ءبىر مازھاب بار بىرلىككە باستايتىن

استانادا «دىندەر تەرروريزمگە قارسى»  حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى وتەدى كەز كەلگەن زايىرلى مەملەكەتتە ءدىن جوققا شىعارىلمايدى. مەملەكەتىمىزدىڭ باستى زاڭى – كونستيتۋتسيامىزدا قازاقستاندى مەكەن ەتكەن ازاماتتاردىڭ سەنىم بوستاندىعىنا نۇقسان كەلتىرىل­مەيتىنى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان. سوندىقتان, ءاربىر ادامنىڭ تاڭداۋىنا سəيكەس, ءدىني ۇستانىم­دارى زاڭمەن قورعالادى, الايدا, قاشاننان ءوزىن مۇسىلمان سانايتىن قازاق بالاسىنىڭ كەڭەستىك داۋىردەگى قۇدايسىزدار قوعامىنان كەيىن دىنگە بەت بۇرعان ۋاقىتىندا كەيبىر اداسۋشىلىققا دا بوي الدىرعانى اششى بولعانىمەن, ءومىر شىندىعى. ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز اتالعان تاقىرىپقا بايلانىستى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ نايب-يمامى, «ازىرەت سۇلتان» مەشىتىنىڭ باس يمامى سەرىكباي قاجى ورازدى اڭگىمەگە تارتقان ەدى. – زايىرلى قوعامدا ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءدىني سەنىمى بو­يىنشا بولىنۋىنە جول بەرىلمەي­تىنى بەلگىلى. حالقىمىز سوناۋ ىقى­لىم زامانداردىڭ وزىندە وزگە ءدىن­دەگى ادامداردى ەش قۋدالا­ماپتى, وعان ەلىمىزدىڭ ءاربىر ايماعىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان زاتتاي ايعاقتار دالەل بولا الادى. مۇنى تاريحي ساباقتاستىقتىڭ ۇزىلمەۋى, قازاقتىڭ قانىندا بار تولەرانتتىلىقتىڭ كورىنىسى دەگەن ءجون شىعار؟ – ءدىندى ۇستانۋ – قوعامنان ءبو­لى­نۋ دەگەن ءسوز ەمەس. كەرىسىنشە, يمان­دى ادامنىڭ قوعامنىڭ دامۋى­نا ۇلەس قوسىپ, حالىق اراسىندا ىزگىلىك, ادامگەرشىلىك, باۋىرمالدىق سىندى قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋدا بەلسەندىلىك تانىتاتىنى ءسوزسىز. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ءبىر حاديسىندە: «جاق­سى ادام – قوعامعا پايداسى تيگەن پەندە», – دەگەن. ەلىمىزدەگى بۇگىن­گى مۇسىل­مان جاماعاتى قوعام­شىل, كوپشىل, مەملەكەتشىل بولۋى قاجەت. كوپ­شىل ادامنىڭ قوعامعا يگىلىگى تيەدى. ويتكەنى, ءبىز, ءدىن قاي­راتكەر­لەرى ۋاعىز-ناسيحاتتا­رى­مىزدا جا­ماعاتقا زايىرلى قوعام­نىڭ قۇن­دى­لىقتارىنا قۇرمەتپەن قاراپ, ونى قادىرلەۋ قاجەتتىگىن ايتامىز. جاسىرىپ-جابارى جوق, دىنگە دەن قويعان كەيبىر ازاماتتار مەم­لەكەتتىك قىزمەت, قوعامدىق, ۇجىم­دىق جۇمىسقا ارالاسا بەرمەيدى. ءوزىن بەينە-ءبىر ورتا عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي سەزىنىپ, قوعامداعى جالپىعا ورتاق قۇندىلىقتاردى ەسكەرۋدەن بويىن اۋلاقتايدى. ءبىز وسىعان نازار اۋدارۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىز. ءيا, ءبىز – زايىرلى ەلمىز. ەرەكشە­لىگىمىز دە, ارتىقشىلىعىمىز دا وسىندا. زايىرلى ەل – ءدىنسىز ەل دەگەندى بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە, ازاماتتاردىڭ ءدىني سەنىمىنە ەركىندىك بەرىلەدى. – وكىنىشكە قاراي, بۇرىن اتا-انا بالاسى نامازعا جىعىلىپ, مەشىتكە بارسا قۋاناتىن بولسا, قازىر قاۋىپتەنىپ, بالام الدە­بىر اعىمنىڭ ىقپالىندا كەتىپ قال­عان جوق پا ەكەن دەپ قاۋىپتەنەدى. مولدا اتانعانداردىڭ وزىنە كۇ­دىكپەن قارايتىنداي جاعدايعا ءتۇسىپ كەتتى. وسى رەتتە حالىقتىڭ ءدىن قىزمەتكەرىنە دەگەن سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسپەۋى ءۇشىن نە جاسالۋدا؟ – قازاق قوعامىندا ەجەلدەن ايتىلعان ءپاتۋالى سوزدەر ءدىني ۇكىمدەردى جۇزەگە اسىرۋشىلار – اۋزى دۋالى ابىز, بي-شەشەندەر مەن ءدىن قايراتكەرلەرى بولعانى بەلگىلى. قۇدايعا شۇكىر, بۇل ءۇردىس بۇگىن دە جالعاسىن تاۋىپ, قوعامدا يمامداردىڭ, ءدىني عالىمداردىڭ ءرولى مەن ىقپالى ارتىپ كەلەدى. قازاق دالاسىندا ءداستۇرلى يسلامدى ۋاعىزداعان كەشەگى مارال يشان, ناۋان حازىرەت, سادۋاقاس عىلماني سىندى ءدىني قايراتكەرلەرىمىزدىڭ جالعاسى بۇگىنگى يمامدارىمىز بەن عالىمدارىمىز دەپ سانايمىز. باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعا­جى ۇلى باستاعان ءدىني باسقارمانىڭ قۇرامىندا قازىر 600-دەن استام جوعارى ءبىلىمدى, 1000-عا جۋىق ورتا ءبىلىمدى ازاماتتار قىزمەت ەتۋدە. يمامداردىڭ ءبىلىمىن ۇدايى جەتىل­دىرىپ وتىرۋ – باستى نازارىمىزدا. ويتكەنى, بۇگىنگى ءدىن قىزمەتكەرى زا­ماننىڭ اعىسىنان, ۋاقىتتىڭ تالاپتارىنان استە قالىس قالماۋى ءتيىس. ءدىني باسقارما ءوز قىزمەتكەر­لە­رىنەن, ياعني مەشىت يمامدارىنان زامان اعىمىنا ساي وزدەرىن ۇنەمى دامىتىپ وتىرۋعا جانە ءدىني ءبىلىم­مەن قاتار زايىرلى ءبىلىم الۋ­دى تالاپ ەتەدى. جۋىردا عانا 2 جىل­عا سوزىلعان ساراپتامالىق اتتەس­تاتتاۋ ناتيجەسىندە 3 مىڭنان استام يمامنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن انىق­تادىق. سىناقتان سۇرىنگەن ءدىن قىز­مەتكەرلەرى قايتا دايارلاۋ كۋرسىنان وتەتىن بولدى. 2015 جىلى استانادا وتكەن ءى رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمىندا «بۇگىنگى يمامنىڭ كەلبەتى», «ءدىن قىزمەتكەرىنىڭ ەتيكاسى» اتتى تاريحي قۇجات قابىلدادىق. بۇل قۇجاتتاردىڭ ماقساتى – ءححى عاسىرعا لايىق يمامدار توبىن دايىنداۋ. قوعامدا ءدىن قىزمەتكەرىنىڭ بەدەلى مەن ىقپالىن ارتتىرۋ. «ءححى عاسىر يمامى» دەگەن جوبا اياسىندا جەر-جەرلەردە ءدىن قىز­مەت­كەرلەرى اراسىندا ينتەل­لەكتۋال­دى سايىستار ۇيىمداستىرىلدى. جۋىردا «قازىرگى زاماننىڭ ۇزدىك 500 اعارتۋشى يمامى» اتتى جوبانى دا قولعا الدىق. ماقساتىمىز – يمامداردىڭ قازىرگى قابىلەتى مەن ءبىلىمىن ودان ءارى دامىتۋ, ۇزدىك اعارتۋشى ءدىن قىزمەتكەرلەرىن يگى جۇمىستارعا جۇمىلدىرۋ. – ناقتى جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتقانى, ارينە, كوڭىل قۋانتادى. وسى رەتتە اڭگىمە اۋا­نىن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ اللا تاعالا جولىنداعى يماني, ادامي بەينەمەن استاسىپ جاتۋىنىڭ نەگىزىنە قاراي بۇرساق. – ۇلتپەن بىرگە ونىڭ ءدىنى دە دامىپ, بىرگە قالىپتاسىپ وتىرادى. دەمەك, دىننەن باستاۋ العان ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتار سول قوعامدا داعدىعا نەمەسە داستۇرگە اينالادى. كەرىسىنشە, ءدىن كەلمەس­تەن بۇرىن سالتپەن ساباقتاسقان ادەت-عۇرىپتاردى شاريعات قۋاتتاي تۇسەدى, ياكي قۇپتالعان قاعيدا رەتىن­دە قابىلدانادى. ءبىز – كەشە عانا مۇسىلمان بولعان ەل ەمەسپىز. ۇلت­پەن قاتار ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان ءدىنىمىز, ومىرشەڭ ءدىلىمىز, تامىرى تەرەڭ تاريحىمىز بار. وتكەن جىلى ءدىني باسقارما ورتا­لىق ازيا عۇلامالارىنىڭ فورۋ­مىن وتكىزدى. بۇل – قازاق­ستان مۇ­سىل­­ماندارى ءدىني باسقارما­سىنىڭ باستا­­ماسىمەن ۇيىمداستى­رىلعان تۇڭ­عىش تاريحي شارا دەسەك, ارتىق ايت­قانىمىز ەمەس. تاجىك­ستاننىڭ, قىرعىز­ستاننىڭ باس مۇفتيلەرى, عۇلاما-عالىمدارى قا­تىسقان حالىقارالىق فورۋمدا قا­رار قابىلداپ, ۇندەۋ جاريالادىق. ويتكەنى, ءبىزدىڭ تاعدىرىمىز, تامىرىمىز, تاريحىمىز ءبىر. عالىمدار ورتالىق ازيانىڭ قالىپتاسقان يسلامدىق ءداستۇرلى اعارتۋشىلىق مەكتەبىنىڭ ءرولى مەن ىقپالىن ارت­تىرۋ تۋرالى باستامانى ءبىراۋىز­دان قولدادى. ءبىرتۇتاس مۇسىل­مان ۇممەتىن قالىپتاستىرۋ, سانعاسىر­لىق تاريحى بار ءدىني ۇستانىمدى قايتا جاڭعىرتۋ تۋرالى يدەيا كوپ­شىلىكتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. ءيا, ءدىني مەكتەپ – كەشەندى جۇيە. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – وتكەن كۇننەن ساباق الىپ, بۇگىنگى جاعدايىمىزبەن ساباقتاستىرىپ, يسلام وركەنيەتىنىڭ قايتا ورلەۋىنە قىزمەت ەتۋ. يگى يدەيانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن قابىلەتتى, بايسالدى, زاماننىڭ ءوزى تالاپ ەتىپ وتىرعان باسەكەگە توتەپ بەرەتىن, جىلت ەتكەن اعىمعا الدانىپ, سوڭىنان ەرە بەرمەيتىن زيالى ورتانى قالىپتاستىرۋدى, جاستاردى وسىعان تاربيەلەۋدى كوزدەيمىز. استانادا وتكەن تۇڭعىش يمامدار فورۋمىندا قابىلدانعان «بۇگىنگى مۇسىلماننىڭ تۇلعالىق بەينەسى» اتتى تاريحي قۇجاتىمىز دا وسىناۋ ماقساتتى باعدار ەتكەن. جۋىردا ەلوردادا باس قوس­قان قمدب-نىڭ جۇمىسىن جەتىل­دىرۋ بويىنشا ساراپشىلار كەڭەسى­نىڭ مۇشەلەرى دە ورتالىق ازيا­نىڭ يسلام­دىق ءداستۇرلى مەكتەبىن قايتا قالىپتاستىرۋ قاجەت­تىگىن تال­قى­لادى. قازاقستان مۇسىلمان­دا­رى­نىڭ ءدىني باسقارماسى يسلامنىڭ ورتالىق ازيا مەكتەبىنىڭ ۇستانىم­دارىن قايتا جاڭعىرتۋدا كوشباسشى بولا الاتىنى ايتىلدى. شاريعات نەگىزى (فيقھ), يسلام ەتيكاسى (احلاق), نەگىزگى ءدىني ۇستانىمدار, يسلام نەگىزدەرى تۋرالى مول مۇرا قالدىرعان حانافي مەكتەبىنىڭ بەلدى وكىلدەرىنىڭ تىزبەگى مەن ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن قايتا زەرتتەۋ جۇمىسىن باستاپ كەتتىك. – «قۇران مەككەگە كەلدى, مى­سىردا جازىلدى, ىستامبۇلدا وقىلدى, تەك ورتالىق ازيادا ءتۇ­سىندىرىلدى» دەگەن ءسوز بار عوي. ول وسى اتىراپتان شىققان عا­لىم­داردىڭ يسلام ءدىنىن زەردە­لەۋدەگى ورنىنا بەرىلگەن باعا بولسا كەرەك. ءابۋ حانيفا مازھابى­نىڭ نەگىزى دە وسىندا قالاندى ەمەس پە؟ – دۇرىس ايتاسىز, ورتاق تاري­حىمىزدان بەلگىلى جايت: ءابۋ حا­نيفا مازھابى ورتالىق ازيادا ۇستەم­دىككە يە بولدى. حانافي مەكتە­بىنىڭ بەلدى وكىلدەرى, مىسالى, يمام مۇحاممەد ءال-بۇحاري, ءابۋ مانسۇر اس-سامارقاندي, ءابۋ مانسۇر ءال-ماتۋريدي, ءجۇسىپ بالاساعۇني, قوجا احمەت ياساۋي, ءاس-ساراحسي, ءالي يبن وسمان ءال-ۋشي, ت.ب. سەكىلدى عۇ­لا­مالار مۇسىلماندىق ءداستۇرلى مەك­تەپتىڭ قالىپتاسۋىنا زور ىقپال ەتتى. الەمدىك دەڭگەيدە تانىلعان عۇلاما-عالىمدارىمىز بەن ولاردىڭ وراسان ەڭبەكتەرى كۇللى مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. بۇگىندە دۇنيەجۇزى مۇسىلماندارى ورتالىق ازيا جۇرتىن جوعارىدا اتى اتالعان عالىمداردىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى دەپ سانايدى. بىزگە بەرىلگەن بۇل مارتەبە بارشامىزعا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. قازاق مۇسىلماندىعى تۋرالى ءسوز ەتكەندە, تۇركىستان, سايرام, سامارقان, بۇقارا, سونىمەن قاتار, العاشقى قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان سىعاناق سىندى ورتاعاسىرلىق قالالاردى, رۋحاني, ءدىني وردالاردى ماقتانىشپەن مىسال ەتەمىز. يسلامنىڭ تامىرى جايىلعان ماۋرەناھردا جەرگىلىكتى ءدىن عۇلامالارى ءدىني شەشىمدەر مەن قاۋلىلار شىعارىپ وتىردى. اتالعان ورتاعاسىرلىق عالىم­داردىڭ شەجىرەلىك تىزبەگى مەن ولار­دىڭ ەڭبەكتەرىن قازاق دالاسى­نان شىققان اعارتۋشى-عالىم­دارىمىز, ويشىلدارىمىز – ءماش­ھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆتىڭ, شاكا­رىم قۇداي­بەرديەۆتىڭ, اباي قۇنان­باەۆ­تىڭ, ىبىراي ءالتىنساريننىڭ رۋحا­ني مۇرالارىمەن ۇشتاستىرىپ, ساباق­تاستىرىپ, حالقىمىزعا جەتكىزۋدە عالىمدارىمىز, ءدىن قىزمەتكەرلەرى بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى. قازاق مۇسىلماندىعىنىڭ قا­لىپتاسقان ءرولىن ارتتىرۋ ماسەلەسى باستى نازارىمىزدا. بۇل يدەيانى جۇزەگە اسىرۋعا ءبىزدىڭ قابىلەتىمىز دە, قاۋقارىمىز دا جەتەدى. كەڭەس وتىرىسىندا ورتاق ءدىني تانىم, ءدىني سانا, ءدىني تاجىريبە, ءدىني جول قالىپتاستىرۋعا قاتىستى ويلار دا ورتاعا سالىندى. يسلام الەمىنىڭ بەلدى عالىمدارى ءدىني-عىلىمي سالادا ورتالىق ازيا عۇلامالارىنىڭ ەڭبەكتەرىن پايدالانىپ, يسلامي قايناركوزدىڭ ءبىرى رەتىندە باسشىلىققا الىپ وتىرعان. تاريحتى جاساۋ وڭاي ەمەس, ال سول تاريحتى جازىپ, ۇرپاققا قالدىرۋ – ماڭىزى بولەك ماسەلە. وسى رەتتە بابادان قالعان ميراستى, عىلىمي-ءدىني ەڭبەكتەردى اۋدارىپ, قايتا باسىپ شىعارۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. وسىناۋ يگى جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ءدىني باسقارما جانىنداعى «ءابۋ حانيفا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى مەملەكەتتىك قولداۋدى قاجەت ەتەدى. قارجى ماسەلەسى شەشىلمەگەن جوبا تۇرالاپ قالاتىنى بەلگىلى ەمەس پە؟ كەيدە كەيبىر ەل اعالارىنىڭ اۋزى­نان: «حالىقتى ءبىر مازھابتى ۇستانۋعا ۇندەۋ – قالعان مازھابتىڭ قۇقىعىن شەكتەۋ ەمەس پە؟» – دەگەن ءۋاجدى ەستىپ قالامىز. ءابۋ حانيفا مازھابى – قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ۇستانعان جو­لى. «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني ءبىر­لەس­تىك­تەر تۋرالى» زاڭىمىزدا دا ءتول ماز­ھابىمىزعا مارتەبە بەرىلگەن. ءابۋ حانيفا مازھابى دالا حال­قىنىڭ بولمىسىنا, تابيعاتىنا جاقىن بولدى. يمام اعزام – مازھاب نەگىزىن قالاعان عۇلامالاردىڭ ۇستازى بولعان. ليبەرالدى جولدى تاڭداۋىمىزدىڭ تاعى ءبىر سىرى – مازھابىمىزدىڭ جەرگىلىكتى سالت-داستۇرىمىزگە قۇرمەتپەن قاراۋىندا. ءبىز – ءدىنى مەن ءداستۇرىن ارداق­تاعان, سالتىن ساقتاعان تاريحى تەرەڭ جورالى جۇرتپىز. قازاق حالقى الەم ەلدەرى اراسىندا ءدىنى مەن داستۇرىنە بەرىك ەل رەتىندە ىرگەسىن قالادى. ءدىني باسقارما 2014-2015 جىلدارى قولعا العان «ءدىن مەن ءداستۇر» جىلى اياسىندا كوپتەگەن يگى ىستەر جۇزەگە استى. ءمۇفتيات ەندى ءوز قىزمەتى اياسىندا 2016 جىلدى «ءدىن جانە تاريح تاعىلىمى» جىلى دەپ جاريالادى. وسىناۋ يگى باستاما اياسىندا اتا-بابامىزدان قالعان اسىل جاۋھارلاردى قايتا جارىققا شىعارۋدىڭ ورايلى ءساتى, مول مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر. جاراتۋشى يەمىز وسىناۋ ىزگى ويلار مەن يگى ىستەرىمىزگە جار بولعاي! اللا تاعالا ەگەمەندىگىمىزدى ­باياندى ەتىپ, ەكى دۇنيەنىڭ باقىتىن ءناسىپ ەتكەي! ءامين! – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.  اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»