جەر – حالىقتىڭ يگىلىگى

كەشە استانادا «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ توراعالىعىمەن دەموكراتيالىق كۇشتەردىڭ «قازاقستان-2050» جالپىۇلتتىق كواليتسياسىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا وتكەن جيىندا ەلىمىزدەگى جەر رەفورماسىنا قاتىستى ماڭىزدى پىكىرلەر, تۇششىمدى ۇسىنىستار ايتىلدى. ەلىمىزدەگى بەدەلدى 5 ساياسي پارتيانىڭ, ەڭ ءىرى 17 قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ, وڭىرلەردەگى 500-دەن اسا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان دەموكراتيالىق كۇشتەردىڭ «قازاقستان-2050» جالپىۇلتتىق كواليتسياسىنىڭ وتىرىسىن مۇحتار قۇل-مۇحاممەد اشتى. ول ءوزىنىڭ كىرىسپە سوزىندە اتالعان كواليتسيانىڭ قوعامىمىزداعى ىقپالىنا قىسقاشا توقتالىپ ءوتتى. «وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا وتانى­مىزدىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتى دامۋىن, ەكونوميكالىق ورلەۋىن ماقسات ەتكەن ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ساياسي پارتيالارى, قوعامدىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى جالپىۇلتتىق كواليتسياعا بىرىككەن بولاتىن. بۇگىن ءبىز وسى تاماشا ءداستۇردى جالعاستىرا وتىرىپ, جەرىمىزدىڭ تاعدىرى تولعاندىراتىن بارشا وتانداستارىمىزدى ءوز قاتارىمىزعا شاقىرىپ, جەر كودەكسىن بىرىگىپ تالقىلاۋعا بەلسەنە اتسالىسۋىن وتىنەمىز», دەدى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد. سونداي-اق, «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جەر سەكىلدى كيەلى ماسەلەگە قاتىستى زاڭ جوباسىنىڭ تاعدىرى ميتينگىلەردە ەمەس, وسىنداي مەيلىنشە اشىق, انىق جاعدايدا وتەتىن باسقوسۋلار مەن سابىرلى, سالماقتى تالقىلاۋلاردا شەشىلۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇدان كەيىن سپيكەر جەر رەفور­ما­سى بويىنشا كوميسسيانىڭ ەكى وتىرىسى ءوتىپ, اشىق تالقىلاۋلار ارقىلى كوپتەگەن ماسەلەلەر حالىققا تىكەلەي جەتىپ جاتقانىن, وبلىستاردا قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىلعانىن, وعان بارلىق مۇددەلى تاراپتار, قىزى­عۋ­شىلىق تانىتۋشىلار, پىكىر ايتا­مىن دەۋشىلەر قاتىسا الاتىنىن جەتكىزدى. «مەملەكەت باسشىسى ميلليون­داعان ادامداردىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن زاڭنامالاردى بۇقارالىق اشىق الاڭداردا, بارلىق وڭىرلەردە تالقىلاۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنى بارشاڭىزعا ءمالىم. كەز كەلگەن ازامات وسىندا كەلىپ, پىكىرىن ايتا الادى. ءبىز دە وسى ءداستۇردى جالعاستىرىپ, اتالعان ماسەلەنى اشىق تالقىلاۋعا جينالىپ وتىرمىز», دەدى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد. «اق جول» پارتياسىنىڭ توراعاسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ ءوز كەزەگىندە جەر رەفورماسىنا قاتىستى بىرقاتار ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. «اق جول» پارتياسى ەلباسى جاريا­لاعان ءموراتوريدى تولىق قول­دايدى. وسى ورايدا ءتيىمدى ۇسىنىستار, وي سالارلىق پىكىرلەر اشىق ايتىلۋى قاجەت. جەر رەفورماسى بويىنشا كو­ميسسيا حالقىمىزدىڭ الدىندا, كەلەر ۇرپاق الدىندا ۇياتقا قالدىرمايتىن شەشىم قابىلداعانى ابزال. جالپى, جەكەمەنشiك – نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نەگiزi. سوندىقتان, «اق جول» پارتياسى جەردىڭ جەكە­مەنشىككە بەرىلۋىن قۇپتايدى. دە­گەنمەن, بۇل جەردە اگروونەركاسىپ كەشە­نىن ءتيىمدى باسقارۋ ۇلگىسىن ەسكە­رۋگە ءتيىسپىز. مەملەكەت اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ءۇشىن قوماق­تى قاراجات اۋدارىپ كەلەدى. الاي­دا, ونىڭ ءتيىستى ناتيجە بەرمەۋى ويلان­دىرادى. وسى سالانىڭ ۇدايى سىن­نىڭ استىندا قالۋى دا سونىڭ ايعاعى ەمەس پە؟» دەدى ا.پەرۋاشەۆ. سونداي-اق, سپيكەر شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قازاقستان جەرىن جالعا الۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋدار­دى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەگەر شەتەلدىك كومپانيالار ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا جاڭا تەحنولوگيالار اكەلىپ, سالا­عا ينۆەستيتسيا قۇيىپ, وندا جاڭ­عىرتۋلار جۇرگىزسە, ونداي كومپا­نيا­لاردى قولداۋعا ابدەن بولادى. «شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قىز­مەتىن, اگروتەحنيكالىق, ەكولو­گيا­لىق جانە باسقا دا نورمالاردى ساقتاۋىن باقىلاۋ جوعارى دەڭگەي­دە ۇيىمداستىرىلۋى قاجەت. وسى رەتتە, قازاقستانمەن تىكەلەي شەك­ارا­لاساتىن ەلدەردىڭ كومپانيا­لا­رىنا جەردى جالعا بەرۋ قۇقىعىن الىپ تاستاۋدى ۇسىنامىن. بۇل قازاقستاننىڭ ينتەگراتسيالىق ءمىن­دەتتەمەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, سەپاراتيزم مەن قوعامدىق قاتىناستارداعى قاۋىپ­تەر­دىڭ الدىن الۋ, بولعىزباۋ ماقساتىندا جاسالۋى شارت», دەدى دەپۋتات. سونىمەن قاتار, ا.پەرۋاشەۆ قازاقستاندا جەرگە يەلىك ەتۋ قۇقىعى بار كومپانيالارداعى شەتەلدىك قۇرىلتايشىلاردىڭ ۇلەسىن قايتا قاراۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە بۇل شەكتەۋ 51 پايىز دەڭگەيىندە تۇر. «مەملەكەت باسشىسى جاقىندا ەلىمىزدەگى شەتەلدىكتەر ۇلەسى باسىم كومپانيالاردىڭ يەلىگىنەن جەر­دى الىپ, ونى ولارعا جالعا عانا بەرۋ تۋرالى ايتتى. ال ونداي قۇرىل­تاي­شىلاردىڭ ۇلەسىن 25 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋگە بولادى», دەدى دەپۋتات. قازاقستان كوممۋنيستiك حالىق پارتياسىنىڭ حاتشىسى, ءماجiلiس دە­­پۋتاتى جامبىل احمەتبەكوۆ اۋىل­­شارۋاشىلىق جەرلەرiن ءتيىستى ماقسات­تا پايدالانباعان ازاماتتارعا ۇلكەن مولشەردە ايىپپۇل سالۋدى ۇسىندى. «بiز, كوممۋنيستەر, ەلباسىنىڭ جەر كودەكسىنە بايلانىستى جاريا­لاعان ءموراتوريىن تولىق قولداپ, قۋاتتايمىز. بۇعان قوسا, ءبىزدىڭ پارتيا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردi دۇرىس پايدالانباعانى ءۇشiن جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگان­دارعا جاۋاپكەرشiلiكتi كۇشەيتۋ كەرەك دەپ سانايدى. سونداي-اق, اۋىل­شارۋاشىلىق جەرلەرiنiڭ قۇنار­لىلىعىن تومەندەتكەنi, ماقساتىنا ساي پايدالانباعانى ءۇشiن ۇلكەن ءمول­شەردە ايىپپۇل سالۋ قاجەت. ال الىنا­تىن ايىپپۇلدى اۋداندىق بيۋدجەت­تەردە قالدىرىپ, ولاردى سول اۋدان­نىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماق­ساتىندا پايدالانعان ءجون, دەدi ج.احمەتبەكوۆ. ودان ءارى سپي­كەر بيلiك ورىندارىنىڭ ازامات­تىق قوعامنىڭ بارلىق توپتارىمەن لايىقتى ۇنقاتىسۋ ورناتۋى تيiس ەكەنىن جەتكىزدى. ال «اۋىل» پارتياسىنىڭ توراعا­سى, سەنات دەپۋتاتى ءالي بەكتاەۆ جەردى جەكەمەنشىككە دە, جالعا بەرۋ­دە دە قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋدىڭ ما­ڭىز­دىلىعىنا نازار اۋداردى. «ءبىزدىڭ پارتيا جەر جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىمەن اقىل­داسا كەلە, جەرگە قاتىستى رەفور­­مالاردى تولىق قولدايتىنىن ءمالىم­­دەيدى. دەگەنمەن, ۇسىنىس-پىكىر­­لە­رىمىز دە بارشىلىق. سونىڭ ىشىندە بۇگىنگى رەزونانسقا قاتىستى ايتار بولساق, حالىق ءبارىن تۇسىنەدى, الايدا, جۇرت­شىلىققا دۇرىس اقپارات جەتكىزۋ ماسە­لەسىندە ولقىلىقتار بار. نەگى­زىنەن, جاعداي اشىق ايتىلىپ, اتقارىل­عان شارالار ۇعىنىقتى جەت­كىزى­لۋى كەرەك ەدى. ەڭ باستىسى, جەر قاي كەزدە دە ءوز يەسىن تابۋى قاجەت. سونى­مەن بىرگە, جەردى جالعا بەرسەك تە, جەكە­مەنشىككە بەرسەك تە وعان قاداعا­لاۋ قاتاڭ بولۋى ءتيىس. ول ءبىر عانا مينيستر­لىك ارقىلى قادا­عالان­باي, حالىق تا, قوعام دا, اكىم­دىكتەر دە بۇعان مۇددەلى بولۋى شارت», دەدى ءا.بەكتاەۆ. سونىمەن بىرگە, سەناتور جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. «ارينە, جەردى ەشكىمگە بەرمەي ۇستاپ وتىرا بەرۋگە دە بولادى. الاي­دا, جەردىڭ قۇنارىن ارتتىرىپ, ودان قا­جەتتى ءونىم الۋعا قازىر قازاق­ستان­دىق شارۋالاردىڭ جاعدايى كەلمەي­دى. ونىڭ ۇستىنە قازىر اۋىل­شارۋا­شىلىق اينالىمىندا يگەرىلىپ جات­قان 100 ملن. گەكتاردان استام جەر بول­س­ا, 100 ملن. گەكتاردان استام جەر بوس, ءتىپتى, قاراۋسىز جاتىر. 2 ملن. تى­ڭاي­عان جەرىمىز بار. وسىنى يگەرۋ ءۇشىن دە قاراجات تاپشى», دەدى ءا. بەكتاەۆ. سونىمەن قاتار, «اۋىل» پارتيا­سىنىڭ توراعاسى ەلىمىزدە 1 ملن. 200 مىڭنان استام ازامات ءۇي سالۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرىن الۋ كەزەگىندە تۇرعانىن ءسوز ەتتى. «جەر ماسەلەسىنە قاتىستى پروب­لە­مالار كوتەرىلىپ جاتقان كەزدە, ونىڭ كولەڭكەلى تۇستارىنا دا نازار اۋدارعان ءلازىم. بۇلاردىڭ بار­لىعى دا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايىنا, تۇرمىس-تىرشىلىگىنە تىكە­لەي بايلانىستى. ماسەلەن, ۇلت­تىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ءمالى­مەتىنە قاراعاندا, 1 ملن. 200 مىڭ­نان استام ازامات ءۇي سالۋ ءۇشىن جەر ۋچاس­كەلەرىن الۋ كەزەگىندە تۇر. ولار­دىڭ كوپشىلىگى جاستار, جاس وتبا­سىلار. وسى رەتتە ايتا كەتەرلىگى, ۇكىمەت قاۋلىسى ارقىلى ينفرا­ق­ۇ­رىلىمى جوق جەرلەردى بەرۋگە تىي­ىم سالىنعان. وسىنى سىلتاۋ ەتكەن اكىمدەر جۇرتقا جەر بەرۋدى توقتاتتى», دەدى ول. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, سوڭعى 10-12 جىل كولەمىندە ءۇي سالۋعا جەر ءبولۋ مۇلدەم ماردىمسىز جۇرگىزىلگەن, ءتىپتى, جوقتىڭ قاسى دەسە دە بولادى. «مىنە, جەر تۋرالى اڭگىمە توڭىرەگىندە ەلدىڭ ىزاسىن تۋدىراتىن وسىنداي ماسەلە دە بار عوي. سوندىقتان دا, بۇل پروبلەمانى ساراپتاپ, كەيبىر كەدەرگىلەردى الىپ تاستاپ, ناقتى شەشىمدەر قابىلدايتىن كەز كەلگەن سەكىلدى», دەدى پارتيا توراعاسى. سونداي-اق, ءا.بەكتاەۆ ەلدى مەكەن­دەردىڭ ماڭىنداعى جايىلىمدار ماسەلەسىنە دە قاتىسۋشىلار نازارىن اۋداردى. ونىڭ مالىمەتىنشە, سوڭعى 10 جىل كولەمىندە ەكونوميكانىڭ ىلگەرىلەۋىنە بايلانىستى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارىپ, تۇرعىنداردىڭ قولىنداعى مال سانى دا ەداۋىر كو­بەيگەن. بۇل رەتتە, بۇرىنعى نورما­تيۆ­تەرگە سايكەس, ورتاق پايدالانۋعا بەرىلگەن جايىلىمدار تارىلىپ, مال جايۋعا ورىسكە شىعارۋعا كەدەرگىلەر كەزدەسىپ جاتىر. «ەرتەرەكتە كەي­بىرەۋ­­لەردىڭ يەلىگىنە كەتكەن, جالعا بەرىلگەن جايىلىمنىڭ ءبارىن رەۆي­زيادان وتكىزۋگە ءتيىسپىز. ارتىق الىن­­عان جەرلەر ورتاق پايدالانۋعا بەرىلىپ, ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنا جاعداي جاسالۋى كەرەك. ويتكەنى, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسى مال شارۋاشىلىعىنا تىكەلەي بايلا­نىستى», دەدى سپيكەر. بۇدان كەيىن حالىق قاھارمانى, «قر قارۋلى كۇشتەرى ارداگەرلەرى» قب ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتجان ەرتا­ەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى يۋري تيمو­ششەنكو, «ارداگەرلەر ۇيىمى» رەس­پۋب­­ليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى ورتا­­لىق كەڭە­سىنىڭ توراعاسى ءومىر­زاق وزعان­باەۆ, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى», «اگروفيرما «رودينا» جشس دي­­رەكتورى يۆان ساۋەر, «قازاق­ستان­­نىڭ ەڭبەك ەرى», «التىن­سا­رينو» جشس ديرەكتورى بوريس كنيا­­زەۆ, «اتامەكەن» ۇكپ باسقار­ما ءتور­­اعا­­سىنىڭ ورىنباسارى نۇر­­جان ءال­تاەۆ, كاسىپوداقتار فەدە­راتسيا­س­ىنىڭ توراعاسى ابىلعازى قۇسا­يى­­نوۆ, قر كاسىپكەرلەر فورۋ­مى­نىڭ باس­قارما توراعاسى رايىمبەك باتا­لوۆ, «قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليا­ن­سى» زتب پرەزيدەنتى نۇرلان ەرىم­­بەتوۆ جانە تاعى باسقالار ءسوز ءسوي­لەپ, وزدەرىنىڭ جەر رەفورماسىنا قاتىس­ت­ى ۇسىنىس-پىكىرلەرىن جەت­كىزدى. ولاردىڭ بارلىعى دا جەردى ەكونو­ميكامىزدى دامىتىپ, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ورنىمەن پايدالانۋ قاجەتتىگىن ءسوز ەتتى. وسى ارادا ايتا كەتەيىك, «رو­دينا» اگروفيرماسىنىڭ باسشىسى يۆان ساۋەردىڭ «جۇرتشىلىقتى تى­نىش­تاندىرۋ ءۇشىن «جەر شەتەل­دىك­تەرگە ساتىلمايدى» دەگەن ءسوز جەت­كى­لىكسىز. زاڭدا «شەتەلدىك ازا­مات­قا جەر ساتۋ ارەكەتى وتانعا وپا­سىزدىق جا­ساۋ» دەپ جازۋ كەرەك», دە­گەن پىكىرى قاتى­­­سۋ­شىلاردى ەلەڭ ەتكىزدى. سول ساتتە, مۇح­­تار قۇل-مۇ­حاممەد «مەن باق-تار­­­دى وسىن­داي مالىمدەمەلەرگە ەرەك­­­شە نازار اۋدارسا ەكەن دەيمىن», دەدى. جيىن سوڭىندا مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, تۇششىمدى پىكىرلەرىن ايتقان بارلىق قاتىسۋشىلارعا العىسىن ءبىلدىردى. وتىرىس قورىتىندىسى بويىن­شا دەموكراتيالىق كۇشتەردىڭ جالپى­ۇلتتىق كواليتسياسىنىڭ بىرلەسكەن ۇندەۋى قابىلداندى. بۇگىن ءبىز الدىمىزدا تۇرعان جەر رەفورماسىنا قاتىستى ماسەلەنى مەي­لىنشە اشىق تالقىلادىق. ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى. ءتىپتى, ءبىر سۇراققا قاتىستى مۇلدەم قاراما-قايشى پىكىر­لەردى دە ەستىدىك. دەسەك تە, ونىڭ باسىم كوپشىلىگىندە جەردىڭ قامقور يەسى بولۋ كەرەكتىگىنە جانە اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەر وسى سالادا ايتارلىقتاي تاجىريبەسى بار ناعىز اگرارلى سالا ماماندارىنا, ياعني ءوز ءىسىنىڭ شەبەرلەرىنە بەرىلۋى كەرەكتى­گىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى, دەدى جيىندى قورىتىندىلاعان ­م.قۇل-مۇحاممەد. سونىمەن قاتار, اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەردى تولىعىمەن تۇگەندەۋدى تىڭعىلىقتى جۇرگىزۋ كەرەكتىگى جونىندە دە پىكىرلەر ايتىلدى. جەردى جالعا العان شەتەلدىكتەر­دىڭ ونى ءتۇرلى قيتۇرقىلىقتار ار­قىلى جەكەمەنشىككە الۋىن مۇلدە بولدىرمايتىن مەحانيزمدەر ەنگىزىلۋى كەرەك. جەر تەك قازاقستاندىقتارعا بەرىلۋگە ءتيىس جانە ولاردىڭ ءوز ۇلەسىن شەتەلدىكتەرگە ساتۋىنا جول بەرمەيتىن زاڭ نورمالارى بولعانى دۇرىس دەگەن ۇسىنىستار ايتىلدى. جەردىڭ ناقتى قۇنىن انىقتاۋ ءتاسىلىن جەتىلدىرۋ بويىنشا بىرقاتار ۇسىنىس ەنگىزىلدى. زاڭدا قوعامنىڭ كەڭ كولەمدە قاتىسۋىمەن جانە تەك باسەكەلەستىك نەگىزىندە جۇرگىزىلەتىن اۋكتسيوندار مەن كونكۋرستاردى اشىق وتكىزۋدىڭ ءتارتىبى ناقتى بەلگىلەنۋى كەرەك. شەكارالىق ايماقتارداعى جەر­لەردى, سونداي-اق, ەلدى مەكەندەر جا­نىنداعى جايىلىمدار مەن شابىن­دىقتاردى جالعا بەرۋگە تىيىم سالۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى قولداۋعا ابدەن تۇرارلىق دەپ بىلەمىن. سىزدەردىڭ بارلىق ۇسىنىستارى­ڭىز مۇقيات زەرتتەلىپ, جۇيەلەنگەننەن كەيىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىرماسىمەن قۇرىلعان جەر رەفور­ما­سىنا قاتىستى رەسپۋبليكالىق كو­ميسسياعا جولدانادى. ءبىزدىڭ كواليتسيامىزدىڭ وتىرى­سى بارلىق قوعامدىق كۇشتەردىڭ ارا­­سىن­داعى كەلەلى كەلىسسوزدەردىڭ ماڭىز­دىلىعىن تاعى ءبىر دالەلدەپ بەردى. جال­پىۇلتتىق ديالوگتىڭ ەشقانداي با­لا­ماسى جوق. تەك ­كە­لىسسوزگە كەلۋ ار­قى­لى عانا ءبىز كوپ­تىڭ كوڭىلىنەن شى­عاتىن زاڭ جوباسىن جاساۋعا قول جەت­كىزە الامىز. وسى­­لاي عانا قوعامداعى تۇراقتىلىقتى ­­ساق­تاپ, مەملەكەت دامۋى­نىڭ بولاشا­عىنا جول اشامىز, دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن م.قۇل-مۇ­حاممەد. جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان»