ءومىردىڭ ءمانى مەن مايەگى

دراماتۋرگيادا العاش رەت بۇدان اتتاي جيىرما جىل بۇرىن «ماڭگىلىك بالا بەينە» اتتى اڭگىمەسىنىڭ ساحنالانۋى ارقىلى بىردەن جارق ەتىپ كورىنگەن بەلگىلى قالامگەر روزا مۇقانوۆانىڭ شىعارماشىلىعىنا كوپتەن بەرى قۇلاق ءتۇرىپ, نازار سالىپ جۇرگەنىمىز راس. سوندىقتان, دراما­تۋرگ-جازۋشىنىڭ استاناداعى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا قويىلعان «ساررا» دراماسىنىڭ پرەمەراسىنا ۇلكەن ءبىر ۇمىتكە ءۇزىر بايلاپ كەلدىك. اتىنىڭ وزىنەن بايقالىپ تۇرعانداي, دراما جەلىسىن ءبىر زامانداردا ءتاۋراتتىڭ تاراۋلارىندا تۋىنداپ, قۇراننىڭ حيكايالارىنا اينالعان اڭىزداردان الادى. اۆتور بۇل جەردە نەگىزىنەن رابعۇزيدىڭ «قيسسا-ءسۇل-ءانبييا-ي» اتتى پايعامبارلار تاريحىنا ار­نالعان قيسساسىنا ارقا سۇيەي­دى. ايتكەنمەن, پەسانىڭ «ساررا» اتالۋى اۆتوردىڭ بۇل التىن ارقاۋداعى تۇپنۇسقادان دا تىم الشاق كەتپەگەنىن اڭعارتادى. ال تۇپنۇسقادا ءبىز سارا دەپ تانىپ جۇرگەن تۇلعا – ساررا. بىراق اجار­عا كەلگەندە, دراماتۋرگ ونىڭ اگار دەلىنەتىن تۇپكى نىسپىسىن كەرەك ەتپەيدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق تۋىندىنىڭ باستى جەلىسى, نەگىزگى مازمۇنى يبراھيم پايعامبارعا ۇل تۋىپ بەرىپ, ۇرپاعىن جالعاستىرعان اجار ەمەس, وسىنداي باقىتقا قول جەتكىزۋىنە بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولعان, سول جولدا ءوزى دە تەپەرىش تەپكىنى مەن جان ازابىن باستان كەشكەن ساررا بولىپ وتىرعانى, شىعارماداعى بارلىق وي مەن يدەيا­نى وسى ساررانىڭ قۋانىشى مەن كۇيىنىشى, كوڭىل شالقىتۋى مەن كۇيزەلىسى ارقىلى بەرۋگە بايلام جاساعانى بايقالادى. بۇل رەتتە جازۋشى كونە ءدىني ءاپسانالاردى دراماتۋرگيا تىلىمەن ادەمى سويلەتە بىلگەن. مۇنىڭ ارعى استارىنان دراماتۋرگتىڭ ءوز تراگەديالارىنا ەجەلگى گرەك قۇدايلارىن باس قاھارمان ەتىپ الاتىن سوفوكل, ەۆريپيد, ەسحيل تۆورچەستۆولارىن جەتىك مەڭگەرگەنىن كورەمىز. سول وقيعالاردىڭ جەلىسى ءبىزدى نۇح پايعامباردىڭ ون ەكىنشى ۇرپاعى – يبراھيم زامانىنا جەتەلەپ الىپ بارادى. قىرىق جىل وتاسقان قوساعى – پايعامبارعا پەر­زەنت سۇيگىزۋگە قولى جەتپە­گەن ساررا كۇندەردىڭ كۇنى پا­لەستينا جەرىنە قونىس اۋدارعان كەزدەرىندە وزدەرىنە مىسىر پاتشاسى سادىق جەتەلەپ جىبەرگەن اجاردى كۇيەۋىنە قوسۋعا شەشىم قابىلدايدى. كەيىن جۇكتى بولعان اجاردى كورگەندە, بۇعان ءوزىنىڭ قالاي قىزعانىشپەن قاراعانىن سەزبەي قالىپ, پايعامبارعا ونى ايدالاعا اپارىپ تاستاۋدى تاپسىرادى. باسىندا بۇعان كونە قوي­ماعان يبراھيم جاراتقاننان پارمەن كەلگەن كەزدە سول تالاپتى ورىنداۋعا ءماجبۇر بولادى. اۆتور ادامنىڭ قانىندا جۇرەتىن ەتىپ كورسەتكەن ءىبىلىس سول كەزدەرى سارراعا اجاردى «قۇلاعىن كەسىپ قۇنتيتىپ, مۇرنىن تەسىپ شۇنتيتىپ» قويۋدى ۇسىنادى. ءسويتىپ, ونى يبراھيم قايتا قاراي المايتىنداي ەتۋگە كەڭەس بەرەدى. اقىرىندا بۇل از­عىرۋعا ءتۇسىپ قالعان ساررا شىنىمەن سوعان تاۋەكەل ەتەدى. سوسىن يبراھيم «قۇدايدىڭ بۇيرىعىمەن قوسىلىپ», قىرىق جىل وتاسقان جارىنىڭ تىلەگىن ورىنداۋعا كونەدى. بىراق ونى وزىنشە اتقارىپ شىعادى. قۇلاعىن كەسكەندە دە, مۇرنىن تىلگەندە دە ولاردىڭ جانىنان گاۋھاردى قوسىپ تىگەدى. سونىسىمەن ەكى رەتىندە دە اجار بۇرىنعىدان بەتەر اجارلانا تۇسەدى. دراماتۋرگ وسى تۇستا ساررانىڭ قىزعانىشتان قالاي جارىلا جازداعانىن ۇلكەن سۋرەتكەرلىكپەن كەلىستىرە كورسەتەدى. تەگىندە, تۇپنۇسقاسى مىقتى بولسا, ونى قويۋشى رەجيسسەردىڭ دە جۇگى جەڭىلدەپ, قيالىنا قانات ءبىتىپ, قادامى قارقىنمەن قارىشتاي تۇسەدى. قويىلىمنان ءبىز وسىنى انىق اڭعاردىق. ال درامانىڭ ءتىلى وتە شۇرايلى. ونىڭ ءون بويى قاناتتى سوزدەرگە تولى. كەي ءسات­تەردە توگىلىپ تۇسكەن اق ولەڭ جولدارىنا ۇقسايدى. كەيىپكەرلەر كەستەسى كەلىسكەن كوركەم سوزدەر مەن ناقىشتى ناقىلداردى توك­پەلەپ وتكەندە, ءوزىڭدى جانعا جى­لىلىق پەن جۇپار ءيىس شاشىپ كەتەتىن جايلى نوسەر جاڭبىردىڭ استىندا تۇرعانداي سەزىنەسىڭ. ورالىمدى ويلار مەن سيپاتى بولەك سويلەمدەرمەن ادىپتەلگەن پەسا وتە كۇشتى دە قۋاتتى ۇنمەن باستالادى. ساحنا تورىندە اۆانستسەناعا قاراپ سويلەپ تۇرعان ساررا كوڭىلىنىڭ حوشى جوق. قاباعى قاتىڭقى, ەرنى قابارجۋلى. بىراق ايتىپ جاتقان سوزدەرى ءمىردىڭ وعىنداي, ءزىلدىڭ زورىنداي. سەبەبى, ول ءىشتى قۇسا بولىپ كەرنەگەن, جەگى بولىپ مۇجىگەن ۇزاق تۇندەرگى الاساپىران ويلاردان تۋىنداعان تۇجىرىمدى امالسىز سىرتقا شىعارىپ تۇر. مۇنىڭ ءبارى – شىندىق. ال شىندىق قاشاندا اششى كەلەدى. سول سەبەپتى دە ونىڭ اۋزىنان اشىنۋ ارىنىندا قاتتى شىققان: «سۇرانشىدان تىلەنشى تۋادى, سوقىردان كورمەس تۋادى, ساراڭنان بەرمەس تۋادى. پايعامباردان پايعامبار تۋادى. يبراھيمنەن ۇرپاق بولماسا, ول – ساررانىڭ كۇناسى. پايعامبار – كۇنادان تازا! ۋا, يبراھيم! مەن – ساررا, كۇناھار بولدىم! سەن كەش! ءمىناجات ەتتىم اللاعا. حاران­قىزى ساررا ساعان حاق-تاعالانىڭ بۇيرىعىمەن جار بولدى. سەن ايتپادىڭ, ءمىن ارتپادىڭ, ايىپ­تامادىڭ مەنى. ولاي بولسا, سوزىمە قۇلاق اس, پايعامبارىم!» – دەگەن كەزدە دەنەڭ ءدىر ەتە ءتۇسىپ, تۇلا-بويىڭ شىمىرلاپ كەتەدى. ءبىز بۇدان دراماتۋرگتىڭ ماسە­لەنى نەدەن جانە قالاي باستاۋ كەرەكتىگى جونىندەگى وتە-موتە ما­ڭىز­دى شەشىمدى ءدال تاپقانىن كورەمىز. ال تۋىندىنىڭ كوتەرىپ وتىرعان باستى تاقىرىبى – وسى كەزگە دەيىن ادامزات بالاسىن مىنا تىرشىلىك-جالعاندا قاتتى تول­عاندىرىپ كەلە جاتقان, بىراق ءالى ءتۇيىندى ءبىر شەشىمگە توقتالا الماي جۇرگەن «ءومىردىڭ ءمانى نەدە؟» دەگەن سۇراقتىڭ توڭىرەگىندە وي تارقاتۋ. د­ەگەنمەن, مۇنى كوپ ادام پەرزەنت ءسۇيىپ, ۇرپاق وسىرۋمەن, ءومىردى جالعاستىرۋمەن بايلانىستىرا قاراستىرادى. ساررانىڭ دا تۇپكى ويى سونداي. ول ۇرپاق جالعاستىعىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ومىردەگى الاتىن ورنى مەن اتاق-داڭقىنان باس تارتۋعا دايىن. ەلىنە ەگە, حال­قىنا قالقان بولاتىن ەرلەردى قا­تارعا قوسۋ – مەرەيلى مىندەت. قاس قىل­عاندا, جاراتقان يە سارراعا مۇنداي باقىتتى بۇيىرتپاپتى. دالىرەگى, كەشەگى كۇڭ اجاردان تۋعان سمايىلدان كوپ جىل كەيىن ءوزى يساق­تى دۇنيەگە كەلتىرگەنگە دەيىن بۇعان انا اتانۋ قۇدىرەتىن جازباعان ەكەن. ءبىر قىزىعى, يبراھيم پايعام­بار مۇنداي ويدان ادا. ول تەك ساررا ايتىپ, ايعاعىن كەلتىرىپ بەرگەننەن كەيىن عانا ويلانا تۇسەدى. جالپى, ول شىعارمانىڭ بۇكىل جەلىسى بويى­نا ءوزىنىڭ پايعام­بار­لارعا ءتان سا­بىرلىلىعى مەن سال­يقالىلىعىنا, سوزگە قۇلاق اسۋشىلىعى مەن ءىستىڭ اقىرىن كۇتە­تىندىگىنە سالىپ, بارلىق وقيعا­لاردىڭ بارىسىندا ساررانىڭ ايتقانى مەن كورسەتكەنى بويىنشا ءجۇرىپ وتىرادى. اقىلدىلىعى مەن ادۋىندىلىعى استاسىپ جاتاتىن ايبىندى ايەلىن ول ءتۇپتىڭ تۇبىندە وسىلاي جەڭەدى. بىراق ءوزى باستاعان قايىرلى ءىستى دەندەپ جۇزەگە اسىرۋدىڭ ورايىندا ساررا ءوزىنىڭ ايەلدىگىنە تارتىپ, قىرىق قۇبىلادى, مىڭ وزگەرەدى. ونى ەڭ الدىمەن ايەلگە ءتان قىزعانىش پەن كورە الماۋشىلىقتىڭ جالىن-ءورتى شارپىپ, كوپ جاعدايدا اقىل-ساناسىن تۇمانداتىپ جىبەرىپ جاتادى. مىنە, ساررا مەن اجاردىڭ وسىلايشا قۇبىلعان جانە جاستىق كەزەڭدەرىن كورسەتۋ بارىسىندا رەجيسسەر ولاردى ءۇش تۇرعىدان قاراستىرىپ, وتە ءبىر جاقسى تۇ­جى­رىم تاپقان. وسىلايشا ءبىر قويىلىمنىڭ بارىسىندا ول ساررا مەن اجاردى ءۇش ءتۇرلى كەيىپتە الىپ, ءۇش بىردەي اكتريسانى ساحناعا شىعارادى. ولار جاس ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتىڭ شەڭبەرىندە شەكتەلىپ قالماي, ءبىر-بىرلەرىن ۇدايى الماستىرىپ وتىرادى. سەبەبى, سپەكتاكلدە ءبىر-بىرىمەن تىكەلەي قيىسپايتىن بىرنەشە لينيا كەزەك-كەزەك كەلىپ تۇرادى. وسى ساپىرىلىستا ساررا بىردە ساحناعا ءاز انا بولىپ شىقسا, تاعى بىردە قۇت انا كەيپىندە كورىنەدى. مۇنداي گيپەرتروفيالىق وبرازعا اينالعان اجاردىڭ ءبىر مەزەت ءبيبى اجار بولىپ كەتسە, تاعى بىردە بيكەش رەتىندە توبە كورسەتەتىنى بار. بۇل – رەجيسسەردىڭ قويىلىم قۇرىلىمى جاعىنان ۇسىنعان ءبىر جاڭالىعى. دۇرىسى, بۇرىننان بار تەندەنتسيانى وتە ورىندى پايدالانا ءبىلۋى. جالپى, سپەكتاكلدە بىرنەشە اكتريسانىڭ قاتىسۋىمەن ءبىر ءرولدى پەرفورمانستىق پىشىمدە پايدالانۋ ءبىرشاما ءساتتى شىققان. قويۋشىنىڭ تاعى ءبىر جەتىستىگى – پەساداعى كەيىپكەرلەر اراسىنان تەك وسى ءۇش تۇرپاتتاعى ساررا مەن اجاردى عانا ساحناعا شىعارادى. ال يبراھيم پايعامباردى جاڭعىرىق داۋسى ارقىلى بەرەدى. بۇل ءبىر جاعى رەجيسسەردىڭ پايعامبارلاردى ساحنادان كورسەتۋگە بولمايتىنى سياقتى جازىلماعان ەرەجەنى جاقسى بىلەتىنىن بىلدىرەدى. درامانى ساحنالاۋ ءۇشىن ارنايى اقتاۋ­دان شاقىرىلعان ن.ءجانتورين اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق تەاترىنىڭ رەجيسسەرى گۇلسينا مەر­عاليەۆا قازىرگى زامانعى تالاپ­تارعا ساي قويىلىم شىعارعان. سپەكتاكل زاماناۋي تالاپتار مەن تىلەكتەر دەڭگەيىنەن تابىلۋ جولىندا بارىنشا جاڭارتىلعان, جاڭعىرتىلعان قالىپتا كورسەتىلدى. ءبىزدىڭ بۇل سوزىمىزگە سۋرەتشى بەرىك بۇرباەۆ جاساعان ستسەنوگرافيا دا انىق ايعاق. اسىپ-تاسىپ بارا جاتقان دەكوراتسياسى جوق ساحنا ءبارىبىر ونشالىقتى جۇتاڭ بولىپ كورىنبەيدى. سەبەبى, ونداعى ءاربىر زاتتىڭ ءوز سيمۆولدىق ءمانى مەن بەلگىلەرى بار. وسىنداي از-ماز دۇنيەنى تەك كەرەكتى زاتتار عانا قۇرايدى. مىسالى, اجار اپا­رىلىپ تاستالىپ, سمايىلدى دۇنيەگە كەلتىرگەن سافا جانە مارۆا تاۋلارىنىڭ ارالىعىنداعى اڭعارعا كەلگەندە, ءبىز ساحنادان تەك ءارتۇرلى قويتاستاردى عانا كورەمىز. ال وسى تاستاردىڭ ءبىرىن قوزعاپ قالعاندا, اسپانعا شاپشىپ اتقان تاس بۇلاق وتە كەرەمەت بەرىلگەن. ارنايى ەففەكت قۇرالدارىمەن جا­سالعان سول كورىنىستە شىنىمەن جەر استىنان بۇرقىراپ بۇلاق شىعىپ جاتقانداي ادەمى اسەر قالدىرادى. رەجيسسەر, سونداي-اق, گرەك ميفتەرىندە كەزدەسەتىن وليمپ تاۋى ەتەگىندەگى ادام تاعدىرىن شەشۋشى ايەل – مويرانىڭ ارەكەتىن سارراعا تەلۋ ارقىلى ۇتىپ كەتكەن. ساحنادا ساررا شيىرشىقتالعان وراما ءجىپتى تومەن سالبىراتىپ جىبەرىپ تۇرىپ, ادامزات ءومىرىنىڭ جالعاسىن شەشۋگە تىرىسادى. ەگەر ءجىپ ءۇزىلىپ كەتسە, جەردەگى عۇمىر دا ءۇزىلىپ كەتپەك. قويىلىمدا ءۇش ساررا مەن ءۇش اجاردى سومداعان اكتريسالاردىڭ بارلىعى دا اتاپ وتۋگە تۇرارلىق. ايتالىق, ساررانى بەينەلەگەن «سەرپەر» جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى سايا توقمانعاليەۆا, ءاز انانى الىپ شىققان قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءلايلا بەكنازار-حانينگا, قۇت انانى سومداعان جاستار وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مايرا ومار جونىندە ءسوز بولەك. سول سياق­تى اجاردى ويناعان گاۋھار ءجۇسىپوۆادان باستاپ, ءبيبى اجاردى بەينەلەگەن اينۇر بەرمۇ­حام­بەتوۆا مەن بيكەش رولىندەگى ال­تىنگۇل سەركەباەۆا جونىندە دە وسىنى ايتۋىمىزعا بولادى. ارتىستەر اۆتور ءماتىنىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن جەتە ءتۇسىنىپ, سوزدەردى بۇزباي بەرە بىلگەن. جازۋشى-دراماتۋرگ روزا مۇقا­نوۆا ءوزىنىڭ بۇل پەساسى ارقىلى قازىر الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى, سونىڭ ىشىندە قازاقستان ءۇشىن دە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان دەموگرافيا جايىنا ءبىزدىڭ نازارىمىزدى اۋدارا كەتەدى. ول بۇل پروبلەمانىڭ دۇرىس شەشىلۋى ءۇشىن ايەل-انانىڭ قوعامداعى الاتىن ورنىنا كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالادى. وسى يدەيانى جەتكىزۋدە اۆتور مەن رەجيسسەر ءوز قاھارماندارىنا سانادان تىس ەركىن ستيحيانى ارتىپ قويىپ, ءوزىن ءوزى ۇمىتۋ مەن توزىمدىلىكتىڭ, باعىنىشتىلىق پەن تاباندىلىقتىڭ اراسىنداعى شەكتى زەرتتەيدى, كىمنىڭ تۇبىندە ماحابباتقا قول جەتكىزىپ, كىمنىڭ ودان ايىرىلىپ قالاتىنىن انىق­تايدى. وسىلايشا درامادا قۇ­مارلىق پەن قۇشتارلىقتى ىزدەس­تىرۋگە باعىتتالعان الدەقانداي ءبىر ەكسپەريمەنتتەن ادام جۇيەسىنىڭ باستى سەزىمىن سىناقتان وتكىزەتىن سپەكتاكل كورەرمەننىڭ كوڭىلىنە جىلى ۇيالاپ قالدى. جاڭاگۇل سۇلتانوۆا, تەاترتانۋشى استانا