۇعان كونبەگەندەردىڭ مالىن تارتىپ الىپ, وزدەرىن جەر اۋدارىپ جاتتى. وسىدان قورعانعان ءبىزدىڭ وتباسى بار مالدان ءتورت-بەس جىلقىنى, ءۇش-ءتورت سيىردى جەتەككە الىپ, ول-پۇل زاتتارىمىزدى ارباعا تيەپ ءبىر تۇندە كوشىپ كەتىپ, ومبى وبلىسى, شارباقكول اۋدانىنىڭ موسكالەنكو دەگەن جەرىندە تۇراتىن اتالاستارىمىزعا بارىپ پانالادىق.
ءبىز قونىس اۋدارعاننان كەيىن ەلدە ەكى جىل قاتارىنان ەگىن شىقپاي اشارشىلىق بولىپ, حالىق قاتتى قينالعان, كوپ ادام اشتان ولگەن. ەلگە سول ناۋبەت تىيىلدى, تۇرمىس تۇزەلىپ كەلە جاتىر دەگەن كەزدە عانا ورالدىق. ۇزىنقۇلاقتان جەتكەنى بولماسا, اۋكە تۋرالى ناقتى ەشەتەڭە بىلمەيتىنمىن, كەلىسىمەن ءبارىن قازينە شەشەيدىڭ ءوز اۋزىنان ەستيىن دەپ سول ۇيگە باردىم. مەنى كورىسىمەن ول داۋىس قىلىپ جىلاپ قويا بەردى. سودان-اق اۋكەنىڭ حال-جايى باپتى ەمەس ەكەنىن بىردەن اڭعاردىم.
قازينە شەشەي ءبىز كوشىپ كەتكەننەن كەيىنگى باستارىنان وتكەن بار جاعدايدى ايتىپ بەردى. بايگەكوكتى ءوز ەركىمەن بەرمەگەنگە ەرەگىسكەن وزبىر ۋاكىل اۋكەنى كۇنى-ءتۇنى اڭدىتىپ سوڭىنا تۇسكەن. ول قۋعىنشىلاردان جاسىرىنىپ, قالىڭ ورمان ىشىندە وزىنە ۇيشىك جاساپ الىپ, بايگەكوكتى شىدەرلەپ جانىندا ۇستاپ, سوندا پانالاعان. ءسويتىپ جۇرگەندە, جىلقى دەگەن ۇيىرسەك مال ەمەس پە, بوسانىپ كەتىپ ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى جايىلىمىنا كەلگەن. سول ۋاقىتتا شارۋاعا ىقىبى جوق ءوڭشەڭ بەلسەندىلەر «سەن سالار دا مەن سالار, اتقا جەمدى كىم سالاردىڭ» كەبىمەن تاركىلەنگەن مالدى, اسىرەسە, جىلقىنى, دۇرىستاپ جايىپ باقپاي, كۇنى-ءتۇنى قورشاۋدا ۇستاپ شەتىنەتكەن. قاماۋدا تۇرعان ءوز ءۇيىرىن تانىعان بايگەكوك سونىڭ تۇسىنا كەلىپ كىسىنەگەن كەزدە جىلقىلار قورشاۋدى بۇزىپ شىعىپ ونىڭ سوڭىنان ەرىپ كەتە بارعان.
بايگەكوكتىڭ قايدا جۇرەتىنىن جاقسى بىلەتىن اۋكە تۇندە كەلىپ ونى ۇستاپ ءمىنىپ, ايعىرىنىڭ سوڭىنان قالماعان ءۇيىرىن ەرتىپ قالىڭ ورمانعا كىرىپ كەتكەن. ول سول ىلەسىپ كەلگەن جىلقىلاردىڭ كۇيلىسىن ۇستاپ سويىپ, ەتىن مۇشەلەپ ءبولىپ, اشىعىپ وتىرعان اۋىلداستارىنا تۇندە جاسىرىنىپ كەلىپ, تاراتىپ كەتىپ وتىرعان. سول ەتتى تالعاجاۋ ەتىپ, ۇنەمدەپ جەپ, كوپ وتباسى اشتىقتان امان قالعان. بىراق تاعى دا سول ۋاكىل اۋكەنى ەندى كەڭەس ۇكىمەتى ءۇشىن اسا قاۋىپتى قىلمىسكەر دەپ كورسەتىپ, ۇستىنەن ءىس قوزعاتىپ, ونىڭ سوڭىنان شام الىپ تۇسكەن. اڭدىعان جاۋ الماي قويمايدى عوي. ەلدەگى تىڭشىلاردىڭ ايتۋىمەن قۋعىنشىلار, ىشىندە الگى ۋاكىل بار, اۋكەنىڭ ءدال ۇستىنەن تۇسكەن. ۋاكىل بىردەن بايلاۋلى تۇرعان بايگەكوكتىڭ شىلبىرىنان ۇستاعاندا ول بوتەن ادامدى تىستەپ, تارپىپ, تەۋىپ بوي بەرمەگەن. وسىدان كەيىن ۋاكىل:
– ولاي بولسا, ساعان دا جوق, ماعان دا جوق, – دەپ التىاتارىمەن بايگەكوكتى باستان اتىپ ولتىرگەن.
وسىنى كورگەن اۋكە:
– جازىقسىز جانۋاردا نەڭ بار, وڭباعان, جاۋىز؟! ودان دا مەنى اتساڭشى؟! – دەپ جابىلىپ ۇستاپ تۇرعان ميليتسيونەرلەردى لاقتىرىپ تاستاپ ۋاكىلگە ۇمتىلعان. سول جەردە ونى مىلتىقتىڭ دۇمىمەن جەلكەدەن ۇرىپ, ەسىنەن تاندىرىپ, قولىن بايلاپ, شۋچينسكىنىڭ ميليتسياسىنا اپارىپ قاماپ, ءبىر كۇننەن كەيىن قاتەرلى قىلمىسكەر رەتىندە اقمولانىڭ تۇرمەسىنە جونەلتكەن. ونىڭ سوندا قاماۋدا جاتقانىنا جىلعا جاقىن ۋاقىت بولىپ قالىپتى. تەرگەۋشىلەر سودان بەرى بۇكىل جوعالعان, ولگەن-جىتكەن مالدى اۋكەنىڭ موينىنا جازىپ, سونى دالەلەدەيمىز دەپ كۋالار جيناپ, ولاردان جاۋاپ الىپ جۇرگەن كورىنەدى.
وسى جاعدايلاردى ايتىپ قازينە شەشەي كوز جاسى كول بولىپ جىلادى.
– بۇعان شىداپ وتىرا بەرگەنمەن بولماس, – دەدىم ول كىسىنىڭ قاتتى قينالعانىن كورىپ.
– كەشە كەلىپ كەتكەن كۇيەۋ بالام اشكەن دە سولاي دەيدى. ول ءبىر امال ىستەپ ءجۇر عوي دەيمىن, بارىپ ءمان-جايدى ءبىلىپ, وعان قولعابىس ەتسەڭ جاقسى بولار ەدى, – دەدى مەنىمەن سىرتقا ىلەسە شىققان شەشەي.
اشكەن بۋرابايدىڭ وڭتۇستىك شىعىس بەتىندە 15-20 شاقىرىمداي جەردە تۇراتىن. سول كۇنى-اق وعان بارىپ ءىستىڭ انىق-قانىعىن سۇراپ ءبىلدىم. ول وسىنىڭ الدىندا عانا اقمولادا بولىپ ءتيىستى لاۋازىمدى ادامدارمەن جولىعىپتى. ولارعا كولحوزداستىرۋدى جۇرگىزگەن ۋاكىلدىڭ, ونىڭ جانىنا ەرگەن توپتىڭ وزبىرلىعىن, جۇرتتىڭ ءبارىن قورقىتىپ, ۇركىتىپ كەڭەس ۇكىمەتىنەن بەزدىرگەنىن, ءوز وكىلەتتىلىگىن جەكە ماقساتىنا پايدالانىپ, قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارىن قۋدالاعانىن, اۋكەنىڭ ەشقانداي دا ۇرى ەمەستىگىن, ونىڭ تەك اشتىقتان تارىققان ادامدارعا كومەكتەسكەنىن جەتكىزىپ, كۋالارعا قول قويعىزىپ شاعىم جازىپ, ونى وبلىس باسشىلارىنىڭ قولىنا تاپسىرىپ كەلىپتى. ەندى سول ارىزدىڭ ناتيجەسىن بىلۋگە تاعى دا اقمولاعا جۇرمەكشى بولىپ وتىر ەكەن. جەزدەڭ اشكەن ءوزى دە, ءسوزى دە ءوتىمدى, العىر ادام ەدى عوي. اي جارىم ۋاقىت ءجۇرىپ, اقىرى, اۋكەنى تۇرمەدەن بوساتىپ ەلگە الىپ كەلدى.
ەسەي اۋلەتىنىڭ كولحوزداستىرۋدى قولداماعانى, سوعان قارسىلىق رەتىندە شەت جاققا كوشىپ كەتكەنى بار, ەلدە ءبىزدى ەشكىم قۇشاعىن جايىپ قارسى الا قويعان جوق. سودان كۇنكورىستىڭ قامىمەن اتا جۇرتىمىزدى تاستاپ, ءبىرازىمىز ششۋچينسكىدەگى قيىرشىق تاس شىعاراتىن كومبيناتقا, قالعانىمىز – 6 شاڭىراق وسى التىندى ستەپنياك كەنىشىنە كەلىپ ورىن تەپتىك. اۋكە اۋەلدە سول كومبيناتتا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن. سەنىڭ تۋعان اناڭ دارىشكە ۇيلەنگەننەن كەيىن ول دا وسى ءبىز تۇرعان جەرگە كەلىپ شاحتاعا ءتۇستى. مىنە, وسى جەردە تۇرىپ جاتقانىمىزعا دا 40 جىلداي بولىپ قالدى.
اكەم تۋرالى اڭگىمەسىن اياقتاپ قۇرمانعالي ويلى قالپى ءۇنسىز ءبىراز وتىردى دا:
– قاراعىم, اكەڭ ءومىرىنىڭ ساعان بەيمالىم تۇستارى وسى. اۋكە ەشقاشان ۇرلىقتى, وڭاي پايدا تابۋدى كاسىپ ەتكەن جوق. ول ءوز شاڭىراعىنىڭ نامىسىن, بەرەكەسىن قورعادى, قارا باسىن ەمەس, جۇرتتىڭ دا قامىن ويلادى. ەشقاشان جالعان سويلەپ جۇرتتى الداعان ەمەس. ادال ءجۇرىپ, اق تۇردى, ءومىردىڭ بار سىنىنا ءتوزىپ دۇنيەدەن ءوتتى. سەن دە سونداي بولۋعا تىرىس, ونى ەشقاشان ۇمىتپا. ءبىز اشتىقتى دا, جازىقسىزدان جازىقسىز ۇستالىپ اتىلىپ كەتۋدى دە, قىرعىن سوعىستى دا كوردىك. قازاقتىڭ ءوز تىزگىنى وزىندە بولعاندا مۇندايعا, مۇمكىن, ۇشىراماس پا ەدىك, بىراق جازمىشتان وزمىش جوق قوي. ءبىزدىڭ كورگەنىمىزدى ەندى سەندەردىڭ باستارىڭا بەرمەسىن, قاراعىم. وتكەنگە – سالاۋات, تىرىگە – بەرەكە, – دەپ قولىن جايىپ باتاسىن جاساپ, ورنىنان تۇرىپ ۇيىنە كىرىپ كەتتى.
مەن اتايدىڭ سوزدەرىنە قاتتى تولقىپ, ولاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ ءبىراز وتىرىپ قالدىم.
سودان بەرى, مىنە, اتتاي 46 جىل وتە شىعىپتى. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا», – دەيدى حالقىمىز. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز دامۋ جولىنا تۇسكەنىنە دە 25 جىل تولايىن دەپ وتىر. تاريح ءۇشىن بۇل قاس قاعىم عانا ۋاقىت, بىراق ەلىمىز وسى قىسقا مەرزىم ىشىندە پرەزيدەنتىمىزدىڭ بىلىكتىلىگىنىڭ, سىندارلى ساياساتىنىڭ, كورەگەندىگىنىڭ, پاراساتتىلىقپەن باسقارۋىنىڭ ارقاسىندا عاسىرعا پارا پار جولدان ءوتىپ, كۇن ساناپ كوركەيىپ, ەكونوميكاسى مىعىم 50 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, جەدەل دامىپ كەلەدى. اتا-بابالارىمىز ارمان ەتكەن ەگەمەندىك, سول ءۇشىن كۇرەسىپ وتكەن قازاق ەلى, ماڭگى جاسا, كوك بايراعىم, ماڭگى جەلبىرە!
ورىنباي شايكەنوۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
استانا
و دۇنيەلىك بولايىن دەپ جاتقان انادان ءتورت ايلىق مەنى وزىنە امانات ەتىپ الىپ, قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي ماپەلەپ وسىرگەن ءسۇت انام تۋرالى كەزىندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە كولەمدى ماقالام جاريالانعان ەدى. ال اكەم اۋكە قانداي ادام بولدى؟ شىنىن ايتسام, وڭ مەن سولىمدى تانىپ ەر جەتكەنشە وسى ساۋالعا تۇششىمدى جاۋاپ تابا الماي, ول ماعان ءبىر جۇمباق جان بولىپ كەلدى. ولاي دەيتىنىم, بالا كەزىمدە اسىققا تالاسىپ ءبىر قۇرالپاسىممەن شەكىسىپ قالعانىمدا ونىڭ: «سەنىڭ اكەڭ ۇرى, كاززاپ بولعان, سەن دە سوندايسىڭ», – دەپ سوككەنى بار. وسى سوكەت سوزدەرگە نامىستانىپ ۇيگە قاتتى رەنجىپ كەلگەنىمدە انامنىڭ:
– كۇندە ىشكەنى اراق, جيعانى – ءجۇن-جۇرقا, سۇيەك-ساياق, ءسويتىپ ءجۇرىپ تارازىدان جەيتىن ونىڭ اكەسى ۇرى ەمەس پە ەكەن؟! جۇرتتىڭ ءبارى اۋەلى سەنىڭ اكەڭدەي بولىپ السىن, – دەپ سوندا مەنى جۇباتقانى بار.
سول جاعىمسىز سوزدەردىڭ ءتۇپ توركىنىن اكەمنىڭ ءوزىنەن بىلۋگە باتا الماي انامنان سۇراعانىمدا ول:
– سەن قازىر نەنىڭ بايىبىنا جەتىپ جاتىرسىڭ, ودان دا ساباعىڭدى وقىپ ادام بولۋعا تىرىس, – دەپ مەنى تىيىپ تاستاعان ەدى.
ءادىلىن ايتسام, اكەمنىڭ جاماندىققا قياتىنداي ەشبىر تەرىس قىلىعىن كورمەگەن ەدىم. سول كەزدە ول تۋرالى بار بىلەتىنىم – ونىڭ 1906 جىلى تۋعاندىعى, كەزىندە ساف التىنىمەن بۇكىل وداققا اتى دۇركىرەپ شىعىپ تۇرعان ستەپنياك كەنىشىندە شاحتادا ۇڭگىرلەۋشى بولىپ جۇمىس ىستەپ, سوعىس باستالعاندا وسى جەردەن مايدانعا اتتانعانى. ءوزىنىڭ اعايىنى ءارى بولەسى ەسىم قابىلباەۆ ەكەۋى ءبىر كۇندە اسكەرگە شاقىرىلىپتى. ولار الدىمەن ەكى ايداي ومبى قالاسىندا اسكەري دايارلىقتان وتكەن. قاراشانىڭ باسىندا بارلىعىن ساپقا تۇرعىزىپ قويىپ اراسىنان دەنەلى, قايراتتى دەگەن الپىسشاقتى جىگىتتى تاڭداپ الىپ, ىشىندە اكەم مەن ەسىم دە بار, سول كۇنى ماسكەۋ جاققا اتتاندىرىپ جىبەرگەن ەكەن.
– بالا كەزىمىزدە «تەسكەن تاۋدان دا ءارى استىق قوي» دەگەن سوزدەردى ەستىپ تاڭدانىپ وتىرۋشى ەدىك, – دەپ اڭگىمەلەيتىن اكەم, – سويتسەك, ول ورال تاۋىن ۇڭگىرلەپ تەسىپ سالعان ۇزىندىعى ءبىر شاقىرىمنان اساتىن تەمىرجول تۋننەلى ەكەن. سودان ءوتىپ ەكى كۇن دەگەندە ماسكەۋگە جەتتىك. ءبىزدى پويىزدان تۇسكەن سوڭ جۇك ماشيناسىنا مىنگىزىپ استانانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى ءبىر شاعىن قالاعا الىپ كەلىپ, بوس تۇرعان مەكتەپكە ورنالاستىردى دا, ساپقا تۇرعىزىپ تۇگەندەگەن كاپيتان شەنىندەگى ورىس ءوزىن:
– ەگور ساحنوۆپىن, – دەپ تانىستىردى. – بۇگىننەن باستاپ سەندەر, ومبى قالاسىندا جاساقتالعان ارنايى ساپەرلەر توبى, تەك ماعان باعىنىپ, ايتقانىمدى بۇلجىتپاي ورىندايتىن بولاسىڭدار. سەندەردىڭ مىندەتتەرىڭ – بومبالاۋدىڭ سالدارىنان ىستەن شىققان تەمىرجول توراپتارىن, سونداي-اق تاس جولداردى دا تەز جوندەپ, كولىكتەردىڭ ماسكەۋگە ءۇزىلىسسىز ءارى-بەرى قاتىناۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
الدىندا عانا جاۋ سامولەتتەرى قالا ارقىلى وتەتىن تەمىرجولدى بومبالاپ كەتىپتى. بىردەن سونى ءجوندەۋگە كىرىستىك. اۋىر-اۋىر شپالداردى, سوم بولات رەلستەردى كوتەرىپ, جەرگە توسەپ جايعاستىرۋعا كوپ كۇش كەرەك ەكەن. نەگە بىرىڭعاي قارۋلى جىگىتتەردى تاڭداپ العانىن سوندا عانا اڭعاردىق. شيراق قيمىلداپ تەمىرجولدى قالپىنا كەلتىرگەنىمىز سول ەدى, تۇتقيىلدان قاناتتارىندا كرەستتەرى بار سامولەتتەر شىعا كەلىپ بومبالادى-اي كەلىپ. ازان-قازان, گۇرس-گۇرس جارىلىس. مەن, ەسىم جانە 3-4 جىگىت بار, جان دارمەن تاقاۋ تۇرعان جۇك ۆاگونىنا تىعىلدىق. ءىشى تولعان كيىم ەكەن, سونىڭ اراسىندا باس ساۋعالادىق. جاۋ سامولەتتەرى كەتكەن سوڭ تىسقا شىقساق, ماڭايدىڭ ءبارى استان-كەستەن, جاڭا عانا توسەگەن رەلستەرىمىز ءار جەردە شاشىلىپ جاتىر. تاعى دا بەل بۇكپەي تەز-تەز قيمىلداپ, 2-3 ساعاتتا جولدى قالپىنا كەلتىردىك. جاۋىنگەرلەردى تۇگەندەگەندە ون جىگىتتىڭ قازا تاپقانى انىقتالدى.
اكەمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سول 41-ءشى جىلدىڭ قارا كۇزى مەن قىسىندا, نەمىستەر قايتسەم دە ءماسكەۋدى الامىن دەپ ەنتەلەگەن كەزدە, تەمىرجولداردى كۇنى-ءتۇنى بومبالاۋمەن, الىسقا اتاتىن زەڭبىرەكتەردەن وق جاۋدىرۋمەن بولعان. سوعان قاراماستان ساپەرلەر توبى جانكەشتىلىكپەن قيمىلداپ, جاۋعان وق استىندا ءجۇرىپ, جولداردى تەز قالپىنا كەلتىرىپ وتىرعان.
فاشيستەر ماسكەۋ تۇبىندە جەڭىلىس تاۋىپ كەرى شەگىنگەندە ساپەرلىك توپ رەسەيدىڭ ۆيازما, ورشا, بەلورۋسسيانىڭ موگيلەۆ, گومەل, سوليگورسك, جوبينكا سياقتى قالالارىنىڭ اراسىنداعى ابدەن ىستەن شىققان قاتىناس جولدارىن جونگە كەلتىرگەن. سول كەزدەردە دە تالاي رەت بومبالاۋدىڭ استىندا قالىپ اكەمنىڭ ءبىراز جولداستارى قازا تاۋىپتى. ساپەرلەر ءۇشىن ەڭ اجالدى ءسات ءبىزدىڭ اسكەرلەردىڭ بەرەزينا وزەنىنەن وتەر كەزىندە بولسا كەرەك.
– 1944 جىلدىڭ جازىندا مينسك باعىتىنداعى جولدى جوندەپ جاتقانبىز, – دەپ ەسكە الاتىن اكەم, – كەنەت باسشىمىز ساحنوۆ كەلىپ ءبارىمىزدى ساپقا تۇرعىزىپ, شۇعىل جينالىپ ءبىر جەرگە اتتانۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سول ارادا ءتىزىلىپ كەلە قالعان ماشينالارعا ءمىنىپ جونەپ بەردىك. دىتتەگەن جەرىمىزگە ءتۇس اۋا جەتتىك. باسشىمىز ءبىزدى جاعالاۋى توعايلى, ەنى 80-100 قۇلاشتاي ءبىر وزەننىڭ جانىنا الىپ كەلدى:
– مىناۋ بەرەزينا دەگەن وزەن, ال اناۋ بوريسوۆ قالاسى, – دەدى ول وڭ جاعىنداعى 4-5 شاقىرىم جەردە كورىنىپ تۇرعان ەلدى مەكەندى نۇسقاپ. – نەمىستەر وندا مىقتاپ بەكىنىپ العان, كوپىردى دە جارىپ تاستاعان. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – تەز ارادا وسى وزەننەن تانك, زەڭبىرەكتەر وتەتىن كوپىر سالىپ, ءبىزدىڭ اسكەرلەرگە جاۋدى تۋ سىرتىنان سوققى بەرەتىندەي ەتىپ جاعداي جاساۋ.
سول ساتتە-اق كىرىسىپ كەتتىك. جۋان-جۋان اعاشتاردى جىعىپ, وزەنگە اكەلىپ توعىتىپ, ولاردى ءبىر-بىرىنە سىممەن بايلاپ-ماتاپ, استىنا تىرەۋ قويىپ كوپىر سالا باستاۋىمىز مۇڭ ەكەن, ءبىزدى بايقاپ قالعان جاۋ زەڭبىرەكتەن وق جاۋدىرسىن كەپ. ءبىزدىڭ جاقتان دا ولارعا قارسى وق اتىپ جاتىر. سوعان قاراماستان جۇمىسىمىزدى ىستەي بەردىك. جولداستارىممەن ءبىر جۋان قاراعايدى جىعىپ, بۇتاعىن ارشىپ وزەنگە اكەلە جاتقانىمىزدا بىزگە تاقاۋ تۇسقا ىسقىرىپ كەلىپ ءبىر سنارياد جارىلدى. وڭ جاق بۇيىرىمە قىزعان تەمىردى سۇعىپ العانداي بولدى. ودان ءارى نە بولعانىمدى بىلمەيمىن, ەسىمدى پالاتكادا جيدىم. جان-جاعىم ىڭىرسىعان جارالىلار. بىرەۋلەرى سۋ سۇرايدى, ەندى بىرەۋلەرى «سەسترا, سەسترا» دەپ ايقايلايدى. مەنىڭ دە تاماعىم قۇرعاپ, باۋىر تۇسىم قاتتى اۋىرىپ شىداتار ەمەس. «ايتەۋىر, ءتىرى ەكەنمىن, سوعان دا شۇكىرشىلىك», – دەپ ىشتەي تاۋبە ايتىپ, تىستەنىپ الىپ شىداپ جاتتىم. ءبىرازدان كەيىن كەزەگىم كەلىپ, دارىگەرلەر ىشىمدەگى جارىقشاقتى الىپ, جارامدى تازالاپ, تىكتى.
اكەمنىڭ جاراسى تەز بىتە قويماي گوسپيتالدا ءۇش اي جاتقاننان كەيىن عانا ءتاۋىر بولىپ قاتارعا قوسىلعان. سول جولى بوريسوۆ قالاسى ءۇشىن ۇرىس قاتتى ءجۇرىپ, قازا تاپقاندار دا, جارالانعاندار دا كوپ بولعان. قويىلعان مىندەتتى تەز ءارى ساپالى اتقارعانى ءۇشىن ساپەرلىك توپتىڭ بارلىق جاۋىنگەرلەرى, ىشىندە اكەم دە بار, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالىپتى.
ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى رەتىندە العان بارلىق ماراپاتتارىنىڭ ىشىنەن اكەم ءستاليننىڭ العىس حاتىن ەرەكشە باعالايتىن. ونى ماعان قايتا-قايتا وقىتىپ:
– كوپ بوزداقتار قىرشىن كەتتى-اۋ, ەندى مۇنداي الاپات بولا كورمەسىن, – دەپ كۇرسىنىپ, كەيدە ءجۇزىن مۇڭ باسىپ, وڭ جاق ءبۇيىرىن باسىپ جاتىپ قالاتىن.
ءبىز, بالالارى, اكەمىزدىڭ سوعىستان العان جان جاراسى مەن ءتان جاراسىن تۇسىنەتىنبىز. مۇندايدا ونىڭ باسىنا جاستىق سالىپ, ۇستىنە كورپە جاۋىپ, ءوزىن جالعىز قالدىرىپ بولمەدەن شىعىپ كەتەتىنبىز.
اكەم سوعىستان كەلە سالا اعاش دايىنداۋشىلار بريگاداسىن باسقارۋ سياقتى اۋىر جۇمىسقا جەگىلەدى. جازدا گۋلەگەن ماسا, سوناعا تالانىپ, قىستا ايازعا توڭىپ, بورانعا تۇنشىعىپ, كوبىنە ۇيگە كەلە الماي ورماندا قونىپ قالىپ جۇرگەن. سونىڭ ءبارى ءبىزدى, ءۇش ۇل مەن ءبىر قىزدى ءوسىرىپ جەتكىزۋدىڭ قامى بولعان عوي. مايداندا العان سول جاراقاتى تولىق جازىلا قويماي, اۋىرعانىن بىزگە بىلدىرتپەي ءجۇرىپ, 65-كە قاراعان شاعىندا كوز جۇمدى.
جەلتوقساننىڭ قاقاعان ايازىندا كوزىمنەن جاسىم سورعالاپ اكە قابىرىنە توپىراق سالىپ تۇرىپ: «اكە, سەن عاجاپ جانسىڭ, ءوز زامانىڭنىڭ بارلىق بەينەتىن كورىپ, سوعان ءتوزىپ, بىزگە, بالالارىڭا, اۋلەت تۋىن تاپسىرىپ كەتتىڭ. سەنىڭ ءومىرىڭ ماعان ۇلگى, ونىڭ بارلىق بەيمالىم تۇستارىن ءبىلىپ, جازىپ, كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزەمىن», – دەپ ىشتەي سەرت بەرىپ ەدىم سوندا وزىمە.
اكە قازاسى بىزگە, ونىڭ ارتىندا قالعان بالا-شاعاسىنا, وڭاي سوقپادى. ونىمەن بار الەم بىرگە كوشىپ كەتىپ, بۇكىل دۇنيە بوس قالعانداي دەل-سال كۇيدە جۇردىك. وسىنداي قيىن ساتتە ءبىزدىڭ قايعىمىزدى بولىسكەن كورشى-كولەم, اعايىن-تۋىستار از بولعان جوق. سولاردىڭ ىشىندە اكەمنىڭ نەمەرە تۋىسى بولىپ كەلەتىن قۇرمانعاليدىڭ پەيىلى ەرەكشە ەدى. بۇل كىسى دە ستالينگراد شايقاسىنا قاتىسىپ, ەلگە جارالانىپ ورالعان. ول جۇما كۇندەرى شاڭىراعىمىزعا كەلىپ قۇران وقىپ, بىزگە جۇباتۋ ايتىپ وتىراتىن. تاعى ءبىر كەلگەنىندە اكەم تۋرالى مەن بىلمەيتىن جايلاردى ايتىپ ساۋال قويعانىمدا, ول قولىنداعى تاسبيعىن تارتىپ, ءبىراز ۋاقىت ۇندەمەي وتىردى دا:
– قاراعىم, تىسقا شىعىپ ءبىزدىڭ ۇيگە تامان بارالىق, سول جەردە اسىقپاي اڭگىمەلەسەيىكشى, – دەپ باتاسىن جاساپ داستارقان باسىنان تۇردى.
قۇرمانعاليدىڭ ءۇيى ءبىزدىڭ جايدان جوعارى قىراتتىڭ باسىندا. ەكەۋىمىز سونىڭ الدىنا ورناتىلعان ساكىگە كەلىپ جايعاستىق. وسى جەردەن كۇنشىعىس جاققا كوز سالساڭ ەن دالادا كوسىلىپ جاتقان نامازعۇل جوتاسى, وڭتۇستىك بەتتە ەتەگىن قايىڭدى شوق كومكەرگەن شوقى توبەسى, باتىستا قاراعايلى ورمان باسقان ماقپال تاۋى مۇنارتىپ كوز تارتادى. كۇن كوكجيەككە ەڭكەيگەن كەشكى تىمىق شاقتاردا اكەمنىڭ وسى جەردە قۇرەكەڭ ەكەۋى وتىراتىنىن ءجيى كورەتىنمىن. سويتسەم, دالا كوركىنە كوز سالا وتىرىپ اڭگىمەلەسۋگە ناعىز ىڭعايلى ورىن ەكەن عوي.
– اۋكەنىڭ قايتقانىنا دا, مىنە, جارتى جىلداي ۋاقىت بولىپتى. تۋماسا دا تۋعان ىنىمدەي ەدى, مۇلدە جالعىزسىراپ قالدىم, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن قۇرمانعالي.
اكەم كەزىندە بۇل تۋرالى اڭگىمەلەپ وتىراتىن, بىراق قۇرمانعالي تاعى قانداي تىڭ دەرەكتەر ايتار ەكەن دەگەن نيەتپەن ءۇنسىز عانا باسىمدى يزەدىم.
– ارتىقتىق ەتپەس, مەن دە ساعان ءوز بىلگەنىمدى ايتىپ بەرەيىن, – دەدى ول الدا كوسىلىپ جاتقان دالا كوركىنە كوز سالا وتىرىپ. – ءبىز ءبىر اتانىڭ بالاسىمىز. ارعى اتامىز – ەسەي. ونىڭ التى ۇلى بولعان. اۋكە, شىن اتى ءابۋتالىپ, سولاردىڭ ەڭ ۇلكەنى بەكقارانىڭ شوبەرەسى دە, مەن ەكىنشى ۇلى شوڭعارانىڭ نەمەرەسىمىن. اۋكەدەن 9-10 جاستاي ۇلكەنمىن. ونىڭ اعاسى قابدوللا مەنىمەن تۇيدەي قۇرداس ءارى سىرلاس دوس ەدى. ول جامباسى جەرگە تيمەگەن پالۋان, ساياتشى, اتبەگى بولدى. سول كەزدە ادامدى ايگىلەيتىن ونىڭ ەرەن كۇشى, اقىندىعى, انشىلىگى, كۇيشىلىگى, جۇيرىك اتى, قۇماي تازىسى, قىران بۇركىتى ەدى عوي. اسىپ كەتكەن اقىن, ءانشى دەمەسە دە, قابدوللادا وسى يگىلىكتەردىڭ ءبارى بولدى. اسىرەسە, ونىڭ بايگەكوك دەگەن اتى 30-40 شاقىرىمعا القىنباي شاۋىپ, بايگەنىڭ الدىن بەرمەي ءجۇردى.
ءبىزدىڭ اتالارىمىز بۋراباي تاۋىنىڭ تەرىسكەي جاعىن جايلادى, قىستاۋى ۇلكەن شاباقتى مەن كىشى شاباقتى كولدەرىنىڭ اراسىندا. بىلايعى جۇرت ءبىزدى قىسقا عانا قاراقىستاق اتىعايى دەپ اتايتىن, ال جاز جايلاۋىمىز قازىرگى فرۋنزە سوۆحوزىنىڭ اۋماعى (تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ابىلايحان اۋىلى دەپ وزگەرتىلدى) بولدى. سو كەزدەگى اۋلەتىمىزدىڭ تۇرمىسى ناشار ەدى دەپ ايتا المايمىن. دۇرىلدەگەن بايلاردىڭ قاتارىنان تابىلماساق تا, ءار شاڭىراقتا جۇزگە تارتا جىلقى, ون-ون بەس سيىر, ەكى جۇزدەي قوي, ءتورت-بەس تۇيە بولدى.
اۋلەتىمىزدىڭ بىرقالىپتى تۇرمىسى پاتشانىڭ 1916 جىلى قازاقتان سولدات الامىن دەگەن كەزىندە ءبىر شايقالسا, كەيىن ول قىزىلدار مەن اقتاردىڭ سوعىسىنا ۇلاسىپ, جالعىز ءبىز ەمەس, بۇكىل ەلدەن بەرەكە قاشتى. ول ازداي, 18-19-شى جىلداردىڭ قىسىندا ەلدى وبا جايلادى. ەكى كۇننىڭ بىرىندە كىسى ءولىمى. قابدوللا, مەن جانە اۋىلدىڭ باسقا دا باس كوتەرەر جاس جىگىتتەرى, قايتقانداردى جەرلەيمىز دەپ كۇنى-ءتۇنى قابىر قازامىز. ءسويتىپ جۇرگەندە قابدوللا قالپاقتاي ءتۇسىپ, قاتتى اۋىرىپ, ءۇش-اق كۇن جاتىپ قايتىس بولدى. مەن دە اۋىردىم. شەشەمنىڭ قاراماي ءدامى بار ءبىر سۇيىقتى اۋىزىما قۇيىپ قىستاپ ىشكىزگەنى ەسىمدە, ايتەۋىر, سودان جارتى اي دەگەندە باسىمدى كوتەردىم-اۋ.
ارقا سۇيەر تۇڭعىشى قابدوللانىڭ قازاسى سەنىڭ شايكەن اتاڭا قاتتى باتتى. ول ازداي, كوپ ۇزاماي جايناپ ءوسىپ كەلە جاتقان كەنجە ۇلى ءمۇتاللاپ تا قايتىپ كەتتى. سول ەكى ءولىمدى كوتەرە الماي اۋىر قايعى جەڭىپ, اتاڭ دا و دۇنيەلىك بولدى. اجەپتاۋىر جاي-كۇيى, اعايىن اراسىندا بەدەلى بار شاڭىراقتا ءۇش-اق جان قالدى. اۋكەنىڭ شەشەسى قازينە, توركىن جۇرتى اقسارى كەرەي, قاجىرلى, قايراتتى جان ەدى. سول كىسى تەز ەسىن جيىپ ۇلى مەن قىزىنا باس-كوز بولا ءبىلدى. قىزى ءۇرىپجان مەنىمەن قاتارلاس شاكيدىڭ اشكەنى دەگەن جىگىتكە ۇزاتىلعاننان كەيىن ءۇيدىڭ بار تىرلىگى ەندى اۋكەنىڭ موينىندا قالدى. جاس بولسا دا ول ەرتە ەسەيدى. ارينە, ءبىز تۋىستىق جاساپ كومەكتەسىپ جۇردىك, بىراق ول قىستاۋدى جوندەۋ, قىسقا وتىن-ءشوپ دايىنداۋ, مالعا قاراۋ سياقتى جۇمىستاردى ۇلكەندەرمەن بىردەي اتقارىپ, ءبارىن ءوزى ىستەۋگە تىرىستى. اعاسىنىڭ اتبەگىلىك ونەرىن توقىپ جۇرگەن بولۋى كەرەك, قابدوللانىڭ بايگەكوگىن وزىنە تەز ۇيرەتىپ الدى. اۋكەنىڭ باسىنا كەلەتىن قىرسىقتىڭ ءبارى كەيىن وسى بايگەكوككە بايلانىستى تۋىندايتىنىن سول كەزدە بىلمەپپىز.
20-شى جىلدان كەيىن بارلىق جەردە بىرىڭعاي كەڭەس وكىمەتى ورناپ, زامان تىنىشتالىپ, تۇرمىسىمىز قالپىنا ءتۇسىپ كەلە جاتقان سياقتى ەدى, ءبىر ۋاقتا كولحوزداستىرۋ ناۋقانى باستالدى. وسىعان دەيىن ۇكىمەت بىرەسە جان باسىنا, بىرەسە مال باسىنا سالىق سالىپ, قولداعى ت ۇلىكتىڭ قاراسى ازايىپ تا قالعان-تىن. ەندى ول ءوز ۋاكىلدەرىن اۋىلدارعا جىبەرىپ, قالعان مالدى ورتاق شارۋاشىلىقتار ۇيىمداستىرا باستادى. شىنىن ايتۋ كەرەك, ءبىزدىڭ ەسەي اۋلەتى مۇنى قۇپ كورگەن جوق. ويتكەنى, ءوزىنىڭ جايىلىمدىق جەرى, مالى بار, ءتيىستى سالىعىن ۋاقتىلى تولەپ, ەشكىمگە تاۋەلسىز ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ جاتقان بولاتىن. ەندى سول جەردەن دە, مالدان دا ايىرىپ, سەنىكى دە ەمەس, مەنىكى دە ەمەس, ءبارىن ورتاق قىلۋعا كىرىستى. سونداي تاركىلەۋ توبى ءبىزدىڭ اۋىلعا دا كەلدى. ولار ءار شاڭىراققا توقتاپ ورتاققا الىناتىن مال باسىن ءتىزىپ, اۋكەلەردىڭ ۇيىنە جاقىن كەلگەندە, بەلسەندىلەردىڭ جانىندا جۇرگەن ءبىر پىسىقاي بەلدەۋدە بايلاۋلى تۇرعان بايگەكوكتى نۇسقاپ, توپ باسشىسىنىڭ قۇلاعىنا بىردەڭەلەردى سىبىرلاپ ايتىپ جاتتى. ول بىردەن قازينە شەشەمىزگە:
– مىنا ات ەندى ۇكىمەتتىكى, ول بىزگە كەرەك بولادى. جاز ونى تىزىمگە, – دەدى جانىنداعى حاتشىسىنا بۇيرىق بەرىپ.
وعان قازينە شەشەمىز:
– باسقا مالدى الا بەر, ول ات كەشەگى قابدوللامنىڭ كوزى, ونى بىرەۋگە بەرمەك تۇگىلى, جالىنان دا سيپاتپايمىن, – دەپ جاۋاپ بەرەدى ەش قايمىقپاستان.
وسى سوزدەردى ەستىپ تۇرعان اۋكە جۇگىرىپ بارىپ بايگەكوكتى تەز شەشىپ الىپ, قارعىپ ءمىندى دە, جونەپ بەردى. توپتىڭ سالت اتتى ەكى-ۇشەۋى ونى سوڭىنان قۋىپ كەتتى. بۋراباي ءوڭىرىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن اۋكەنى ۇستاۋ, اۋىزىمەن قۇس تىستەيتىن بايگەكوككە جەتۋ قايدا, قۋعىنشىلار ءبىرازدان سوڭ اتتارىن بوسقا تەرلەتىپ قايتىپ كەلدى.
وسىنى كورگەن توپ باسشىسى:
– بالاڭ كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى ەلەمەنت ەكەن. قارا دا تۇر, ونى ۇستاتىپ تۇرمەدە شىرىتپەسەم بە؟! – دەدى قازينە شەشەيگە قامشىسىن بىلەپ.
اۋكە سول كەتكەننەن ۇيگە جولاماي ناعاشىلارىن ساعالاپ ءجۇردى. بۇل كەزدە ەلدى كۇشتەپ كولحوزداستىرۋ ابدەن بەلەڭ الدى. بۇعان كونبەگەندەردىڭ مالىن تارتىپ الىپ, وزدەرىن جەر اۋدارىپ جاتتى. وسىدان قورعانعان ءبىزدىڭ وتباسى بار مالدان ءتورت-بەس جىلقىنى, ءۇش-ءتورت سيىردى جەتەككە الىپ, ول-پۇل زاتتارىمىزدى ارباعا تيەپ ءبىر تۇندە كوشىپ كەتىپ, ومبى وبلىسى, شارباقكول اۋدانىنىڭ موسكالەنكو دەگەن جەرىندە تۇراتىن اتالاستارىمىزعا بارىپ پانالادىق.
ءبىز قونىس اۋدارعاننان كەيىن ەلدە ەكى جىل قاتارىنان ەگىن شىقپاي اشارشىلىق بولىپ, حالىق قاتتى قينالعان, كوپ ادام اشتان ولگەن. ەلگە سول ناۋبەت تىيىلدى, تۇرمىس تۇزەلىپ كەلە جاتىر دەگەن كەزدە عانا ورالدىق. ۇزىنقۇلاقتان جەتكەنى بولماسا, اۋكە تۋرالى ناقتى ەشەتەڭە بىلمەيتىنمىن, كەلىسىمەن ءبارىن قازينە شەشەيدىڭ ءوز اۋزىنان ەستيىن دەپ سول ۇيگە باردىم. مەنى كورىسىمەن ول داۋىس قىلىپ جىلاپ قويا بەردى. سودان-اق اۋكەنىڭ حال-جايى باپتى ەمەس ەكەنىن بىردەن اڭعاردىم.
قازينە شەشەي ءبىز كوشىپ كەتكەننەن كەيىنگى باستارىنان وتكەن بار جاعدايدى ايتىپ بەردى. بايگەكوكتى ءوز ەركىمەن بەرمەگەنگە ەرەگىسكەن وزبىر ۋاكىل اۋكەنى كۇنى-ءتۇنى اڭدىتىپ سوڭىنا تۇسكەن. ول قۋعىنشىلاردان جاسىرىنىپ, قالىڭ ورمان ىشىندە وزىنە ۇيشىك جاساپ الىپ, بايگەكوكتى شىدەرلەپ جانىندا ۇستاپ, سوندا پانالاعان. ءسويتىپ جۇرگەندە, جىلقى دەگەن ۇيىرسەك مال ەمەس پە, بوسانىپ كەتىپ ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى جايىلىمىنا كەلگەن. سول ۋاقىتتا شارۋاعا ىقىبى جوق ءوڭشەڭ بەلسەندىلەر «سەن سالار دا مەن سالار, اتقا جەمدى كىم سالاردىڭ» كەبىمەن تاركىلەنگەن مالدى, اسىرەسە, جىلقىنى, دۇرىستاپ جايىپ باقپاي, كۇنى-ءتۇنى قورشاۋدا ۇستاپ شەتىنەتكەن. قاماۋدا تۇرعان ءوز ءۇيىرىن تانىعان بايگەكوك سونىڭ تۇسىنا كەلىپ كىسىنەگەن كەزدە جىلقىلار قورشاۋدى بۇزىپ شىعىپ ونىڭ سوڭىنان ەرىپ كەتە بارعان.
بايگەكوكتىڭ قايدا جۇرەتىنىن جاقسى بىلەتىن اۋكە تۇندە كەلىپ ونى ۇستاپ ءمىنىپ, ايعىرىنىڭ سوڭىنان قالماعان ءۇيىرىن ەرتىپ قالىڭ ورمانعا كىرىپ كەتكەن. ول سول ىلەسىپ كەلگەن جىلقىلاردىڭ كۇيلىسىن ۇستاپ سويىپ, ەتىن مۇشەلەپ ءبولىپ, اشىعىپ وتىرعان اۋىلداستارىنا تۇندە جاسىرىنىپ كەلىپ, تاراتىپ كەتىپ وتىرعان. سول ەتتى تالعاجاۋ ەتىپ, ۇنەمدەپ جەپ, كوپ وتباسى اشتىقتان امان قالعان. بىراق تاعى دا سول ۋاكىل اۋكەنى ەندى كەڭەس ۇكىمەتى ءۇشىن اسا قاۋىپتى قىلمىسكەر دەپ كورسەتىپ, ۇستىنەن ءىس قوزعاتىپ, ونىڭ سوڭىنان شام الىپ تۇسكەن. اڭدىعان جاۋ الماي قويمايدى عوي. ەلدەگى تىڭشىلاردىڭ ايتۋىمەن قۋعىنشىلار, ىشىندە الگى ۋاكىل بار, اۋكەنىڭ ءدال ۇستىنەن تۇسكەن. ۋاكىل بىردەن بايلاۋلى تۇرعان بايگەكوكتىڭ شىلبىرىنان ۇستاعاندا ول بوتەن ادامدى تىستەپ, تارپىپ, تەۋىپ بوي بەرمەگەن. وسىدان كەيىن ۋاكىل:
– ولاي بولسا, ساعان دا جوق, ماعان دا جوق, – دەپ التىاتارىمەن بايگەكوكتى باستان اتىپ ولتىرگەن.
وسىنى كورگەن اۋكە:
– جازىقسىز جانۋاردا نەڭ بار, وڭباعان, جاۋىز؟! ودان دا مەنى اتساڭشى؟! – دەپ جابىلىپ ۇستاپ تۇرعان ميليتسيونەرلەردى لاقتىرىپ تاستاپ ۋاكىلگە ۇمتىلعان. سول جەردە ونى مىلتىقتىڭ دۇمىمەن جەلكەدەن ۇرىپ, ەسىنەن تاندىرىپ, قولىن بايلاپ, شۋچينسكىنىڭ ميليتسياسىنا اپارىپ قاماپ, ءبىر كۇننەن كەيىن قاتەرلى قىلمىسكەر رەتىندە اقمولانىڭ تۇرمەسىنە جونەلتكەن. ونىڭ سوندا قاماۋدا جاتقانىنا جىلعا جاقىن ۋاقىت بولىپ قالىپتى. تەرگەۋشىلەر سودان بەرى بۇكىل جوعالعان, ولگەن-جىتكەن مالدى اۋكەنىڭ موينىنا جازىپ, سونى دالەلەدەيمىز دەپ كۋالار جيناپ, ولاردان جاۋاپ الىپ جۇرگەن كورىنەدى.
وسى جاعدايلاردى ايتىپ قازينە شەشەي كوز جاسى كول بولىپ جىلادى.
– بۇعان شىداپ وتىرا بەرگەنمەن بولماس, – دەدىم ول كىسىنىڭ قاتتى قينالعانىن كورىپ.
– كەشە كەلىپ كەتكەن كۇيەۋ بالام اشكەن دە سولاي دەيدى. ول ءبىر امال ىستەپ ءجۇر عوي دەيمىن, بارىپ ءمان-جايدى ءبىلىپ, وعان قولعابىس ەتسەڭ جاقسى بولار ەدى, – دەدى مەنىمەن سىرتقا ىلەسە شىققان شەشەي.
اشكەن بۋرابايدىڭ وڭتۇستىك شىعىس بەتىندە 15-20 شاقىرىمداي جەردە تۇراتىن. سول كۇنى-اق وعان بارىپ ءىستىڭ انىق-قانىعىن سۇراپ ءبىلدىم. ول وسىنىڭ الدىندا عانا اقمولادا بولىپ ءتيىستى لاۋازىمدى ادامدارمەن جولىعىپتى. ولارعا كولحوزداستىرۋدى جۇرگىزگەن ۋاكىلدىڭ, ونىڭ جانىنا ەرگەن توپتىڭ وزبىرلىعىن, جۇرتتىڭ ءبارىن قورقىتىپ, ۇركىتىپ كەڭەس ۇكىمەتىنەن بەزدىرگەنىن, ءوز وكىلەتتىلىگىن جەكە ماقساتىنا پايدالانىپ, قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارىن قۋدالاعانىن, اۋكەنىڭ ەشقانداي دا ۇرى ەمەستىگىن, ونىڭ تەك اشتىقتان تارىققان ادامدارعا كومەكتەسكەنىن جەتكىزىپ, كۋالارعا قول قويعىزىپ شاعىم جازىپ, ونى وبلىس باسشىلارىنىڭ قولىنا تاپسىرىپ كەلىپتى. ەندى سول ارىزدىڭ ناتيجەسىن بىلۋگە تاعى دا اقمولاعا جۇرمەكشى بولىپ وتىر ەكەن. جەزدەڭ اشكەن ءوزى دە, ءسوزى دە ءوتىمدى, العىر ادام ەدى عوي. اي جارىم ۋاقىت ءجۇرىپ, اقىرى, اۋكەنى تۇرمەدەن بوساتىپ ەلگە الىپ كەلدى.
ەسەي اۋلەتىنىڭ كولحوزداستىرۋدى قولداماعانى, سوعان قارسىلىق رەتىندە شەت جاققا كوشىپ كەتكەنى بار, ەلدە ءبىزدى ەشكىم قۇشاعىن جايىپ قارسى الا قويعان جوق. سودان كۇنكورىستىڭ قامىمەن اتا جۇرتىمىزدى تاستاپ, ءبىرازىمىز ششۋچينسكىدەگى قيىرشىق تاس شىعاراتىن كومبيناتقا, قالعانىمىز – 6 شاڭىراق وسى التىندى ستەپنياك كەنىشىنە كەلىپ ورىن تەپتىك. اۋكە اۋەلدە سول كومبيناتتا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن. سەنىڭ تۋعان اناڭ دارىشكە ۇيلەنگەننەن كەيىن ول دا وسى ءبىز تۇرعان جەرگە كەلىپ شاحتاعا ءتۇستى. مىنە, وسى جەردە تۇرىپ جاتقانىمىزعا دا 40 جىلداي بولىپ قالدى.
اكەم تۋرالى اڭگىمەسىن اياقتاپ قۇرمانعالي ويلى قالپى ءۇنسىز ءبىراز وتىردى دا:
– قاراعىم, اكەڭ ءومىرىنىڭ ساعان بەيمالىم تۇستارى وسى. اۋكە ەشقاشان ۇرلىقتى, وڭاي پايدا تابۋدى كاسىپ ەتكەن جوق. ول ءوز شاڭىراعىنىڭ نامىسىن, بەرەكەسىن قورعادى, قارا باسىن ەمەس, جۇرتتىڭ دا قامىن ويلادى. ەشقاشان جالعان سويلەپ جۇرتتى الداعان ەمەس. ادال ءجۇرىپ, اق تۇردى, ءومىردىڭ بار سىنىنا ءتوزىپ دۇنيەدەن ءوتتى. سەن دە سونداي بولۋعا تىرىس, ونى ەشقاشان ۇمىتپا. ءبىز اشتىقتى دا, جازىقسىزدان جازىقسىز ۇستالىپ اتىلىپ كەتۋدى دە, قىرعىن سوعىستى دا كوردىك. قازاقتىڭ ءوز تىزگىنى وزىندە بولعاندا مۇندايعا, مۇمكىن, ۇشىراماس پا ەدىك, بىراق جازمىشتان وزمىش جوق قوي. ءبىزدىڭ كورگەنىمىزدى ەندى سەندەردىڭ باستارىڭا بەرمەسىن, قاراعىم. وتكەنگە – سالاۋات, تىرىگە – بەرەكە, – دەپ قولىن جايىپ باتاسىن جاساپ, ورنىنان تۇرىپ ۇيىنە كىرىپ كەتتى.
مەن اتايدىڭ سوزدەرىنە قاتتى تولقىپ, ولاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ ءبىراز وتىرىپ قالدىم.
سودان بەرى, مىنە, اتتاي 46 جىل وتە شىعىپتى. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا», – دەيدى حالقىمىز. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز دامۋ جولىنا تۇسكەنىنە دە 25 جىل تولايىن دەپ وتىر. تاريح ءۇشىن بۇل قاس قاعىم عانا ۋاقىت, بىراق ەلىمىز وسى قىسقا مەرزىم ىشىندە پرەزيدەنتىمىزدىڭ بىلىكتىلىگىنىڭ, سىندارلى ساياساتىنىڭ, كورەگەندىگىنىڭ, پاراساتتىلىقپەن باسقارۋىنىڭ ارقاسىندا عاسىرعا پارا پار جولدان ءوتىپ, كۇن ساناپ كوركەيىپ, ەكونوميكاسى مىعىم 50 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, جەدەل دامىپ كەلەدى. اتا-بابالارىمىز ارمان ەتكەن ەگەمەندىك, سول ءۇشىن كۇرەسىپ وتكەن قازاق ەلى, ماڭگى جاسا, كوك بايراعىم, ماڭگى جەلبىرە!
ورىنباي شايكەنوۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
استانا
سوڭعى جاڭالىقتار
الماتىدا جەتكىزۋ قىزمەتتەرىنە تالاپ كۇشەيەدى
قوعام • بۇگىن, 23:48
قاراعاندىداعى تاۋ-كەن كاسىپورنىنا 4 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىندى
ايماقتار • كەشە
ارام اقشاعا قۇنىققان الاياق التى جىلعا سوتتالدى
قوعام • كەشە
ەلىمىزدىڭ ءۇش وڭىرىندە اۋا رايىنا بايلانىستى جولدار جابىلدى
اۋا رايى • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا جانە ۇلت ساۋلىعى: ساراپشى كوزقاراسى
اتا زاڭ • كەشە
ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگى
ءبىلىم • كەشە
ەرتەڭ استانادا ءبىرىنشى اۋىسىم وقۋشىلارى قاشىقتان وقيدى
اۋا رايى • كەشە
الداعى كۇندەرى ەل اۋماعىندا اياز كۇشەيەدى
اۋا رايى • كەشە
