تالقىلاۋ الاڭىندا – جاھاندىق تاقىرىپ

*بۇگىن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اشىلادى بۇعان دەيىن حابار­لاعانى­مىز­داي, ەلوردادا ەلىمىزدىڭ ەكونومي­كالىق جانە ساياسي ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا – استانا ەكونوميكالىق فورۋمى (اەف-2016) بۇگىن ءوز جۇمىسىن باستايدى. ءيا, قازاقستاننىڭ استاناسىنا, «جاڭا ەكونوميكالىق اقيقات: ءارتاراپتاندىرۋ, يننوۆاتسيا جانە ءبىلىم ەكونوميكاسى» اتتى اەف-تىڭ باستى تاقىرىبىن تالقىلاۋ ءۇشىن الەمگە تانىمال ساراپشىلار, ساياساتكەرلەر, ءىرى قارجى قۇ­رى­­لى­مىنىڭ جەتەكشىلەرى, حالىق­ار­الىق ۇيىمدار باسشىلارى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى, عالىمدار جينالدى. الەمدى شايقالتقان قارجى داعدارىسى, ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ەلدەرى قارجى جۇيەسىنىڭ ءالسىز جاقتارىن ايقىنداپ بەرىپ, ەكونوميكاسىن ەداۋىر السىرەتتى. وسى ەلدەردىڭ ءبىر بولىگى, ەڭ الدى­مەن, وزدەرىنىڭ قارجى-بانك جۇيەلەرى­­­­نىڭ ۇيلەسىمسىزدىگىنەن, سونىمەن ءبى­رگە, ساۋدانىڭ قىسقارۋىنان, الەم­دىك قارجى نارىعىندا قارا­جات الۋ شارتتارىنىڭ كۇشەيۋى­نەن كورىنەتىن داعدارىس سالدار­لارىن قاتتى سەزدى. ورتالىق ەۋرا­زيا مەم­لەكەتتەرىنىڭ نارىق­تىق ەكونوميكالارىنىڭ تاۋەلسىز جۇمىس ىستەۋى, دامۋدىڭ ءارتۇرلى ستسەناريلەرىنىڭ جانە قارجى­لىق جاھاندانۋ جاعدايلارىن­دا جوعارىدا اتالعان جۇيەلەردى بىرىكتىرۋدىڭ مۇمكىندىگىن الدىن الا انىقتادى. اەف-2016 سەسسيالارىنىڭ بىرقاتارى قارجىلىق جانە بانك سەكتورىنىڭ دامۋ بولاشاعىنا, مونەتارلىق ساياساتقا جانە كاپيتالدى باقىلاۋ تارتىبىنە ارنالادى. وسىلايشا, «الەمدىك ەكونوميكاداعى كەشەندى بەيمالىم­دىك پەن قۇبىلمالىلىق: تۇراق­سىزدىقتىڭ وسكەلەڭ قاتەرلەرى» سەسسياسى بارىسىندا, بىرنەشە ەلدەردىڭ مىسالىندا زاماناۋي ناقتى جاعدايداعى قارجىلىق جانە ينۆەستيتسيالىق ساياسات ماسە­لەلەرىن تالقىلاۋ جوسپارلانۋ­دا. كاپيتالدى ءتيىمسىز عالامدىق ءبولۋ, ينۆەستيتسيالاردىڭ كەشىك­تىرى­لۋى جانە جىلدام داميتىن نارىقتاردان كاپيتالدىڭ جىلىس­تاۋى سياقتى اعىمداعى قاۋىپ-قاتەرلەرگە باعا بەرىلەدى. سپيكە­ر­لەر وزدەرىنىڭ الەمدىك ەكونو­ميكا­داعى رىنوكتار مەن رەفورمالا­ر اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناسى جونىندەگى كوزقاراسىن ايتادى. «استانا» حالىقارالىق قار­جى ورتالىعى اكىمشىلىگى» اق, «عالىمداردىڭ ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق كلۋبى» قاۋىم­داستىعىمەن بىرلەسە وتىرىپ, «قارجىلىق ءوسۋدىڭ الەم­دىك تاجىريبەسى: «استانا» حالىقارا­لىق قارجى ورتالىعىن دامىتۋعا ارنالعان مەحانيزمدەر مەن قۇرالدار» سەسسياسىن وتكىزەدى. مۇندا احقو مۇمكىندىكتەرىن جانە احقو ايماعىنا وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىمىن ىنتالاندىرۋدى, احقو دامۋ بولاشاعىن, سونى­­مەن بىرگە, شەتەلدىك الەم­دىك قارجى ورتالىقتارىن قۇرۋ جانە دامىتۋدىڭ جەتىس­تىكتى ءتاجى­ري­بەسىن قولدانۋ مۇمكىن­دىك­تەرىن تالقىلاۋ جوسپارلانۋدا. ساراپشىلار پىكىرى بويىنشا, ەلدە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋدى ەسەپكە الۋمەن, قازاقستاننىڭ, تەك ايماقتىق ساۋدالىق قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ءىرى ساۋدالىق مامىلەلەر مەن تولەمدەر جۇزەگە اسىرىلاتىن قارجىلىق حاب بولۋعا بارلىق مۇمكىندىكتەرى بار. فورۋم الاڭىنداعى ماڭىزدى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بانكتەر مەن ستارتاپتاردىڭ قارجىلىق تەحنولوگيالارىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارى ماسەلەلەرىن, مەملەكەتتىڭ رەتتەۋ جانە قولداۋ, قارجىلىق تەحنولوگيا قۇرال­­­دارىن, سونىمەن بىرگە, Blockchain تەح­نولوگيالارىنىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن بولجام­دى قاتەرلەرىن قامتي­تىن «قارجى­لىق جاڭا تەحنولوگيالار» تاقىرىبى بولادى. فورۋم بارىسىندا تۇراقتى دامۋ جانە ەكولوگيالىق قاتەرلەر ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى سەسسياسىن ۇيىمداستىرۋشىلار, تۇراقتى دامۋ جانە جاسىل ەكونوميكا قاعيدالارىن ىسكە اسىرۋعا كوشۋ بويىنشا ەۋروپالىق وداق قالالارىنىڭ وڭ تاجىريبەلەرىن كورسەتۋگە, سونىمەن قاتار, كورسەتىل­گەن قۇرالداردى, قازاقستان­نىڭ سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنا بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە وڭتاي­لى قولدانۋعا مۇمكىندىك جاساماق. ءداستۇر بويىنشا فورۋمنىڭ قوناقتارى اراسىندا ءارتۇرلى سالالارداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى بار. بيىل فورۋمعا ەكونوميكا بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى ەدۆارد پرەسكوتت, كريستوفەر پيسساريدەس پەن توماس ساردجەنت جانە باسقا عالىمدار قاتىسۋدا. استانا ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ «Spring Astana Economic School» ارنايى باعدارلاماسى اياسىندا ە. پرەسكوتت, ك.پيسساريدەس, ت.ساردجەنت لەكتسيا­لارى جوسپارلاندى. ديناميكال­ىق ماكروەكونو­ميكاعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن 2004 جىلى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان ەدۆارد پرەسكوتت, اەف تالقىلاۋلارى مەن تولىق ماجىلىسىنە عانا قاتىس­پاي, فورۋم قاتىسۋشىلارى ءۇشىن لەكتسيا وقيدى. قازىرگى كەزدە ول ميننەاپوليستىڭ فەدەرالدىق رەزەرۆتىك بانكىندە ەكونوميست جانە اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيزنەس مەكتەبىندە پروفەسسور بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ەدۆارد پرەسكوتت ماتەماتيكادان باكالاۆر دارەجەسىن سۋورتمور-كوللەدجىندە, ماگيستر دارەجەسىن Case-Western Reserve ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە دوكتور دارەجەسىن كارنەگا-مەللون ۋنيۆەرسيتەتىندە الدى. ول «Economic Theory» بىرلەسكەن رەداكتورى جانە ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەردىڭ ۇلتتىق بيۋروسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, سونىمەن بىرگە, ەكونوميكالىق ديناميكا قوعامىنىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى بولىپ تابىلادى. «قازاقستاننىڭ ءوسۋ ستراتەگياسى» سەسسياسى بارىسىندا, ەكونوميكا بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ 2010 جىلعى لاۋرەاتى كريستوفەر پيسساريدەس ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ زاماناۋي ترەندتەرى مەن ەكونوميكالىق دامۋ مودەلدەرى سالاسىنداعى ساراپشى رەتىندە ءسوز سويلەيدى. ول ەكونوميكالىق ءوسۋ ستراتەگيالارى سالاسىنداعى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ مەن ۇسىنىستار جاساۋعا, سونىمەن بىرگە, ەكونوميكالىق دامۋدى ىنتالاندىرۋ مەحانيزمدەرىن جاساۋ, ەنگىزۋ جانە قولدانۋ بويىنشا قازاقستان مەن شەتەل مەملەكەتتەرى تاجىريبەلەرىن ۇيلەستىرۋگە قاتى­سادى. ك.پيسساريدەس لوندون­نىڭ ەكونوميكا جانە ساياسي عى­لىم­دار مەكتەبىندە ەكونوميكا كافەد­راسى­نىڭ جەتەكشىسى بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, سايكەس فۋنكتسيا­لار تۇجىرىمداماسىن جاساۋعا قاتىستى جانە ەڭ العاش پروتسەستىڭ ەمپيريكالىق تاۋەلدىلىكتەرىن انىقتادى. ەكونوميكا ينستيتۋتى سىيلىعىنىڭ يەگەرى. اەف-2016 باستى شارالارى 10 حالىقارالىق سەرىكتەستەرىمەن, ونىڭ ىشىندە بۇۇ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيى­مى, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, بۇكىلالەمدىك بانك, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, ازيا دامۋ بانكى, بواو ازيالىق فورۋمى حات­شىلىعى جانە باسقا­لار­مەن بىرلەسە وتىرىپ, ۇيىم­داس­تى­رىل­عانىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. «ەگەمەن-اقپارات»