تەلەديدار ديدارى قانداي؟

بۇگىندە كەز كەلگەن قا­­لانىڭ ءار­بىر تۇرعىنى دەر­لىك «كا­بەل­دى تەلەديدار» دەپ اتا­لا­تىن تەلە­دي­دار­لاردى تاماشالايدى. تۋرا ماعىناسىندا ايتار بولساق, ول اقىلى تەلەديدار دەگەندى بىلدىرەدى. ولاي بولاتىن سەبەبى, تەلەحابارلار تاراتۋدىڭ بۇل ءتۇرى بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا ساپالى بولۋى ءتيىس. ايتەۋىر, وسى بيزنەستى كاسىپ قىلعان كومپانيالاردىڭ ۇيلەرىڭىزگە كابەلدى تەلەديدار تارتىڭىزدار دەپ حالىقتى ۇگىتتەگەن كەزدە سولاي دەپ يلان­دىرعاندارى راس. بىراق, ءبىر قى­زىعى, ءىس جۇزىندە احۋال ءدال ولار ماقتاعانداي بولىپ شىعا قويعان جوق. ايتالىق, تەلەديدار قاراپ وتىرعان كەزىڭىزدە بەلگىلى ءبىر ار­ناداعى بەينەكورىنىستەردىڭ نە ءبىر ورىندا تۇرماي, سەلكىلدەپ كەتەتىن نەمەسە كەرىسىنشە, قيمىل­سىز قاتىپ قالاتىن كەزدەرى ءجيى ورىن الىپ تۇرادى. وندايدا ەكراندا «نەت سيگنالا» دەگەن جازۋ شىعا كەلەدى. سوندا ءبىز اقىسىن تولەپ قويعان ول «سيگنالدى» كىمدەر «ۇر­لاپ» الىپ كەتەدى؟ قازاقستاندىق تەلە­ارنالار­دىڭ وزدەرى جاساعان قىزعىلىقتى حابارلارىنىڭ از بولۋىنان, ەفير ۋاقىتىن تولتىرۋ ءۇشىن ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن شەتەلدەردىڭ جاقسى دەۋگە كەلە بەرمەيتىن فيلم­دەرىن كورسەتەتىندىگى تۋرالى بۇرىن دا, بۇگىندە دە ايتىلىپ ءجۇر. ال ەندى ءبىر ارنالار انشىلەردىڭ, كومپوزيتورلار مەن كۇيشىلەردىڭ وتكىزگەن شىعارماشىلىق كەشتەرىن دۇركىن-دۇركىن قايتالاپ كورسەتۋدى داعدىعا اينالدىرعان. بۇل دا كورەرمەن مۇددەسى ءۇشىن ەمەس, ەفير ۋاقىتىن تولتىرۋ ءۇشىن جاسالعان امال. تاعى ءبىر تەلەارنالار باستان-اياق بىرىڭعاي جارناما كورسەتۋگە كوشىپتى. ماسەلەن, «تۆ ازيا» مەن اتاۋى تۇسىنىكسىزدەۋ تاعى ءبىر تەلەارنا ساقينا, بىلەزىك, سىرعا, القا سياقتى ايەلدەردىڭ اشەكەي بۇيىمدارىن كورسەتۋدەن ءارى اسا المايدى. ايتقانداي, ساعاتتاپ كورسەتەتىن «جۇلدىز جورامالى» تاعى بار. وسى ورايدا, بۇل جەردە اڭگىمەنىڭ ءتۇرلى تەلەحابارلار مەن كينوفيلمدەردىڭ اراسىندا بەرىلىپ تۇراتىن جارنامالار جونىندە ەمەس ەكەندىگىن دە ەسكەرتە كەتكەن ءلازىم. اڭگىمە بۇكىل ەفير ۋاقىتىن تەك جارنامالارعا عانا ارنايتىن, باسقا ەشتەڭە كورسەتپەيتىن تەلەارنالار تۋرالى بولىپ وتىر. ال ەگەر جاڭاعى ءجۇرىپ جاتقان حاباردى ءۇزىپ تاستاپ كورسەتەتىن جارنامالارعا كەلسەك, ولارعا دا بەلگىلى ءبىر شەكتەۋ بولۋى ءتيىس. ماسەلەن, وركەنيەتتى ەلدەردە جارناما بەرۋ ءۇشىن ءجۇرىپ جاتقان حاباردى 30 سەكۋند, ءارى كەتسە 1 مينۋتتان ارتىق ۋاقىتقا ۇزۋگە تىيىم سالىنادى ەكەن. باياعىدا ءبىر شال ۇيدە ءبىر قىزىم بار, ول بۇدان دا سوراقى دەپتى عوي. سول ايتقانداي, جاڭاعى كىسىنىڭ جۇيكەسىن توزدىراتىن, ادام بالاسىنا تيگىزەر پايداسى جوق, كىرجۋعىش ۇنتاقتار مەن سۋسابىندار سياقتى كاكىرباي-شۇكىربايدان قۇرالعان جارنامالارى بىتە بەرگەندە كورىپكەلدەر, ياعني ەكستراسەنستەر شىعادى ەكرانعا نەبىر قيالي اڭگىمەلەرىن ويقاستا­تىپ. ايت­قانداي, كورىپ­كەل­دەر تۋرالى حابارلار باس­قا ارنالاردا دا بار. ولار «ەكس­ترا­سەن­س­تەر شاي­قا­سى» دەپ اتالادى. بۇل قالاي سوندا؟ ونداي الداۋ مەن ارباۋدان تۇراتىن ساۋەگەيلىككە كىم­دەر ءزارۋ بولىپ وتىر ەكەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە؟ جەتكىنشەك ۇر­پاق ءۇشىن ونداي حابارلاردىڭ تا­نىمدىق, ونەگەلىلىك سيپاتى قانداي؟ الدە, ولاردى كور­سە­­تۋشىلەر قازاقستاندىقتار تەك كو­رىپكەلدەردىڭ ايتقاندارىمەن عانا ءومىر سۇرۋلەرى كەرەك دەپ ويلاي ما؟ ول از دەسەڭىز, «يلليزيون» دەپ اتالاتىن تەلەارنا سوزجۇمباق جا­سىرۋدى ويلاپ تاۋىپتى. تور كوزدەردىڭ ىشىنە كادىمگى ارىپتەردى تولتىرادى دا, وسى ارىپتەردى پاي­دالانىپ ءبىر ءسوز قۇراستىرىپ شى­عارىڭدار دەيدى الگى حاباردى جۇرگىزۋشى. سوندا سەن 5 مىڭ نەمەسە 10 مىڭ رەسەي ءرۋبلىن ۇتىپ الاتىن كورىنەسىڭ. سول سياقتى, سىرىڭكەنىڭ تالىن قولدانا وتىرىپ كورسەتەتىن تاعى ءبىر قۇپيا جۇمباقتارى بار. ول باياعى بالا كەزىمىزدە وينايتىن ويىن. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, بەلگىلى ءبىر تسيفرلار رەتىندە قويىلعان سىرىڭكە تالدارىنىڭ بىرەۋىن وزگەرتۋ نەمەسە مۇلدە الىپ تاستاۋ ارقىلى جاسىرىلعان ەسەپتى شىعارۋ كەرەك. سويتسەك مۇنداي حابارلاردىڭ ارعى جاعىندا كادىمگى الاياقتىق, ياعني حالىقتى الداۋ امالى جاتىر ەكەن. قالاي دەيسىزدەر عوي. ول بىلاي. ءسىز تەلەحاباردى جۇرگىزۋشىنىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ەكراننىڭ تومەنگى جاعىندا كورسەتىلگەن تەلەفون نومىرلەرىنە قوڭىراۋ شالۋىڭىز كەرەك. جاۋابىڭىز دۇرىس بولسا, ۇتىسقا شىعاسىز. بىراق, ودان اقشا ۇتادى ەكەنمىن دەپ دا­مەلەنبەي-اق قويىڭىز. ويتكەنى, ءبارى دە انشەيىن كوز الداۋ. ءسىزدىڭ شالعان قوڭىراۋىڭىزعا ەشكىم دە جاۋاپ بەرمەيدى, ونىڭ ورنىنا «كۇتە تۇرىڭىز, جەلى بوس ەمەس» دەگەن ءتارىزدى ءسوزدى ەستيسىز. اقشا ۇتامىن دەپ ۇمىتتەنگەن ادام ارينە, كۇتەدى. اڭقاۋ اعايىنداردىڭ ايلاكەرگە جەم بولاتىنى دا ءدال وسى تۇس. ءسىز تەلەفون قۇلاعىن ۇستاپ كۇتىپ تۇرعان كەزىڭىزدە ول بولسا حالىقارالىق بايلانىس ءتاريفى بويىنشا ءسىزدىڭ اقشاڭىزدى «جەپ» جاتادى. جاڭاعى ويىندى ۇيىمداستىرۋشىلارعا دا كەرەگى وسى – كورەرمەننىڭ اشىق اۋىزدىعىن, سەنگىشتىگىن پايدالانىپ پايدا تابۋ. كەيبىر تەلەارنالاردىڭ بۇ­گىندە حالىققا كورسەتىپ وتىر­عان ساپالى قىزمەتتەرىنىڭ سيقى مىنە, وسىنداي. ءتىپتى, كەڭ تانىمال دەگەن تەلەارنالاردىڭ ءوزى ءبىر كورسەتكەن حابارلارى مەن كينولارىن ايلار بويىنا قايتالاپ كورسەتۋمەن بولادى. بۇل دا كورەرمەن قۇقىعىنا قيعاش كەلەتىن كورىنىستەر. نەگە دەيسىزدەر عوي؟ ماسەلەنىڭ ءما­نى­سى مىنادا. كابەلدى تەلەديدار دەگەنىمىزدىڭ اقىلى تەلەدي­دار ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ولاي بولسا, «كليەنتتىڭ ايتقانى اركەزدە دە دۇرىس» دەگەن نارىقتىڭ جازىلماعان زاڭىنا سايكەس اقىسىن تولەگەن ادامنىڭ دۇرىس, ءوزى ءۇشىن دە, وتباسى ءۇشىن دە پايدالى حابارلاردى تالاپ ەتۋگە تولىق قۇقىعى بار. ال جاڭا ايتىپ كەتكەندەي, ەشقانداي ءمان-ماعىناسى جوق, ودان قالدى, ءوزىمىزدى الدايتىن نەمەسە شەكسىز قايتالانا بەرەتىن تەلەحابارلار ءۇشىن ءبىز نەلىكتەن اقشا تولەۋىمىز كەرەك؟ كابەلدى تەلەديدار وپەراتورلارى كەلىسىمشارت جاساسقان كەزدە 69 ارنا كورسەتەتىن بولادى دەپ ۋادە ەتكەن-ءدى. وكىنىشكە قاراي, جوعارىدا ايتىلعان سەبەپتەردەن جاڭاعى 69 ارنانىڭ 4-5-ەۋى كورەرمەن كوڭىلىنەن شىقپايتىن ءدۇدامال دۇنيەلەرگە اينالىپ, سانى بار دا, ساپاسى جوق ارنالار بولىپ تۇر. بۇل جەردە ءبىز ءتىپتى, كەيبىر جاس­تار ءۇشىن قاجەت شىعار دەگەن ويمەن, تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى مادەنيەتتىلىككە جاناسا قويمايتىن كليپتەرى بار, جەلوكپە مۋزىكا ويناپ جاتاتىن «RU TV», «مۋزىكا», «متV» سياقتى تەلەارنالاردى, «جۇلدىز» دەگەن اتتارى بار, شىندىعىندا اننەن دە, مۋزىكادان دا ەش حابارى جوق جاس جىگىتتەر مەن قىزداردىڭ سىڭسىعان داۋىستارىمەن تال­عامى جوعارى كورەرمەننىڭ نارا­زىلىعىن تۋعىزىپ, تەلەەكران­نان تۇسپەيتىندىكتەرى تۋرالى اي­تىپ تا جاتقان جوقپىز. الگى ان­شىسىماقتاردىڭ تالاندارىنا قا­راي ءبىزدىڭ اعايىنداردىڭ دا تالابى مەن تالعامى ونشا جوعارى ەمەس. سوندىقتان, ولار تەلەديداردان ەستىلگەن ء«الاۋلايلاردىڭ» ءبارىن شايناماستان «جۇتا» بەرەدى. سوندىقتان ۇسىنىس تا سۇرانىسقا لايىق. جارايدى, ماسەلە وندا ەمەس. ماسەلە ءبىزدىڭ اقىسىن تولەي وتى­­رىپ, تەلەديداردان ءوز تاڭ­دا­عا­نىمىزدى ەمەس, قالتا قامىن وي­لاعان پايداكۇنەمدەر الدىمىزعا توسقان تۇككە تۇرعىسىز بەي­نە­كورىنىستەردى قاراۋعا ءماجبۇر بولۋىمىزدا. سوندا دەيمىز اۋ, ولار كورەرمەندەردى قاشانعا دەيىن باسىنا بەرمەكشى؟.. سەيفوللا شايىنعازى, «ەگەمەن قازاقستان»