سان عاسىرلىق تاريحى بار ەلىمىزدىڭ وتكەنىن ويمەن سارالاپ, سوزبەن تۇيىندەر بولساق, ەلىنىڭ تىنىشتىعى جولىندا قولىنا ءبورىلى بايراق ۇستاعان بابالارىمىز « ۇلىمىز – قۇل, قىزىمىز – كۇڭ» بولماسىن دەپ تالاي تاۋقىمەتتى باستان وتكەرگەن. تاريح ساحناسىنان ءبىرجولا جۇتىلىپ كەتپەس ءۇشىن ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا ءبىلىپ, ۇلان-بايتاق جەرىمىزدى بىزگە امانات ەتىپ قالدىرىپ كەتكەن. اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا دا قانشاما رەت الىپ كۇشتەرگە قارسى باس كوتەرگەن.
تاريحشىلارىمىزدىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, ەلىمىزدە ازاتتىق پەن تەڭدىك جولىندا ءبىر عانا رەسەي يمپەرياسىنا قارسى 300-گە تارتا كوتەرىلىس بولىپتى. بىراق, سونىڭ ءبارىن پاتشا وكىمەتى ورىس-كازاك وتريادتارىنان قۇرالعان اسكەرىمەن اياۋسىز باسىپ-جانشىپ وتىرعان.
العاشىندا سىرتقى جاۋعا پانا بولامىز دەگەن اق پاتشانىڭ ويى كەيىن بۇزىلىپ, كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىن باسىپ قالۋعا نيەتتەندى. جەرىمىز بەكىنىستەر سالۋ, قونىستى بولشەكتەۋ, وزىندىك بيلىك جۇيەسىن ەنگىزۋ سول حVIII عاسىرلاردا-اق جۇزەگە اسا باستاعان. مىسالى, رەسەيدەگى ە.پۋگاچەۆ باستاعان شارۋالار كوتەرىلىسى باسىلعاننان كەيىن پاتشا وكىمەتى وعان قاتىسقان كىشى ءجۇز قازاقتارىنا وتارشىلدىق ەزگىنى بۇرىنعىدان دا كۇشەيتىپ جىبەرگەن. بۇل وتارشىلدارعا قارسى سىرىم دات ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ لاپ ەتە تۇسۋىنە سەبەپ بولدى. سونداي-اق, رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق دالاسىنداعى حاندىق بيلىكتى جويۋى, شەكارالىق ايماقتاردا جاڭا بەكىنىستەر سالىپ, جەردى كۇشتەپ تارتىپ الۋدى ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋ قازاق قوعامىندا الەۋمەتتىك قاتىناستاردى شيەلەنىستىرە تۇسكەن. ول كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ (1838-1848) شىعۋىنا سەبەپ بولعان. يساتاي تايمان ۇلى جەتەكشىلىك ەتكەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ (1836-1838) لاپ ەتە تۇسۋىنە دە رەسەي يمپەرياسى مەن ونىڭ سويىلىن سوعۋشى جەرگىلىكتى ەل بيلەۋشىلەردىڭ ادىلەتسىزدىگى ىقپال ەتكەنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە حVIII-ءحىح عاسىرلاردا تۇركىستان ءولكەسىن پاتشا وكىمەتىمەن قاتار, حيۋا, قوقان حاندىقتارىنىڭ ەزۋى دە وسى ايماقتاعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەردىڭ تۇتانۋىنا سەبەپشى بولدى. وعان سىر بويىنداعى جانقوجا باتىردىڭ, تاشكەنتتەگى مولدا قوشىق داتقانىڭ, وڭتۇستىكتەگى مۇسابەك باتىردىڭ, ت.ت. كوتەرىلىستەرى دالەل دەپ ويلايمىز.
ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا رەسەيدە ورشىگەن جۇمىسشىلار قوزعالىسى الىپ يمپەريانىڭ شاڭىراعىن شايقالتا ءتۇستى. سونىمەن قاتار, 1914 جىلى پاتشالىق رەسەي ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ارالاستى. وعان قوسا شەنەۋنىكتەر مەن جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ, بايلاردىڭ زورلىق-زومبىلىعى كۇشەيىپ, قازاقستاندى وتارلاۋ ساياساتى ارتتى. جەرگىلىكتى حالىقتان الىناتىن سالىق 3-4 ەسە كوبەيدى. شارۋالاردىڭ مالىن سوعىس قاجەتىنە دەپ الۋ باستالدى. اسكەري سالىق رەتىندە ءاربىر وتباسى 1 سوم 84 تيىن تولەۋگە مىندەتتى بولدى.
پاتشالىق ەزگى مەن سوعىس اۋىرتپالىعى قازاقستاندا جۇمىسشىلار مەن شارۋالار قوزعالىسىنىڭ ورشۋىنە اكەلدى. 1915 جىلعى ماۋسىم ايىندا ەكىباستۇز, بايقوڭىر كومىر كەندەرىندە, سپاسسك مىس وندىرىسىندە, ورىنبور-تاشكەنت تەمىرجولى بويىندا جۇمىسشىلار بوي كوتەردى. قازاق جاستارىن مايدانداعى تىل جۇمىسىنا الۋ جونىندەگى پاتشانىڭ 1916 جىلعى 25 ماۋسىمداعى جارلىعى مەن «بۇراتانا حالىقتى مەملەكەتتىك قورعانىس جۇمىستارىنا پايدالانۋ ءتارتىبى تۋرالى ەرەجەنىڭ» قابىلدانۋى الەۋمەتتىك جاعدايى مۇشكىل توپتىڭ نارازىلىعىنا ۇشىرادى. جارلىق بويىنشا تۇركىستان مەن دالا ولكەسىنەن مايدانعا وكوپ قازۋعا 400 مىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ دالالىق وبلىستارىنان – 100 مىڭ, جەتىسۋدان 87 مىڭ ادام جىبەرۋ كوزدەلدى. قازاقتاردىڭ تۋى تۋرالى كۋالىگىنىڭ جوقتىعىن پايدالانىپ, بولىستار, باسقارمالار مەن اۋىل ستارشىندارى جاس مولشەرىنىڭ اسىپ كەتكەندىگىنە قاراماستان كەدەي جىگىتتەردى مايدانعا جۇمىسقا الىناتىنداردىڭ «قارا تىزىمىنە قوستى». ال فەودالدار بالالارىنىڭ جاسىن ءوز بەتىنشە ۇلكەيتىپ نەمەسە كىشىرەيتىپ كورسەتىپ, اسكەرگە جىبەرمەۋدىڭ امالىن تاپتى. وسىنداي ادىلەتسىزدىكتەردىڭ كورىنىسى كەدەيلەردىڭ جاپپاي كوتەرىلىپ, بولىستىق باسقارمالاردى تالقانداۋىنا, اۋىل ستارشىندارىن, قاتىگەز بايلاردى قاراۋىلعا الۋىنا, ءىرى فەودالداردىڭ يەلىكتەرىنە شابۋىل جاساۋىنا, جەر ساتۋ جونىندەگى قۇجاتتاردى, الىم-سالىق قاعازدارىن جويىپ جىبەرۋگە دەيىن اكەلدى. سويىل, كەتپەن, شالعى, مىلتىق, قىلىش سەكىلدى قارۋلارمەن قارۋلانعان اشىنعان توپ باي-بولىستاردىڭ ويرانىن شىعارعان. بۇل تۋرالى كورنەكتى قازاق جازۋشىسى س.مۇقانوۆتىڭ «بوتاگوز» رومانىندا ادەمى كورسەتەدى.
ۇلى دالا توسىندەگى ستيحيالى قوزعالىس بىرتە-بىرتە ۇيىمداسقان سيپاتپەن قارۋلى كوتەرىلىسكە ۇلاسىپ, جەتىسۋ مەن تورعاي ءوڭىرى ونىڭ ورتالىقتارىنا اينالدى. ارتىنان بۇكىل قازاقستاندى دا قامتىدى. ونىڭ نەگىزگى كۇشى ۇلتتىق شارۋالاردىڭ قالىڭ توبى, سونداي-اق, سول كەزدە تۋىپ كەلە جاتقان جەرگىلىكتى جۇمىسشى تابىنىڭ وكىلدەرى, قولونەرشىلەر بولدى. سونىمەن بىرگە, كوتەرىلىستىڭ ۇلت-ازاتتىق سيپاتتا بولۋى سەبەپتى قوزعالىسقا قازاق حالقىنىڭ بارلىق توپتارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. كوتەرىلىسشىلەردى جەتىسۋدا بەكبولات اشەكەەۆ, ۇزاق ساۋرىقوۆ, جامەڭكە ءمامبەتوۆ, توقاش بوكين, اۋباكىر ءجۇنىسوۆ, سەرىكباي قاناەۆ, موناي جانە مۇقان ۇزاقباەۆ باسقارسا, تورعايدا امانگەلدى يمانوۆ, ابدىعاپپار جانبوسىنوۆ, ءالىبي جانگەلدين ۇيىمداستىردى. شىلدە ايىنىڭ باس كەزىندە-اق تولقۋلار ۆەرنىي ۋەزىنىڭ باتىس جانە وڭتۇستىك بولىكتەرىن قامتىپ, كوتەرىلىسشىلەرگە بەكبولات اشەكەەۆ, توقاش بوكين, اققوزى قوسان ۇلى جانە باسقالار باسشىلىق ەتتى. حالىق نارازىلىعى ۇدەپ كەتۋىنە وراي, پاتشا ۇكىمەتى ەندىگى تۇستا كوتەرىلىس قيمىلدارىن باسۋ ءۇشىن ءىس-شارالار قولدانۋدى ۇيعاردى. 17 شىلدەدە جەتىسۋدا جانە تۇركىستان ولكەسىندە «سوعىس جاعدايى» جاريالانىپ, پاتشا ۇكىمەتى مۇندا ءىرى اسكەري كۇشتەرىن الىپ كەلدى. اسكەري گارنيزونداردى نىعايتىپ, جەتىسۋعا قونىس اۋدارعان ورىستاردان كوتەرىلىسشىلەردى جازالاۋ ءۇشىن قارۋلى وتريادتار جاساقتادى. جەتىسۋ وبلىسىنىڭ جاركەنت ۋەزى كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ اسى جايلاۋىندا, قارقارانىڭ تاۋلى الابىندا, سامسى, قاستەك, نارىنقول, شارىن, جالاڭاش, قورام ەلدى مەكەندەرى اۋداندارىندا, لەپسى ۋەزىنىڭ سادىر-ماتاي بولىسىندا جانە باسقا جەرلەردە پاتشا جازالاۋشىلارىمەن ءىرى-ءىرى قاقتىعىستار بولدى.
وسىنداي جاعدايدا ب.اشەكەەۆ جەتىسۋدىڭ بىتىراڭقى كوتەرىلىسشىلەر توپتارىن بىرىكتىرۋ ءۇشىن 1916 جىلعى 13 تامىزدا وشاقتى دەگەن جەردە ءارتۇرلى بولىستار وكىلدەرىنىڭ سەزىن شاقىردى. سەزدە ولار «تىل جۇمىستارىنا ادامدار الۋ تۋرالى جارلىق شىعارعان ۇكىمەت ورىندارىنا قارۋلى قارسىلىق كورسەتەمىز, وعان باعىنبايمىز» دەگەن شەشىم شىعاردى. ءوز جاقتاستارىمەن ۇشقوڭىر تاۋىنا ورنىعىپ العان ب.اشەكەەۆ قارۋلى قارسىلىققا دايىندالا باستايدى. سونىمەن بىرگە, كوتەرىلىسشىلەردىڭ قاتارىن جاڭا كۇشتەرمەن تولىقتىرۋ جونىندە شارالار قولدانادى. الايدا, قارۋ-جاراقپەن مۇزداي قارۋلانعان جازالاۋشى وتريادتار جەتىسۋداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى باسىپ-جانشىپ, 7 قىركۇيەكتە ۆەرنىي اسكەري گارنيزونىنىڭ سوتى وتەدى. وندا كوتەرىلىس باسشىلارىنىڭ ءبىرى ب.اشەكەەۆتى ءولىم جازاسىنا كەسىپ, ونى دارعا اسۋ تۋرالى ۇكىم شىعارادى. سوتتىڭ ۇكىمىن وبلىستىڭ گۋبەرناتورى فولباۋم ناق سول كۇنى بەكىتىپ, ۇكىم ءبىر كۇننەن سوڭ, ياعني 1916 جىلعى 9 قىركۇيەكتە ۆەرنىيدىڭ جانىنداعى بورالداي دەگەن جەردە ورىندالادى. سوتسىز جانە تەرگەۋسىز اتىلعانداردى ەسەپتەمەگەندە, سوت ۇكىمىمەن تۇركىستان ولكەسىندە 1917 جىلدىڭ 1 اقپانىنا دەيىن 347 ادام ءولىم جازاسىنا, 168 ادام كاتورگالىق جۇمىستارعا, 129 ادام تۇرمەگە جابىلۋعا كەسىلەدى. سونىڭ سالدارىنان پاتشانىڭ وكىمەت ورىندارى قۋدالاعان 300 مىڭ قازاقتار مەن قىرعىزدار نەمەسە جەتىسۋدىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ تورتتەن ءبىرى قىتايعا قاشۋعا ءماجبۇر بولدى.
ءوز ءداۋىرىنىڭ بەلگىلى اقىنى يسا داۋكەباەۆتىڭ «بەكبولات» اتتى پوەماسىندا حالىق باتىرى بەكبولاتتىڭ بەينەسى شىنايى سۋرەتتەلدى. وسى پوەمادا بەكبولات باتىردىڭ:
«– راس, مەن سوعىسۋعا شىقپاق بولدىم,
باسىڭدى جەر استىنا تىقپاق بولدىم.
راس دەسەڭ, راس ءسوز مەن ايتايىن,
اق پاتشانىڭ تۇقىمىن قۇرتپاق بولدىم», – دەپ اشىق ايتۋى اشىنعان حالىقتىڭ ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسكە شىنداپ دەن قويعانىن اڭعارتسا كەرەك.
قازاقستانداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ ەڭ اۋقىمدى ايماعى تورعاي ءوڭىرى بولدى. مۇندا پاتشاعا قارسى كوتەرىلگەندەر سانى 50 مىڭعا جەتەدى. بۇل كەزدە تورعاي ۋەزى نەگىزىنەن 13 بولىستىقتان تۇراتىن. كوتەرىلىستىڭ باستاپقى كەزەڭىندە تولقۋلار قايداۋىل, اققۇم, قاراتوعاي, سارىتوعاي, قاراقوپا بولىستارىن, سونداي-اق, توسىن, سارىقوپا, ناۋرىزىم, ەكىنشى ناۋرىزىم بولىستارىن قامتيدى. 1916 جىلى 21 قاراشادا 13 بولىس وكىلدەرىنىڭ قۇرىلتايىندا حالىق اراسىنداعى اتاقتى نياز ءبيدىڭ ۇرپاعى ابدىعاپپار جانبوسىنوۆ كوتەرىلىسكە شىققان تورعاي ۋەزىنىڭ حانى بولىپ سايلانادى. قۇرىلتايعا قاتىسۋشىلاردىڭ كەلىسىمىمەن كەنەسارى قاسىموۆتىڭ سەرىگى, اتاقتى يمان باتىردىڭ نەمەرەسى امانگەلدى ۇدەرباي ۇلى يمانوۆ كوتەرىلىسشىلەردىڭ سارداربەگى بولىپ تاعايىندالادى. ورتالىق رەسەيدەن كەلگەن جانە كوپ كەشىكپەي كوتەرىلىسشىلەرگە قوسىلعان, وسى وڭىردە تۋىپ-وسكەن ءالىبي جانگەلدين كوتەرىلىسشىلەردىڭ رۋحاني كوسەمى بولادى. ءا.جانبوسىنوۆ پەن ا.يمانوۆ كوتەرىلىسشىلەردى وندىقتارعا, جۇزدىكتەرگە جانە مىڭدىقتارعا ءبولىپ, ارنايى جاساق قۇرادى. ءاربىر قولدى باسقارۋعا تيىسىنشە ونباسى, ەلۋباسى, ءجۇزباسى, مىڭباسى تاعايىندالادى.
22 قازاندا ا.يمانوۆ باستاعان 15 مىڭ قول تورعاي قالاسىن قورشايدى. مۇنى كورگەن گەنەرال-لەيتەنانت ا.لاۆرەنتەۆتىڭ جازالاۋشى كورپۋسى قالاعا قاراي ءۇش باعىتتا بەت الادى. 16 قاراشادا ا.يمانوۆ باستاعان 12 مىڭ ادامعا جۋىق ساربازدار تۇپقويما پوشتا ستانساسىنا شابۋىل جاسايدى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى, ادام كۇشىن ساقتاۋ ءۇشىن, قاراشانىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تورعايدان 150 شاقىرىم جەرگە جەتىپ, باتپاققارا اۋدانىنا شوعىرلانادى. وسى جەردەن 1916 جىلعى قاراشانىڭ ەكىنشى جارتىسىنان 1917 جىلعى اقپاننىڭ ورتاسىنا دەيىن جازالاۋشىلارعا قارسى پارتيزاندىق ءىس-قيمىلدار ۇيىمداستىرىلادى. كوتەرىلىسشىلەر مەن جازالاۋشىلار اراسىندا تاتىردا, اقشىعاناقتا, دوعال-ۇرپەكتە, كۇيىكتە قيان-كەسكى شايقاستار بولادى. شايقاس 1917 جىلعى اقپاندا بولعان ءتوڭكەرىسكە دەيىن سوزىلادى.
تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ كورنەكتى باسشىسى ءارى كوسەمى امانگەلدى يمانوۆ بەينەسى قازاق اقىندارى شىعارمالارىندا شىنشىلدىقپەن سومدالىپ, كوركەم ادەبيەت تاريحىنان ءتيىستى ورىن الدى. حالىق اقىنى ومار ءشيپيننىڭ «امانگەلدى باتىر» پوەماسىندا باتىردىڭ مىناداي مونولوگى بار:
«پاتشا تۇر سولدات بەر دەپ قىلىپ وكىم,
جاسىمنان,– دەدى باتىر,– بولدىم جەتىم.
قالادان گۋبەرناتوردى الىپ شىعىپ,
جىبەردىم ءبىر قايىرىپ ونىڭ بەتىن».
وسى ءبىر شۋماق ولەڭنىڭ وزىنەن امانگەلدى باتىردىڭ ءورشىل بەينەسىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
قازاق حالقىنىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تورعايدان وزگە بارلىق ايماقتاردا قاتاڭ باسىپ-جانشىلدى. سەمەي جانە اقمولا وبلىستارىندا كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ 12 اتتى اسكەر جۇزدىگى, 11 كۇشەيتىلگەن قارۋلى جاياۋ اسكەر روتاسى قيمىل جاسادى. ال تورعاي كوتەرىلىسشىلەرىنە قارسى پاتشالىق وكىمەت ورىندارى 17 اتقىشتار روتاسىن, 18 كازاك جۇزدىگىن, 4 اتتى اسكەر ەسكادرونىن, 18 زەڭبىرەك, 10 پۋلەمەت جانە باسقا دا كۇشتەرىن اكەپ توككەن. وسىعان قاراماستان تورعاي وبلىسىندا كوتەرىلىس پاتشا ۇكىمەتى قۇلاتىلعاننان كەيىن عانا توقتايدى.
«ادەبيەت – ءومىر ايناسى, زامانا شەجىرەشىسى» دەيتىن بولساق, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ حالىق اقىندارىنىڭ شىعارمالارىنان بەرىك تە لايىقتى ورىن العانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. مىسالى, قازاقتان مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا الۋ تۋرالى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ 1916 جىلعى 25 ماۋسىمداعى جارلىعى شارۋا باققان مومىن قازاق ەلىنىڭ توبەسىنەن جاي تۇسىرگەندەي ەتتى. ەل تولقىدى, حالىق قايعىردى, كۇڭىرەندى. وسى كورىنىستىڭ كۋاسى بولعان اقىن ءسات ەسەنباەۆ «يۋن جارلىعى» اتتى ولەڭىندە: «ەڭبەكشى قازاق بالاسى, زامانامىز تارىلدى. پاتشادان زورلىق, قىسىم بوپ, باسقا نوقتا سالىندى... قۇتىرعان پاتشا قۋلانىپ, كورىنگەنمەن ۇرىستى. قۇيرىعىن باسىپ جىلاننىڭ, سالدى نايزا, قىلىشتى...», – دەپ سۋرەتتەيدى.
ال جىر الىبى جامبىل اقىن بولسا قىرشىنداي قازاق جىگىتتەرىن مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا الىپ جاتقان پاتشانىڭ ءىس-ارەكەتىنە نارازىلىق كوڭىلمەن: «كوگەن كوزدى قوساقتاپ, قالاي قيىپ بەرەمىز؟ كوزدىڭ جاسىن مونشاقتاپ, كوڭىل شەر بوپ ولەرمىز! كوك جايلاۋدى قالدىرىپ, قايدا كوشىپ كەتەرمىز؟ كوكىرەكتى زار قىلىپ, قورلىقپەن قايتىپ وتەرمىز؟... بي, بولىستى ءتاڭىر اتتى, ەل قورعاۋعا جاراماي. اعايىندى اڭىراتتى, كوز جاسىنا قاراماي. ەندى ويلاساق, نە قالدى, اتاجۇرتتان كەتۋ بار. جالعا تىگىپ نە جاندى, تاۋەكەلگە بەكۋ بار», دەپ تولعايدى «پاتشا ءامىرى تارىلدى» اتالاتىن جىرىندا.
ءدۇلدۇل اقىننىڭ «ءزىلدى بۇيرىق», «ءادىلدىك كەرەك حالىققا» اتتى ولەڭدەرى دە وسى تاقىرىپتى ءسوز ەتەدى.
ال بۇزاۋباق اقىن «قۇتى قاشقان پاتشانىڭ» اتتى تولعاۋىندا: «ەل بولماس بۇعان سولدات بەرگەنمەنەن, پاتشانىڭ دەگەنىنە جۇرگەنمەنەن, جاقسىلىق جاۋىزداردان قازاق تاپپاس, سوعىسقا بوسقا بارىپ ولگەنمەنەن. بوزبالا – ەلدىڭ كوركى ماڭدايداعى, قيمىلدا, شاعىڭ كەلدى جاۋ جايداعى. ەرىكسىز قايران ەرلەر, قور بولعانشا, اتقا ءمىن, جاراق اسىن, نايزا ال-داعى», دەپ پاتشانىڭ ز ۇلىمدىعىن اشكەرەلەي كەلە, حالىقتى وعان قارسى قارۋ الۋعا شاقىرادى. اقىن تولەۋ كوبدىكوۆ تە كوتەرىلىس تۋرالى جىرىندا پاتشانىڭ يۋن جارلىعىنىڭ زوبالاڭىن, پاتشا ۇكىمەتىنىڭ بۇراتانا حالىقتارعا جاساپ وتىرعان قياناتىن اياۋسىز اشكەرەلەيدى: «قارشىعا, تۇرىمتايلار جەم قىلارداي, ءبىز قالاي وسىلارعا جاپالاقپىز», دەپ ول ەلىنىڭ نامىسىنا قوزعاۋ سالادى.
1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن كوزبەن كورگەن بولتىرىك, بۇزاۋباق, قۇسايىن, باتتال, سارتاي, ەسقايىر, بولمان, كۇدەرى, ءسات, سۇلەيمەن, كەنەن, ەسداۋلەت اقىندار دا ءوز جىرلارىندا حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر زۇلماتتى شىنايى سۋرەتتەپ, پاتشا وكىمەتىنىڭ وزبىر ساياساتىن وتكىر سىناۋمەن بىرگە, ەلدى وتارشىلدارعا قارسى باس كوتەرۋگە ۇندەيدى. وسى شىعارمالاردىڭ ىشىندە يسا داۋكەباەۆتىڭ «بەكبولات», ومار ءشيپيننىڭ «امانگەلدى باتىر», ءبىرجان بەردەنوۆتىڭ «پريەم» پوەمالارىنىڭ, ءسات ەسەنباەۆتىڭ «يۋن جارلىعى», جامبىل جاباەۆتىڭ «ءزىلدى بۇيرىق», «پاتشا ءامىرى تارىلدى», كۇدەرى اقىننىڭ «امانگەلدىنىڭ تورعايدى الۋى», تولەۋ كوبدىكوۆتىڭ «سارىارقانىڭ سارىنى», بۇزاۋباق اقىننىڭ «قۇتى قاشقان پاتشانىڭ» دەپ اتالاتىن جىر-تولعاۋلارىنىڭ شوقتىعى بيىك. بۇل شىعارمالار ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ شىنايى شەجىرەسى, ولمەس تاريحى ىسپەتتى بولدى. م.اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان», س.مۇقانوۆتىڭ «بوتاگوز» روماندارى وسى كەزەڭنىڭ پروزاداعى وزىق ۇلگىسىنەن سانالادى.
ەلباسىمىز, ن.ءا.نازارباەۆ «تاريح تولقىنىندا» اتتى ەڭبەگىندە قازاقستانداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە جان-جاقتى توقتالا كەلىپ: «...قازاقتاردىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى رەسەيدى قامتىعان جالپىۇلتتىق داعدارىستىڭ ءبىر نىشانى بولدى. بۇقارالىلىعى, قوعامنىڭ بار تارابىن كەڭىنەن قامتۋى, جالپىۇلتتىق ۇراندار ۇسىنۋى, مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارىن قۇرۋ جونىنەن بۇل قوزعالىستى – ۇلت-ازاتتىق رەۆوليۋتسياسى دەپ, پاتشالىق رەسەي وتارىنداعى وسى تەكتەس رەۆوليۋتسيالاردىڭ تۇڭعىشى دەپ باعالاۋعا بولادى», – دەگەن بايلام جاسايدى. ورىندى وي, ءادىل باعا ەكەندىگىندە كۇمان جوق. (نازارباەۆ ن. تاريح تولقىنىندا. – الماتى: اتامۇرا, 1999. – 170-بەت.)
شىندىعىندا دا ءبىزدىڭ حالقىمىز قانشا جۋاس, مومىن, شىدامدى دەگەنمەنەن, جاقسى مەن جاماننىڭ, اق پەن قارانىڭ ارا-جىگىن اجىراتا الاتىنىن, دۇشپاننىڭ شەكتەن تىس قورلىعىنا كونبەيتىنىن وسى 1916 جىلعى تولقۋ ارقىلى دا كورسەتە الدى. بۇل جىلدارداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەر پاتشا وكىمەتىنە قاۋىپ توندىرەر ۇلكەن كۇش بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس.
ءيا, راسىندا دا ءبىزدىڭ حالقىمىز دۇشپان قانشا باسىنسا دا ءوزىنىڭ ار-نامىسىن ولىمنەن بيىك قوياتىن حالىق. مۇنىڭ جارقىن دالەلى – كەشەگى 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى. الەمدى اۋزىنا قاراتقان الىپ يمپەريا كسرو-نىڭ ىدىراۋىنا دا سەبەپ بولعان ءبىزدىڭ باتىرلارىمىز. ءبىز كسرو-دا ءبىرىنشى بولىپ تەڭدىك ءۇشىن, ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن باس كوتەرگەن, سول ءۇشىن جاپا شەككەن حالىقپىز. ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەل بولۋىمىزعا دا وسىنداي نامىسشىلدىعىمىز جەتەلەگەنى انىق. مىنە, بيىل سول زاماندارداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا 100 جىل تولىپ وتىر. ۋاقىت قانشا جۇيرىك دەسەك تە, بۇل ءبىزدىڭ ەلدىڭ ساناسىنان ەشقاشان وشپەيدى.
اقيقاتىندا, ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز ۇلكەن كۇرەستەر مەن تولاسسىز تالپىنىستاردىڭ ارقاسىندا قولىمىزعا قوندى. ەندىگى جەردە وسىنداي باعا جەتپەس بايلىقتى بىزگە قالدىرعان اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىن دارىپتەۋ, ونى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ ءبىزدىڭ ازاماتتىق بورىشىمىز. «بۇرىنعى ەرلىكتى دارىپتەپ قۇرمەتتەمەي, جاڭا ەرلىك جاساۋ بوس اۋرەشىلىك», دەيدى داڭقتى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلى اتامىز. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – وسى اتا-بابالارىمىزدىڭ تەڭدىك جولىندا قۇربان بولعانىن, ار-نامىستى, ادامگەرشىلىكتى اتاق-مانساپتان, دۇنيە-بايلىقتان بيىك ۇستاعانىن كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزۋ بولۋى كەرەك.
باقتيار سمانوۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى
الماتى
سان عاسىرلىق تاريحى بار ەلىمىزدىڭ وتكەنىن ويمەن سارالاپ, سوزبەن تۇيىندەر بولساق, ەلىنىڭ تىنىشتىعى جولىندا قولىنا ءبورىلى بايراق ۇستاعان بابالارىمىز « ۇلىمىز – قۇل, قىزىمىز – كۇڭ» بولماسىن دەپ تالاي تاۋقىمەتتى باستان وتكەرگەن. تاريح ساحناسىنان ءبىرجولا جۇتىلىپ كەتپەس ءۇشىن ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا ءبىلىپ, ۇلان-بايتاق جەرىمىزدى بىزگە امانات ەتىپ قالدىرىپ كەتكەن. اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا دا قانشاما رەت الىپ كۇشتەرگە قارسى باس كوتەرگەن.
تاريحشىلارىمىزدىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, ەلىمىزدە ازاتتىق پەن تەڭدىك جولىندا ءبىر عانا رەسەي يمپەرياسىنا قارسى 300-گە تارتا كوتەرىلىس بولىپتى. بىراق, سونىڭ ءبارىن پاتشا وكىمەتى ورىس-كازاك وتريادتارىنان قۇرالعان اسكەرىمەن اياۋسىز باسىپ-جانشىپ وتىرعان.
العاشىندا سىرتقى جاۋعا پانا بولامىز دەگەن اق پاتشانىڭ ويى كەيىن بۇزىلىپ, كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىن باسىپ قالۋعا نيەتتەندى. جەرىمىز بەكىنىستەر سالۋ, قونىستى بولشەكتەۋ, وزىندىك بيلىك جۇيەسىن ەنگىزۋ سول حVIII عاسىرلاردا-اق جۇزەگە اسا باستاعان. مىسالى, رەسەيدەگى ە.پۋگاچەۆ باستاعان شارۋالار كوتەرىلىسى باسىلعاننان كەيىن پاتشا وكىمەتى وعان قاتىسقان كىشى ءجۇز قازاقتارىنا وتارشىلدىق ەزگىنى بۇرىنعىدان دا كۇشەيتىپ جىبەرگەن. بۇل وتارشىلدارعا قارسى سىرىم دات ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ لاپ ەتە تۇسۋىنە سەبەپ بولدى. سونداي-اق, رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق دالاسىنداعى حاندىق بيلىكتى جويۋى, شەكارالىق ايماقتاردا جاڭا بەكىنىستەر سالىپ, جەردى كۇشتەپ تارتىپ الۋدى ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋ قازاق قوعامىندا الەۋمەتتىك قاتىناستاردى شيەلەنىستىرە تۇسكەن. ول كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ (1838-1848) شىعۋىنا سەبەپ بولعان. يساتاي تايمان ۇلى جەتەكشىلىك ەتكەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ (1836-1838) لاپ ەتە تۇسۋىنە دە رەسەي يمپەرياسى مەن ونىڭ سويىلىن سوعۋشى جەرگىلىكتى ەل بيلەۋشىلەردىڭ ادىلەتسىزدىگى ىقپال ەتكەنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە حVIII-ءحىح عاسىرلاردا تۇركىستان ءولكەسىن پاتشا وكىمەتىمەن قاتار, حيۋا, قوقان حاندىقتارىنىڭ ەزۋى دە وسى ايماقتاعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەردىڭ تۇتانۋىنا سەبەپشى بولدى. وعان سىر بويىنداعى جانقوجا باتىردىڭ, تاشكەنتتەگى مولدا قوشىق داتقانىڭ, وڭتۇستىكتەگى مۇسابەك باتىردىڭ, ت.ت. كوتەرىلىستەرى دالەل دەپ ويلايمىز.
ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا رەسەيدە ورشىگەن جۇمىسشىلار قوزعالىسى الىپ يمپەريانىڭ شاڭىراعىن شايقالتا ءتۇستى. سونىمەن قاتار, 1914 جىلى پاتشالىق رەسەي ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ارالاستى. وعان قوسا شەنەۋنىكتەر مەن جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ, بايلاردىڭ زورلىق-زومبىلىعى كۇشەيىپ, قازاقستاندى وتارلاۋ ساياساتى ارتتى. جەرگىلىكتى حالىقتان الىناتىن سالىق 3-4 ەسە كوبەيدى. شارۋالاردىڭ مالىن سوعىس قاجەتىنە دەپ الۋ باستالدى. اسكەري سالىق رەتىندە ءاربىر وتباسى 1 سوم 84 تيىن تولەۋگە مىندەتتى بولدى.
پاتشالىق ەزگى مەن سوعىس اۋىرتپالىعى قازاقستاندا جۇمىسشىلار مەن شارۋالار قوزعالىسىنىڭ ورشۋىنە اكەلدى. 1915 جىلعى ماۋسىم ايىندا ەكىباستۇز, بايقوڭىر كومىر كەندەرىندە, سپاسسك مىس وندىرىسىندە, ورىنبور-تاشكەنت تەمىرجولى بويىندا جۇمىسشىلار بوي كوتەردى. قازاق جاستارىن مايدانداعى تىل جۇمىسىنا الۋ جونىندەگى پاتشانىڭ 1916 جىلعى 25 ماۋسىمداعى جارلىعى مەن «بۇراتانا حالىقتى مەملەكەتتىك قورعانىس جۇمىستارىنا پايدالانۋ ءتارتىبى تۋرالى ەرەجەنىڭ» قابىلدانۋى الەۋمەتتىك جاعدايى مۇشكىل توپتىڭ نارازىلىعىنا ۇشىرادى. جارلىق بويىنشا تۇركىستان مەن دالا ولكەسىنەن مايدانعا وكوپ قازۋعا 400 مىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ دالالىق وبلىستارىنان – 100 مىڭ, جەتىسۋدان 87 مىڭ ادام جىبەرۋ كوزدەلدى. قازاقتاردىڭ تۋى تۋرالى كۋالىگىنىڭ جوقتىعىن پايدالانىپ, بولىستار, باسقارمالار مەن اۋىل ستارشىندارى جاس مولشەرىنىڭ اسىپ كەتكەندىگىنە قاراماستان كەدەي جىگىتتەردى مايدانعا جۇمىسقا الىناتىنداردىڭ «قارا تىزىمىنە قوستى». ال فەودالدار بالالارىنىڭ جاسىن ءوز بەتىنشە ۇلكەيتىپ نەمەسە كىشىرەيتىپ كورسەتىپ, اسكەرگە جىبەرمەۋدىڭ امالىن تاپتى. وسىنداي ادىلەتسىزدىكتەردىڭ كورىنىسى كەدەيلەردىڭ جاپپاي كوتەرىلىپ, بولىستىق باسقارمالاردى تالقانداۋىنا, اۋىل ستارشىندارىن, قاتىگەز بايلاردى قاراۋىلعا الۋىنا, ءىرى فەودالداردىڭ يەلىكتەرىنە شابۋىل جاساۋىنا, جەر ساتۋ جونىندەگى قۇجاتتاردى, الىم-سالىق قاعازدارىن جويىپ جىبەرۋگە دەيىن اكەلدى. سويىل, كەتپەن, شالعى, مىلتىق, قىلىش سەكىلدى قارۋلارمەن قارۋلانعان اشىنعان توپ باي-بولىستاردىڭ ويرانىن شىعارعان. بۇل تۋرالى كورنەكتى قازاق جازۋشىسى س.مۇقانوۆتىڭ «بوتاگوز» رومانىندا ادەمى كورسەتەدى.
ۇلى دالا توسىندەگى ستيحيالى قوزعالىس بىرتە-بىرتە ۇيىمداسقان سيپاتپەن قارۋلى كوتەرىلىسكە ۇلاسىپ, جەتىسۋ مەن تورعاي ءوڭىرى ونىڭ ورتالىقتارىنا اينالدى. ارتىنان بۇكىل قازاقستاندى دا قامتىدى. ونىڭ نەگىزگى كۇشى ۇلتتىق شارۋالاردىڭ قالىڭ توبى, سونداي-اق, سول كەزدە تۋىپ كەلە جاتقان جەرگىلىكتى جۇمىسشى تابىنىڭ وكىلدەرى, قولونەرشىلەر بولدى. سونىمەن بىرگە, كوتەرىلىستىڭ ۇلت-ازاتتىق سيپاتتا بولۋى سەبەپتى قوزعالىسقا قازاق حالقىنىڭ بارلىق توپتارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. كوتەرىلىسشىلەردى جەتىسۋدا بەكبولات اشەكەەۆ, ۇزاق ساۋرىقوۆ, جامەڭكە ءمامبەتوۆ, توقاش بوكين, اۋباكىر ءجۇنىسوۆ, سەرىكباي قاناەۆ, موناي جانە مۇقان ۇزاقباەۆ باسقارسا, تورعايدا امانگەلدى يمانوۆ, ابدىعاپپار جانبوسىنوۆ, ءالىبي جانگەلدين ۇيىمداستىردى. شىلدە ايىنىڭ باس كەزىندە-اق تولقۋلار ۆەرنىي ۋەزىنىڭ باتىس جانە وڭتۇستىك بولىكتەرىن قامتىپ, كوتەرىلىسشىلەرگە بەكبولات اشەكەەۆ, توقاش بوكين, اققوزى قوسان ۇلى جانە باسقالار باسشىلىق ەتتى. حالىق نارازىلىعى ۇدەپ كەتۋىنە وراي, پاتشا ۇكىمەتى ەندىگى تۇستا كوتەرىلىس قيمىلدارىن باسۋ ءۇشىن ءىس-شارالار قولدانۋدى ۇيعاردى. 17 شىلدەدە جەتىسۋدا جانە تۇركىستان ولكەسىندە «سوعىس جاعدايى» جاريالانىپ, پاتشا ۇكىمەتى مۇندا ءىرى اسكەري كۇشتەرىن الىپ كەلدى. اسكەري گارنيزونداردى نىعايتىپ, جەتىسۋعا قونىس اۋدارعان ورىستاردان كوتەرىلىسشىلەردى جازالاۋ ءۇشىن قارۋلى وتريادتار جاساقتادى. جەتىسۋ وبلىسىنىڭ جاركەنت ۋەزى كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ اسى جايلاۋىندا, قارقارانىڭ تاۋلى الابىندا, سامسى, قاستەك, نارىنقول, شارىن, جالاڭاش, قورام ەلدى مەكەندەرى اۋداندارىندا, لەپسى ۋەزىنىڭ سادىر-ماتاي بولىسىندا جانە باسقا جەرلەردە پاتشا جازالاۋشىلارىمەن ءىرى-ءىرى قاقتىعىستار بولدى.
وسىنداي جاعدايدا ب.اشەكەەۆ جەتىسۋدىڭ بىتىراڭقى كوتەرىلىسشىلەر توپتارىن بىرىكتىرۋ ءۇشىن 1916 جىلعى 13 تامىزدا وشاقتى دەگەن جەردە ءارتۇرلى بولىستار وكىلدەرىنىڭ سەزىن شاقىردى. سەزدە ولار «تىل جۇمىستارىنا ادامدار الۋ تۋرالى جارلىق شىعارعان ۇكىمەت ورىندارىنا قارۋلى قارسىلىق كورسەتەمىز, وعان باعىنبايمىز» دەگەن شەشىم شىعاردى. ءوز جاقتاستارىمەن ۇشقوڭىر تاۋىنا ورنىعىپ العان ب.اشەكەەۆ قارۋلى قارسىلىققا دايىندالا باستايدى. سونىمەن بىرگە, كوتەرىلىسشىلەردىڭ قاتارىن جاڭا كۇشتەرمەن تولىقتىرۋ جونىندە شارالار قولدانادى. الايدا, قارۋ-جاراقپەن مۇزداي قارۋلانعان جازالاۋشى وتريادتار جەتىسۋداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى باسىپ-جانشىپ, 7 قىركۇيەكتە ۆەرنىي اسكەري گارنيزونىنىڭ سوتى وتەدى. وندا كوتەرىلىس باسشىلارىنىڭ ءبىرى ب.اشەكەەۆتى ءولىم جازاسىنا كەسىپ, ونى دارعا اسۋ تۋرالى ۇكىم شىعارادى. سوتتىڭ ۇكىمىن وبلىستىڭ گۋبەرناتورى فولباۋم ناق سول كۇنى بەكىتىپ, ۇكىم ءبىر كۇننەن سوڭ, ياعني 1916 جىلعى 9 قىركۇيەكتە ۆەرنىيدىڭ جانىنداعى بورالداي دەگەن جەردە ورىندالادى. سوتسىز جانە تەرگەۋسىز اتىلعانداردى ەسەپتەمەگەندە, سوت ۇكىمىمەن تۇركىستان ولكەسىندە 1917 جىلدىڭ 1 اقپانىنا دەيىن 347 ادام ءولىم جازاسىنا, 168 ادام كاتورگالىق جۇمىستارعا, 129 ادام تۇرمەگە جابىلۋعا كەسىلەدى. سونىڭ سالدارىنان پاتشانىڭ وكىمەت ورىندارى قۋدالاعان 300 مىڭ قازاقتار مەن قىرعىزدار نەمەسە جەتىسۋدىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ تورتتەن ءبىرى قىتايعا قاشۋعا ءماجبۇر بولدى.
ءوز ءداۋىرىنىڭ بەلگىلى اقىنى يسا داۋكەباەۆتىڭ «بەكبولات» اتتى پوەماسىندا حالىق باتىرى بەكبولاتتىڭ بەينەسى شىنايى سۋرەتتەلدى. وسى پوەمادا بەكبولات باتىردىڭ:
«– راس, مەن سوعىسۋعا شىقپاق بولدىم,
باسىڭدى جەر استىنا تىقپاق بولدىم.
راس دەسەڭ, راس ءسوز مەن ايتايىن,
اق پاتشانىڭ تۇقىمىن قۇرتپاق بولدىم», – دەپ اشىق ايتۋى اشىنعان حالىقتىڭ ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسكە شىنداپ دەن قويعانىن اڭعارتسا كەرەك.
قازاقستانداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ ەڭ اۋقىمدى ايماعى تورعاي ءوڭىرى بولدى. مۇندا پاتشاعا قارسى كوتەرىلگەندەر سانى 50 مىڭعا جەتەدى. بۇل كەزدە تورعاي ۋەزى نەگىزىنەن 13 بولىستىقتان تۇراتىن. كوتەرىلىستىڭ باستاپقى كەزەڭىندە تولقۋلار قايداۋىل, اققۇم, قاراتوعاي, سارىتوعاي, قاراقوپا بولىستارىن, سونداي-اق, توسىن, سارىقوپا, ناۋرىزىم, ەكىنشى ناۋرىزىم بولىستارىن قامتيدى. 1916 جىلى 21 قاراشادا 13 بولىس وكىلدەرىنىڭ قۇرىلتايىندا حالىق اراسىنداعى اتاقتى نياز ءبيدىڭ ۇرپاعى ابدىعاپپار جانبوسىنوۆ كوتەرىلىسكە شىققان تورعاي ۋەزىنىڭ حانى بولىپ سايلانادى. قۇرىلتايعا قاتىسۋشىلاردىڭ كەلىسىمىمەن كەنەسارى قاسىموۆتىڭ سەرىگى, اتاقتى يمان باتىردىڭ نەمەرەسى امانگەلدى ۇدەرباي ۇلى يمانوۆ كوتەرىلىسشىلەردىڭ سارداربەگى بولىپ تاعايىندالادى. ورتالىق رەسەيدەن كەلگەن جانە كوپ كەشىكپەي كوتەرىلىسشىلەرگە قوسىلعان, وسى وڭىردە تۋىپ-وسكەن ءالىبي جانگەلدين كوتەرىلىسشىلەردىڭ رۋحاني كوسەمى بولادى. ءا.جانبوسىنوۆ پەن ا.يمانوۆ كوتەرىلىسشىلەردى وندىقتارعا, جۇزدىكتەرگە جانە مىڭدىقتارعا ءبولىپ, ارنايى جاساق قۇرادى. ءاربىر قولدى باسقارۋعا تيىسىنشە ونباسى, ەلۋباسى, ءجۇزباسى, مىڭباسى تاعايىندالادى.
22 قازاندا ا.يمانوۆ باستاعان 15 مىڭ قول تورعاي قالاسىن قورشايدى. مۇنى كورگەن گەنەرال-لەيتەنانت ا.لاۆرەنتەۆتىڭ جازالاۋشى كورپۋسى قالاعا قاراي ءۇش باعىتتا بەت الادى. 16 قاراشادا ا.يمانوۆ باستاعان 12 مىڭ ادامعا جۋىق ساربازدار تۇپقويما پوشتا ستانساسىنا شابۋىل جاسايدى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى, ادام كۇشىن ساقتاۋ ءۇشىن, قاراشانىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تورعايدان 150 شاقىرىم جەرگە جەتىپ, باتپاققارا اۋدانىنا شوعىرلانادى. وسى جەردەن 1916 جىلعى قاراشانىڭ ەكىنشى جارتىسىنان 1917 جىلعى اقپاننىڭ ورتاسىنا دەيىن جازالاۋشىلارعا قارسى پارتيزاندىق ءىس-قيمىلدار ۇيىمداستىرىلادى. كوتەرىلىسشىلەر مەن جازالاۋشىلار اراسىندا تاتىردا, اقشىعاناقتا, دوعال-ۇرپەكتە, كۇيىكتە قيان-كەسكى شايقاستار بولادى. شايقاس 1917 جىلعى اقپاندا بولعان ءتوڭكەرىسكە دەيىن سوزىلادى.
تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ كورنەكتى باسشىسى ءارى كوسەمى امانگەلدى يمانوۆ بەينەسى قازاق اقىندارى شىعارمالارىندا شىنشىلدىقپەن سومدالىپ, كوركەم ادەبيەت تاريحىنان ءتيىستى ورىن الدى. حالىق اقىنى ومار ءشيپيننىڭ «امانگەلدى باتىر» پوەماسىندا باتىردىڭ مىناداي مونولوگى بار:
«پاتشا تۇر سولدات بەر دەپ قىلىپ وكىم,
جاسىمنان,– دەدى باتىر,– بولدىم جەتىم.
قالادان گۋبەرناتوردى الىپ شىعىپ,
جىبەردىم ءبىر قايىرىپ ونىڭ بەتىن».
وسى ءبىر شۋماق ولەڭنىڭ وزىنەن امانگەلدى باتىردىڭ ءورشىل بەينەسىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
قازاق حالقىنىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تورعايدان وزگە بارلىق ايماقتاردا قاتاڭ باسىپ-جانشىلدى. سەمەي جانە اقمولا وبلىستارىندا كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ 12 اتتى اسكەر جۇزدىگى, 11 كۇشەيتىلگەن قارۋلى جاياۋ اسكەر روتاسى قيمىل جاسادى. ال تورعاي كوتەرىلىسشىلەرىنە قارسى پاتشالىق وكىمەت ورىندارى 17 اتقىشتار روتاسىن, 18 كازاك جۇزدىگىن, 4 اتتى اسكەر ەسكادرونىن, 18 زەڭبىرەك, 10 پۋلەمەت جانە باسقا دا كۇشتەرىن اكەپ توككەن. وسىعان قاراماستان تورعاي وبلىسىندا كوتەرىلىس پاتشا ۇكىمەتى قۇلاتىلعاننان كەيىن عانا توقتايدى.
«ادەبيەت – ءومىر ايناسى, زامانا شەجىرەشىسى» دەيتىن بولساق, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ حالىق اقىندارىنىڭ شىعارمالارىنان بەرىك تە لايىقتى ورىن العانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. مىسالى, قازاقتان مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا الۋ تۋرالى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ 1916 جىلعى 25 ماۋسىمداعى جارلىعى شارۋا باققان مومىن قازاق ەلىنىڭ توبەسىنەن جاي تۇسىرگەندەي ەتتى. ەل تولقىدى, حالىق قايعىردى, كۇڭىرەندى. وسى كورىنىستىڭ كۋاسى بولعان اقىن ءسات ەسەنباەۆ «يۋن جارلىعى» اتتى ولەڭىندە: «ەڭبەكشى قازاق بالاسى, زامانامىز تارىلدى. پاتشادان زورلىق, قىسىم بوپ, باسقا نوقتا سالىندى... قۇتىرعان پاتشا قۋلانىپ, كورىنگەنمەن ۇرىستى. قۇيرىعىن باسىپ جىلاننىڭ, سالدى نايزا, قىلىشتى...», – دەپ سۋرەتتەيدى.
ال جىر الىبى جامبىل اقىن بولسا قىرشىنداي قازاق جىگىتتەرىن مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا الىپ جاتقان پاتشانىڭ ءىس-ارەكەتىنە نارازىلىق كوڭىلمەن: «كوگەن كوزدى قوساقتاپ, قالاي قيىپ بەرەمىز؟ كوزدىڭ جاسىن مونشاقتاپ, كوڭىل شەر بوپ ولەرمىز! كوك جايلاۋدى قالدىرىپ, قايدا كوشىپ كەتەرمىز؟ كوكىرەكتى زار قىلىپ, قورلىقپەن قايتىپ وتەرمىز؟... بي, بولىستى ءتاڭىر اتتى, ەل قورعاۋعا جاراماي. اعايىندى اڭىراتتى, كوز جاسىنا قاراماي. ەندى ويلاساق, نە قالدى, اتاجۇرتتان كەتۋ بار. جالعا تىگىپ نە جاندى, تاۋەكەلگە بەكۋ بار», دەپ تولعايدى «پاتشا ءامىرى تارىلدى» اتالاتىن جىرىندا.
ءدۇلدۇل اقىننىڭ «ءزىلدى بۇيرىق», «ءادىلدىك كەرەك حالىققا» اتتى ولەڭدەرى دە وسى تاقىرىپتى ءسوز ەتەدى.
ال بۇزاۋباق اقىن «قۇتى قاشقان پاتشانىڭ» اتتى تولعاۋىندا: «ەل بولماس بۇعان سولدات بەرگەنمەنەن, پاتشانىڭ دەگەنىنە جۇرگەنمەنەن, جاقسىلىق جاۋىزداردان قازاق تاپپاس, سوعىسقا بوسقا بارىپ ولگەنمەنەن. بوزبالا – ەلدىڭ كوركى ماڭدايداعى, قيمىلدا, شاعىڭ كەلدى جاۋ جايداعى. ەرىكسىز قايران ەرلەر, قور بولعانشا, اتقا ءمىن, جاراق اسىن, نايزا ال-داعى», دەپ پاتشانىڭ ز ۇلىمدىعىن اشكەرەلەي كەلە, حالىقتى وعان قارسى قارۋ الۋعا شاقىرادى. اقىن تولەۋ كوبدىكوۆ تە كوتەرىلىس تۋرالى جىرىندا پاتشانىڭ يۋن جارلىعىنىڭ زوبالاڭىن, پاتشا ۇكىمەتىنىڭ بۇراتانا حالىقتارعا جاساپ وتىرعان قياناتىن اياۋسىز اشكەرەلەيدى: «قارشىعا, تۇرىمتايلار جەم قىلارداي, ءبىز قالاي وسىلارعا جاپالاقپىز», دەپ ول ەلىنىڭ نامىسىنا قوزعاۋ سالادى.
1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن كوزبەن كورگەن بولتىرىك, بۇزاۋباق, قۇسايىن, باتتال, سارتاي, ەسقايىر, بولمان, كۇدەرى, ءسات, سۇلەيمەن, كەنەن, ەسداۋلەت اقىندار دا ءوز جىرلارىندا حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر زۇلماتتى شىنايى سۋرەتتەپ, پاتشا وكىمەتىنىڭ وزبىر ساياساتىن وتكىر سىناۋمەن بىرگە, ەلدى وتارشىلدارعا قارسى باس كوتەرۋگە ۇندەيدى. وسى شىعارمالاردىڭ ىشىندە يسا داۋكەباەۆتىڭ «بەكبولات», ومار ءشيپيننىڭ «امانگەلدى باتىر», ءبىرجان بەردەنوۆتىڭ «پريەم» پوەمالارىنىڭ, ءسات ەسەنباەۆتىڭ «يۋن جارلىعى», جامبىل جاباەۆتىڭ «ءزىلدى بۇيرىق», «پاتشا ءامىرى تارىلدى», كۇدەرى اقىننىڭ «امانگەلدىنىڭ تورعايدى الۋى», تولەۋ كوبدىكوۆتىڭ «سارىارقانىڭ سارىنى», بۇزاۋباق اقىننىڭ «قۇتى قاشقان پاتشانىڭ» دەپ اتالاتىن جىر-تولعاۋلارىنىڭ شوقتىعى بيىك. بۇل شىعارمالار ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ شىنايى شەجىرەسى, ولمەس تاريحى ىسپەتتى بولدى. م.اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان», س.مۇقانوۆتىڭ «بوتاگوز» روماندارى وسى كەزەڭنىڭ پروزاداعى وزىق ۇلگىسىنەن سانالادى.
ەلباسىمىز, ن.ءا.نازارباەۆ «تاريح تولقىنىندا» اتتى ەڭبەگىندە قازاقستانداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە جان-جاقتى توقتالا كەلىپ: «...قازاقتاردىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى رەسەيدى قامتىعان جالپىۇلتتىق داعدارىستىڭ ءبىر نىشانى بولدى. بۇقارالىلىعى, قوعامنىڭ بار تارابىن كەڭىنەن قامتۋى, جالپىۇلتتىق ۇراندار ۇسىنۋى, مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارىن قۇرۋ جونىنەن بۇل قوزعالىستى – ۇلت-ازاتتىق رەۆوليۋتسياسى دەپ, پاتشالىق رەسەي وتارىنداعى وسى تەكتەس رەۆوليۋتسيالاردىڭ تۇڭعىشى دەپ باعالاۋعا بولادى», – دەگەن بايلام جاسايدى. ورىندى وي, ءادىل باعا ەكەندىگىندە كۇمان جوق. (نازارباەۆ ن. تاريح تولقىنىندا. – الماتى: اتامۇرا, 1999. – 170-بەت.)
شىندىعىندا دا ءبىزدىڭ حالقىمىز قانشا جۋاس, مومىن, شىدامدى دەگەنمەنەن, جاقسى مەن جاماننىڭ, اق پەن قارانىڭ ارا-جىگىن اجىراتا الاتىنىن, دۇشپاننىڭ شەكتەن تىس قورلىعىنا كونبەيتىنىن وسى 1916 جىلعى تولقۋ ارقىلى دا كورسەتە الدى. بۇل جىلدارداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەر پاتشا وكىمەتىنە قاۋىپ توندىرەر ۇلكەن كۇش بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس.
ءيا, راسىندا دا ءبىزدىڭ حالقىمىز دۇشپان قانشا باسىنسا دا ءوزىنىڭ ار-نامىسىن ولىمنەن بيىك قوياتىن حالىق. مۇنىڭ جارقىن دالەلى – كەشەگى 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى. الەمدى اۋزىنا قاراتقان الىپ يمپەريا كسرو-نىڭ ىدىراۋىنا دا سەبەپ بولعان ءبىزدىڭ باتىرلارىمىز. ءبىز كسرو-دا ءبىرىنشى بولىپ تەڭدىك ءۇشىن, ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن باس كوتەرگەن, سول ءۇشىن جاپا شەككەن حالىقپىز. ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەل بولۋىمىزعا دا وسىنداي نامىسشىلدىعىمىز جەتەلەگەنى انىق. مىنە, بيىل سول زاماندارداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا 100 جىل تولىپ وتىر. ۋاقىت قانشا جۇيرىك دەسەك تە, بۇل ءبىزدىڭ ەلدىڭ ساناسىنان ەشقاشان وشپەيدى.
اقيقاتىندا, ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز ۇلكەن كۇرەستەر مەن تولاسسىز تالپىنىستاردىڭ ارقاسىندا قولىمىزعا قوندى. ەندىگى جەردە وسىنداي باعا جەتپەس بايلىقتى بىزگە قالدىرعان اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىن دارىپتەۋ, ونى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ ءبىزدىڭ ازاماتتىق بورىشىمىز. «بۇرىنعى ەرلىكتى دارىپتەپ قۇرمەتتەمەي, جاڭا ەرلىك جاساۋ بوس اۋرەشىلىك», دەيدى داڭقتى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلى اتامىز. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – وسى اتا-بابالارىمىزدىڭ تەڭدىك جولىندا قۇربان بولعانىن, ار-نامىستى, ادامگەرشىلىكتى اتاق-مانساپتان, دۇنيە-بايلىقتان بيىك ۇستاعانىن كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزۋ بولۋى كەرەك.
باقتيار سمانوۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى
الماتى
سوڭعى جاڭالىقتار
گرەك-ريم كۇرەسىنەن بىشكەكتە ءتورت جۇلدە الدىق
كۇرەس • كەشە
وسكەمەندە جول اپاتىنان ەكى جۇرگىزۋشى قازا تاپتى
وقيعا • كەشە
پاۆلوداردا ۆولەيبولدان ماۋسىم ۇزدىكتەرى انىقتالادى
ايماقتار • كەشە
استاناداعى بالالار اۋرۋحاناسىندا ءورت شىقتى
وقيعا • كەشە
UWW پرەزيدەنتى نەناد لالوۆيچ قازاقستانعا كەلدى
قوعام • كەشە
قالا كوركىنە اينالماق ەكو-پارك
ەكولوگيا • كەشە
12 ءساۋىر – عىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇنى
پرەزيدەنت • كەشە
ادامزاتتىڭ عارىش كوگىنە سامعاعانىنا – 65 جىل
تەحنولوگيا • كەشە
قازاقستاندا عالىمداردىڭ تابىسى قانداي؟
عىلىم • كەشە
عىلىم – ۇلتتىق قۋاتتىڭ ينتەللەكتۋالدى قالقانى
عىلىم • كەشە
ايدى زەرتتەۋ: قازاقستان عىلىمىنداعى ىزدەنىستەر
عىلىم • كەشە
