جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسيا وسى ماسەلەنى تالقىلادى
جەر رەفورماسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى اراعا اپتا سالىپ استانادا تاعى دا باس قوستى. ادەتتەگىدەي, القالى وتىرىسقا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, جەر رەفورماسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كوميسسيا ءتوراعاسى باقىتجان ساعىنتاەۆ توراعالىق ەتتى.
بۇل جولعى جيىنعا كوميسسيانىڭ 75 مۇشەسىنىڭ 7-ەۋى بەلگىلى سەبەپتەرمەن قاتىسا المادى. ونىڭ ەكەۋى ءوز ەرىكتەرىمەن كوميسسيا قۇرامىنان شىعاتىندارىن ايتقان. قالعاندارى دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى وتكەن جولى دا قاتىسا الماعان بولاتىن.
كوميسسيا توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە اتالعان ماسەلە بويىنشا قارقىندى جۇمىستار اتقارىلۋدا. بارلىق وبلىس ورتالىقتارى مەن استانا جانە الماتى قالالارىندا وتىرىستار ءوتتى. وبلىستاردا سەلەكتورلىق كەڭەس ۇيىمداستىرىلىپ, كوميسسيا مەن جەرگىلىكتى جەرلەردەگى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ءوزارا قاتىناسىنا بايلانىستى ماعلۇماتتار بەرىلگەن. قوعامدىق كەڭەستەرگە دە كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىس-پىكىرلەر جيناقتالىپ, كوميسسيا شتابىنا ۇسىنىلماق.
«بىزگە حالىق سەنىم ارتىپ وتىر. دەگەنمەن, قوعام اراسىندا, اسىرەسە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ايتىلىپ جاتقانداي, ءبىزدىڭ كوميسسيانىڭ قۇزىرىنا كۇمان كەلتىرۋشىلەر دە جوق ەمەس. راس, ءبىزدىڭ كوميسسيا زاڭ قابىلدايتىن پارلامەنت ەمەس, قاۋلى قابىلدايتىن ۇكىمەت ەمەس, بىراق بىزگە پارلامەنتكە ۇسىنىس ەنگىزۋگە قۇزىرەت بەرىلدى. سونى پايدالانا وتىرىپ ءوز ۇسىنىسىمىزدى ەنگىزە الامىز, وسىنىڭ نەگىزىندە ءارى قاراي جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىگىمىز بار. ياعني, جەر كودەكسىندەگى باپتارعا بايلانىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءۇشىن ۇسىنىس ايتۋعا قۇزىرەتىمىز جەتەدى», دەدى باقىتجان ساعىنتاەۆ.
سونداي-اق, جيىن بارىسىندا جەر كودەكسىنىڭ بىرقاتار نورمالارىنا موراتوريدى قامتىعان زاڭ جوباسى جاقىندا پارلامەنتكە تۇسەتىنى ءسوز بولدى. «ەلباسىنىڭ 6 مامىرداعى جارلىعىندا قازاقستان ۇكىمەتى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان شارالاردى قولعا الۋى كەرەك دەپ بەلگىلەنگەن بولاتىن. وسىعان بايلانىستى ايتا كەتەتىن ماسەلە, جەردىڭ بىرقاتار نورمالارىنا موراتوري جاريالاندى. ەندى ۇكىمەت وسىنى رەتتەۋ ءۇشىن زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزەدى. وسىعان بايلانىستى, ۇكىمەت جەر كودەكسىنىڭ بىرقاتار نورمالارىنا 2016 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن موراتوري ەنگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءتيىستى زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. بۇل قۇجات پارلامەنتكە جولدانادى», دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. ونىڭ ايتۋىنشا, پارلامەنتكە زاڭ جوباسى ءتۇسىپ, ونى دەپۋتاتتار قابىلداعان سوڭ, ەلباسىنىڭ 2016 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن جەر كودەكسىنىڭ رەزونانس تۋدىرعان نورمالارىنا موراتوري قامتاماسىز ەتىلەدى.
ودان ءارى ب.ساعىنتاەۆ كوميسسيا جۇمىسىن باستاعاننان بەرگى ەكى اپتا ىشىندە باق بەتتەرىندە 2 مىڭنان اسا ماتەريال جاريالانعانىن, بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ ۇسىنىسى تۇگەل ەسكەرىلىپ, ولاردىڭ قىزۋ تالقىلانىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ, «ءبىز وتكەن وتىرىستا جۇمىس توپتارىنا بولىنە وتىرىپ, ءوز ءىسىمىزدى جالعاستىرۋ تۋرالى مامىلەگە كەلگەنبىز. ولار – زاڭدىق-قۇقىقتىق, اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ, ەكونوميكالىق, راسىمدەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ توبى», دەدى.
ايتا كەتەيىك, كوميسسيانىڭ العاشقى وتىرىسىندا 4 باعىت بويىنشا جۇمىس توبىن قۇرۋ ۇسىنىسى ءبىراۋىزدان قولدانعان بولاتىن. وسىعان وراي, كوميسسيا مۇشەلەرى بۇل جولى جەكەلەگەن جۇمىس توپتارىنىڭ باسشىلارىن سايلادى. ءاربىر توپتىڭ باسشىلىعىنا بىرنەشە كانديدات ۇسىنىلدى. كوپشىلىكتىڭ پىكىرى نەگىزىندە ولاردىڭ ۇكىمەت مۇشەسى نەمەسە دەپۋتات بولماعانى ءجون دەپ كەلىسىلدى. تالقىلاۋ ناتيجەسىندە, ءدالىرەگى, كوميسسيانىڭ ۇيعارىمى بويىنشا اقىلبەك كۇرىشباەۆ – ەكونوميكالىق باعىتتاعى توپتىڭ, مۇحتار تايجان – قۇقىقتىق, مۇرات ابەنوۆ – اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ, دوس كوشىم ءراسىمدەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ۇدەرىسى بويىنشا ۇيىمداستىرۋشىلىق توپتىڭ جەتەكشىسى بولىپ سايلاندى.
كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ تىكەلەي ۇسىنىستارى نەگىزىندە مۇنداعى ەكونوميكالىق توپقا – 26 ادام, قۇقىقتىق توپقا – 14 ادام, ۇيىمداستىرۋشىلىق توپقا – 16 ادام, اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ توبىنا 16 ادام ەنگىزىلگەن. وسىلايشا, كوميسسيا مۇشەلەرى جۇمىس توپتارىنا ءبولىنىپ, ونىڭ جەتەكشىلەرى سايلانعان سوڭ, كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەگە ويىستى. ناقتىلاي ايتقاندا, «جەردى قازاقستاندىقتارعا ساتۋ كەرەك پە, جوق پا؟» دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە اڭگىمە ءوربىدى. ارينە, تالقىلاۋدىڭ ءتارتىبى «ءيا» نەمەسە «جوق» دەگەن قىسقا قايىرۋ ەمەس. ماسەلەن, «ءيا» دەگەندەردىڭ وزدەرى ونداعى كوپتەگەن ماسەلەنى ەسكەرۋ كەرەكتىگىن, كەيبىر تۇيتكىلدەردىڭ شەشىمىن قاراۋ قاجەتتىگىن تالقىلاۋدا اتاپ ءوتتى. ايتالىق, اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ قازاقستان اۋقىمدى جەرى بار, بىراق ونى ءتيىمدى پايدالانا الماي وتىرعان مەملەكەت ەكەنىن ايتتى.
«جەر – حالىقتىڭ ءومىر سۇرەتىن ورتاسى, ەكىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى كاسىپ كوزى. سول كاسىبىنىڭ ارقاسىندا حالىق ءوز تۇرمىسىن دۇرىستاپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا ءبىزدىڭ وسى كۇنگە دەيىن قازاقستانداعى جەردى پايدالانۋىمىز وتە تومەن, ناشار. مەنىڭ ەسەبىم بويىنشا, بىزگە جەردەن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 15-17 پايىزىن الۋعا بولاتىن ەدى. الايدا, ءبىز بۇدان الاتىنىمىز ءالى كۇنگە ءتورت ەسەگە تومەن», دەدى كوميسسيا مۇشەسى ك.ساعاديەۆ. وسىعان بايلانىستى اكادەميك جەرگە قاتىستى ۇستانىمدى وزگەرتپەسە ودان كەلەر پايدا دا تومەندەي بەرەتىنىن العا تارتتى. «سوندىقتان دا, مەن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ مەنشىگىنە جەردى ساتۋدى قولدايمىن. ويتكەنى, بۇلاي بولعان جاعدايدا جەردىڭ ءبىر يەسى بولادى. ول جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋعا, ودان تابىس الۋعا ىنتالى بولادى. ەكىنشىدەن, جەردى قازاقستان ازاماتتارىنا ساتۋ – جەر يەسى ءۇشىن دە ەكونوميكالىق مۇمكىندىك. قازاقتىڭ جەرىن, ونىڭ ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن دۇرىستاۋ كەرەك. وتكەن 25 جىل ىشىندە قازاقستاندا جاڭا, جاقسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا نەگىزدەلگەن اۋىل بوي كوتەردى مە؟ جوق. ەسەسىنە بۇرىنعى كولحوز, سوۆحوز ورتالىقتارى ازىپ-توزىپ بارادى. كەيبىرەۋىن, ءتىپتى, حالىق تاستاپ تا كەتتى», دەدى ك.ساعاديەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, جەردى قازاقستان ازاماتتارىنا ساتۋعا بولادى, الايدا, قانداي نىسانعا نەگىزدەلسە دە باسقالارىنا ساتۋعا جول بەرىلمەۋى كەرەك.
سونىمەن قاتار, اكادەميك «ءبىرىنشىدەن, حالىققا دۇرىس ءتۇسىندىرۋ, دۇرىس ساراپتاما جاساۋ ءۇشىن ءبىز پايدالانۋعا بولاتىن جەردىڭ كولەمىن انىقتاۋعا ءتيىسپىز: وڭتۇستىكتە ازداۋ, سولتۇستىكتە كوپتەۋ بولاتىنى بەلگىلى عوي. دەگەنمەن, ناقتى سانىن شىعارۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, 2013 جىلدان بەرى 1 ملن. 300 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەر عانا ساتىلدى, جالعا بەرىلدى. بۇل از. وسىنىڭ سەبەبى نە؟ مەنىڭ ويىمشا, جەر اۋىلداعى ازاماتتارعا قىمبات. ونى قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. جەر كاداسترىن قاراۋ كەرەك. قىمباتتاۋ. نەگىزگى ماقساتىمىز – ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ يەلىكپەن جەردە جۇمىس ىستەتۋىنە جاعداي جاساۋ. وسىنى ناقتىلايىق, ازاماتتارعا جەڭىلدىكتەردى ويلايىق», دەدى.
سونداي-اق, ول ءوز سوزىندە بۇعان دەيىن اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى تۋرالى زاڭ قابىلدانعانىن, ول زاڭنىڭ جاقسى جاقتارى باسىم ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «25 جىلدىڭ ىشىندە جۇمىس ىستەپ كەلگەن ەلىمىزدىڭ فەرمەرلەر شارۋاشىلىعى قازاقستاندى بايىتىپ, ونىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتۋگە ەش ۇلەس قوسقان جوق. سونىڭ سالدارىنان جەرىمىزدى ەندى سولار قۇنارلاندىرىپ, سولاردىڭ تابىس اكەلەتىنىنە ەشكىم سەنبەيدى. بىزگە قولايلىسى – شارۋاشىلىق ۇجىم. ول بارلىق جەرلەردە دە, بارلىق ەلدەردە دە بولعان», دەدى ك.ساعاديەۆ. ونىڭ پىكىرىنشە, اۋىل شارۋاشىلىعىن ىرىلەندىرەتىن كووپەراتيۆتەرگە قادام باسۋ كەرەك.
«كووپەراتيۆتەرگە بىرىگەتىن بولساق, فەرمەرلەرگە قازىرگى پايدالانىپ وتىرعان جەردەن دە كوپ جەر كەرەك. سوندا عانا ءبىز قازاقستانداعى جەر يەلەنۋشىلەردىڭ سانىن ارتتىرامىز. ارينە, ول ءۇشىن زاڭعا دا تولىقتىرۋ ەنگىزۋ كەرەك», دەدى اكادەميك.
جەردى قازاقستاندىقتارعا ساتۋ-ساتپاۋ ماسەلەسىنە وراي «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد تە ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. «بىرىنشىدەن, قازاق حالقىندا ارقاشان جەردىڭ مەنشىكتى يەسى بولعان. «جەر يەسىز بولماس» دەگەن ءسوز سودان قالعان. ءار رۋ, تايپانىڭ ءوز جەرى, ءوز قونىسى بولدى. سوندىقتان, جەردىڭ مەنشىكتە بولۋى حالقىمىزدىڭ ەسكى زامانداردان كەلە جاتقان ءداستۇرى ەكەندىگىن ۇمىتپايىق. ەكىنشىدەن, جەردى جەكەمەنشىككە بەرۋ ماسەلەسى بۇكىل حالىق بولىپ قابىلداعان اتا زاڭىمىزدا كورسەتىلگەن. سوندىقتان, ءبىز بۇگىن ونى قانداي جاعدايدا جەكەمەنشىككە جانە جالعا بەرۋ ماسەلەسىن تالقىلاعانىمىز ءجون», دەدى ول.
بۇعان قوسا, سپيكەر وتكەن اپتادا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن الماتىدا زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن وتكەن باسقوسۋدا ءتورت ماسەلەگە نازار اۋدارىلعانىن جەتكىزدى. «ءبىرىنشى ماسەلە. ەلباسى توقتاۋ سالعان بۇگىن ءبىز تالقىلاپ وتىرعان كودەكستە جەردى قازاقستان ازاماتتارىنا ساتۋ كوزدەلگەنىمەن, جالعا بەرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلماعان ەكەن. اۋىلدا تۇراتىن, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەردىڭ ءبارىنىڭ جەردى بىردەن ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگى جوق. سول سەبەپتى, جەردى ءوز ازاماتتارىمىزعا دا جالعا بەرۋ نورماسى زاڭدا اشىق كورسەتىلۋگە ءتيىس. ەكىنشى ماسەلە رەتىندە جەردى ساتۋ جانە جالعا بەرۋدىڭ شەكتى مولشەرى زاڭدا انىق بەلگىلەنۋى كەرەكتىگى تالقىلاندى. سوندا ءبىر ادامنىڭ مەنشىگىنە جۇزدەگەن مىڭ گەكتار جەر وتپەيتىن بولادى. ءۇشىنشى ماسەلەنى بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ باستاعان جازۋشىلار كوتەردى. ولار شەكارالىق اۋداندارداعى جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋگە بولمايتىنىن, جالپى شەكارادان 100-150 شاقىرىمداي جەردى مەملەكەت مەنشىگىندە ۇستاۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى. ءتورتىنشى ماسەلە شابىندىق پەن جايىلىمدىق جەرلەرگە بايلانىستى. اۋىلدارىمىزدا ءار قورادان ءورىپ شىعاتىن جەكەمەنشىكتىڭ ازدى-كوپتى مالى بار. ولار ەلدى مەكەندەردىڭ جانىندا ورنالاسقان جايىلىمدىق جەرلەر مەن شابىندىقتاردا باعىلادى. ەرتەڭ وسى جەرلەر جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتسە, اۋىل ادامدارىنىڭ مال باعاتىن جەرى قالماۋى مۇمكىن. سوندىقتان, ەلدى مەكەندەر ماڭىنداعى شابىندىق پەن جايىلىمدىق جەرلەر جەكەمەنشىككە دە, جالعا دا بەرىلمەيتىنى زاڭدا انىق كورسەتىلۋگە ءتيىس. جالپى, «نۇر وتان» پارتياسى وسى ءتورت ۇسىنىستى تۇگەلدەي قولدايدى», دەدى.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى جەكسەنباي دۇيسەباەۆ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەك دەيدى. سونداي-اق, جەردىڭ قولدان قولعا ساتىلىپ كەتپەۋىن بولدىرماۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىسىن ءبىلدىردى.
«اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باستى كاپيتالى, ارينە, ول – جەر. ءبىزدىڭ ەلىمىز نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەننەن كەيىن, ول كاپيتال ەندى جۇمىس جاساۋى كەرەك. سوندىقتان دا, مۇندا باسەكەلەستىك تە, جەكەمەنشىك تە بولۋى قاجەت, جالعا بەرىلۋى دە كەرەك. كىم قاي جولمەن بارعىسى كەلەدى, سول جولدى تاڭداپ, ءوز ءىسىن باستاۋى قاجەت. مىسالعا, ساتىپ الامىن دەگەن ادام زاڭعا سايكەس شەكتەۋلەرمەن السىن, قۇنارلىلىعىن كوبەيتسىن, ءونىمىن السىن, ەلگە دە, ۇكىمەتكە دە, وزىنە دە پايداسىن اكەلسىن», دەدى دەپۋتات. دەگەنمەن, ول جەرلەردىڭ ءتيىمدى ءارى ماقساتتى پايدالانىلۋىنا دا ۇلكەن ءمان بەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. «تاعى ءبىر ماسەلە, xالقىمىزدىڭ دەڭگەيى بىردەي ەمەس, سوندىقتان, ساتىپ المايتىندارعا, ارينە, جەردى جالعا بەرۋدى دە قاراستىرۋ كەرەك سياقتى. وسى جاعىن تولىعىراق قاراپ, ەكى جاعىن دا زەرتتەيىك. كوميسسيامىز قۇرىلدى, زاڭدى تۇردە, جان-جاقتى, اسىقپاي قاراپ, تولىقتىرىپ, ونىڭ بارلىعىن قاراۋعا بولادى. بىراق مەنىڭ ءبىر ويىم: ازاماتتارعا ون سوتىق جەر بەرىلدى. ول دۇرىس بولدى, بىراق كەيىن ءبىر قولدان ەكىنشى قولعا ساتىلىپ كەتتى. جەر بار, بىراق سالىنعان ءۇي جوق. سول سياقتى, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى مەنشىككە وتسە, ونىڭ دا وسىلاي قولدان قولعا ساتىلىپ كەتپەۋىن بولدىرماۋ كەرەك. «ەرتەڭ جەر قولدان قولعا كەتسە, جەر «تاقتايداي» بولىپ جاتادى. بۇل – ەشقانداي ناتيجە بەرمەيتىن دۇنيە. سوندىقتان, وسى جاعىن تەرەڭىرەك قاراۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. مۇمكىن, ون جىلعا دەيىن ساتپاۋ كەرەك دەگەن شەكتەۋ ەنگىزىلۋى كەرەك شىعار. ەگەر ول وڭ ناتيجە كورسەتىپ, العان جەرىنىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرىپ, 15 جىلدا ءناتيجە شىعارىپ جاتسا, وعان ساتۋعا بولادى دەگەن سەكىلدى. ال ەگەر ول جەردەن تەك قانا سول العان قۇنارلىلىعىن عانا قالدىرىپ, ەشقانداي جاڭاشىلدىق اكەلمەسە, وعان ساتۋعا نە ءۇشىن جول بەرۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەر تۋىندايدى», دەدى دەپۋتات.
ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى اقىلبەك كۇرىشباەۆ 2003 جىلى قابىلدانعان كودەكستەگى ءتيىستى نورمالاردى ساقتاپ قالۋ كەرەك دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. «الەمدىك تاجىريبەنى قاراپ وتىرمىز, بۇل ماسەلەدە شىنىندا دا, دامىعان مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگىندە جەكەمەنشىك قۇقىعى بار. ءبىز دە سول دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز كەرەك. بىراق ول ەلدەردىڭ ءبارى كەزىندە جەردىڭ رەفورمالارىن رەۆوليۋتسيا تۇرىندە ەمەس, ەۆوليۋتسيا جاعدايىندا جۇرگىزدى. بۇل ماسەلە ولاردا عاسىرلاپ شەشىلدى», دەگەن رەكتور جەرگە تاۋار رەتىندە ەمەس, ونى ءوندىرىستىڭ قۇرالى رەتىندە قاراۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. ونىڭ پايىمىنشا, بىزدەگى قاتەلىكتىڭ ءبىر باسى وسىندا. وسى ورايدا, ول جەردى ساتۋدى تابىس كوزى, بيۋدجەتتى تولتىرۋدىڭ تەتىگى رەتىندە قاراماۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى. «جەردىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. جەر مۇناي شىعاراتىن مۇنارا ەمەس. بىزدەگى ەگىستىك جەردىڭ 93 پايىزى تولىق جاۋىن-شاشىنعا تاۋەلدى. 7-اق پايىزى سۋارمالى جەر. بۇل جۇمىس بويىنشا, ەرتەڭ ساتىپ الاتىن قوجالىقتارىمىز قالاي الادى؟ قانداي اقشاعا الادى؟ وتكەن اپتادا مەن بىرنەشە شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەستىم. ءيا, ولارعا ون جىلعا سوزىپ تولەۋگە بولادى. 50 پايىز جەڭىلدىك بەرىلىپ وتىر. بىراق سونىڭ وزىندە, مىسالى, اقمولا وبلىسىندا ورتاشا ەسەپپەن 3 مىڭ گەكتار جەر بولاتىن بولسا, ولار جىلىنا 6 ملن. تەڭگە تولەۋى كەرەك. ولارعا بۇل ۇلكەن اقشا. ويتكەنى, ءبىر تابىسىن بىرىنە ازەر جەتكىزىپ وتىرعان قوجالىقتارعا بۇل وتە قيىن بولادى», دەدى ا.كۇرىشباەۆ.
جەر كاداسترىن قايتا قاراۋ, جەر قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, جەردىڭ قۇنارلىلىعىن زەرتتەۋدىڭ تاسىلدەرىن جاڭارتۋ جانە باسقا دا, جالپى جەرگە قاتىستى ماسەلە از ەمەستىگىن العا تارتقان ول بۇل ماسەلەدە اسىعىپ-اپتىعۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ءتۇيدى. سەبەبى, جەر تۋرالى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيانىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرىپ, ونى حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعارماي, جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلمەيدى.
«قازاقستان كارتوپ وسىرۋشىلەر وداعى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى قايرات بيسەتاەۆ جەردى جەكەمەنشىككە بەرۋمەن قاتار, جالعا بەرۋ ينستيتۋتى دا قالۋى ءتيىس دەگەن ۇسىنىسىن العا تارتتى. ول بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ينۆەستيتسياعا مۇقتاج ەكەندىگىن باسا ايتتى. «كوپتەگەن شارۋالاردى جەردىڭ الاياقتىق نىسانىنا اينالىپ كەتۋ قاۋپى الاڭداتادى. مۇندايعا جول بەرمەۋ ءۇشىن بىزدە مىناداي ۇسىنىس بار. جەردى جەكەمەنشىككە اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىندە 5 جىل جەمىستى جۇمىس ىستەگەن زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار عانا ساتىپ الا الاتىن بولسىن. سونداي-اق, جەرگە تىكەلەي ينۆەستيتسيانىڭ كەلگەنى دۇرىس», دەپ تۇيىندەدى ول.
حالىقارالىق ادام قۇقىعى ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى جانۇزاق اكىمنىڭ پايىمىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى ستراتەگياسىندا ەكونوميكالىق تەتىك بولۋى كەرەك. «جەرگە بايلانىستى بىزدە ءارتۇرلى باعدارلامالار بولدى. ەڭ ءبىرىنشى – 1995 جىلعى جەكەشەلەندىرۋ. Cودان كەيىن ناقتى ۇلكەن قادامدار جاسالعان جوق. وسى باعىتتاعى ستراتەگيانىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق تەتىك بولۋى كەرەك, ەگەر ول بولماي قانشا زاڭ قابىلداساق تا داعدارىستار تۋىنداي بەرەدى», دەدى ج.اكىم. بۇل تۇرعىدا ول مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى ستراتەگيانىڭ تەتىكتەرىن تابۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, ۇلتتىڭ نەگىزگى عاسىرلار بويى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان شارۋاشىلىقتارىن ۇمىتپاۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. «جەردى ماڭگى دەپ قاراپ, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن بىرتىندەپ بەرۋ كەرەك. ياعني, بارلىعىن بەرە سالماي, جەكەگە بەرگەندە دە وسى ۇستانىمدى ەسكەرۋ ماڭىزدى. سوندا وسىنداي تەتىكتەر بولسا, قابىلدايتىن زاڭدارىمىزدا ناقتىلىق ەسكەرىلەدى. مۇنىمەن قوسا, ۇلتتىق برەندتەرىمىزدى ءوسىرۋ كەرەك. وسى رەتتە جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ ءمانى ەرەكشە», دەدى ول.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ازات پەرۋاشەۆ جەكەمەنشىككە جەر ساتۋ بارىسىندا ول جەرلەردىڭ كەپىلدىك رەتىندە بانكتەرگە وتكىزىلەتىندىگىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. «كەز كەلگەن كاسىپكەر جەكەمەنشىكتى قولدايدى. ول نارىقتىق ەكونوميكانىڭ زاڭدىلىعى دەسە دە بولادى. سول سەبەپتەن ءبىز ستراتەگيالىق باعىت رەتىندە وتانداستارىمىزعا جەردى ساتىپ الۋعا مۇمكىنشىلىك بەرۋىمىز كەرەك. ارينە, ول تەك قازاقستاندىقتارعا. ال باستى ماسەلە, مەنىڭشە, جەكەمەنشىكتە ەمەس. باستى ماسەلە – تارتىپتە. كوميسسيا قابىلداعان شەشىم ەل ءۇشىن تابىستى بولۋى كەرەك. ءتارتىپ اشىق, ادال, ناقتى بولۋى كەرەك دەپ سانايمىن», دەدى ا.پەرۋاشەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, جەردى ساتىلىمعا شىعارۋعا اسىقپاۋ كەرەك, سەبەبى, مۇندا شەشىلمەگەن ماسەلەلەر وتە كوپ.
«ەگەر جەردى ينۆەستيتسيا كوزى رەتىندە قارايتىن بولساق, وندا ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى بار. كەلىستىك دەلىك, جەر جەكەمەنشىك بولادى, ادامدار ونى كەپىلدىككە قويا باستايدى. ەرتەڭ ولار پايدانى ءبىر رەت الادى, ەكىنشىسىندە شىعىنعا باتىپ قالۋى عاجاپ ەمەس قوي. اۋىل شارۋاشىلىعى – اۋمالى-توكپەلى شارۋا, قاۋىپ-قاتەرى وتە كوپ بيزنەس. ەرتەڭ سوسىن ول جەرلەردىڭ يەسى بانكتەر بولىپ قالماق. شارۋالار تاعى دا ءوز جەرىن جالعا الۋشى بولىپ قالادى. بىراق بانك جەردى مەملەكەت سياقتى تومەن ستاۆكامەن جالعا بەرمەيدى. ەرتەڭ بانكتەر اۋىل شارۋاشىلىعىن ءوزىنىڭ مەنشىكتەرىنە اينالدىرىپ الادى دا, شارۋالار ءوز جەرىن جالعا الۋشى رەتىندە تاعى قۇر قالادى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋدىڭ جۇيەلى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بيىلدان باستاپ, گەكتار بويىنشا سۋبسيديا بەرۋ توقتاتىلدى. دەگەنمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن گەكتار بويىنشا سۋبسيديا ءبولۋ كەرەك دەپ كورسەتىلگەن. وسى جونىندە ءبىز دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىق. اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋدى جونگە كەلتىرمەيىنشە, جەردى جەكەمەنشىككە بەرگەن كەزدە ءبىراز قاتەرلەرگە تاپ بولۋىمىز ىقتيمال», دەدى ول. ا.پەرۋاشەۆ, سونداي-اق, قازاقستانمەن كورشى ەلدەردىڭ كومپانيالارىنا جەردى جالعا بەرمەۋ كەرەك دەپ سانايدى. «جەردى ينۆەنتاريزاتسيادان وتكىزىپ, تۇگەندەپ المايىنشا, جەردى جالعا دا, جەكەمەنشىككە دە بەرۋگە بولمايدى. بىراق ءبىز وتانداستارىمىزعا جەردى بەرۋدى قولدايمىز. ول ءۇشىن الدىمەن نەمەن جۇمىس ىستەپ وتىرمىز, سونىڭ بارلىعىن جونگە كەلتىرگەن ءجون», دەدى دەپۋتات.
«ۇلت تاعدىرى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى دوس كوشىم جەردى ساتۋ مەن جالعا بەرۋدىڭ اراسىندا سونشالىقتى ايىرماشىلىق جوق بولىپ وتىرعاندىعىنا نازار اۋدارتتى.
«جەرگە قاتىستى ءۇش ماسەلە بار: ءبىرىنشى – ەكونوميكالىق تيىمدىلىك, ەكىنشى – قازاق حالقىنىڭ مەنتاليتەتى مەن پسيحولوگياسى, ءۇشىنشى – بۇرىنعى جەر رەفورماسىنىڭ ناتيجەسى. ءبىز قازىر قاپشاعايدىڭ جاعاسىنا بارىپ سۋعا تۇسە الماي, بالىق اۋلاي الماي قالدىق. الاكولدە, بالقاشتا دا جاعداي سولاي. قابانباي, بوگەنبايلار ءتىرىلىپ كەلسە دە وزدەرى قورعاعان جەردە ەمىن-ەركىن جۇرە المايتىن ەدى. بۇل 2003 جىلى جەرگە مەنشىك ەنگەنىنىڭ سالدارىنان بولىپ وتىر», دەدى دوس كوشىم. سونىمەن قاتار, كوميسسيا مۇشەسى جەردى ساتۋ مەن ونى جالعا بەرۋ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى تۇسىنە الماي وتىرعانىن جەتكىزدى. «ەشكىم جەردى مەنشىكتەپ الىپ كەتە المايدى. بيلىك تە تارتىپ الا المايدى. 49 جىلعا جالعا بەرىلسە, سوسىن تاعى 49 جىلعا الۋعا بولادى. مەنىڭ ويىمشا, وسىنىڭ ءوزى ءبىر عانا تەرمين سەكىلدى «ساتۋ» جانە «جالعا الۋ» دەگەن. اسىپ بارا جاتقان ايىرماشىلىق تا جوق», دەدى د.كوشىم.
ال «جەلتوقسان» حالىقتىق-پاتريوتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى نۇرلىبەك قۋانباەۆ جەردىڭ ساتىلۋىنا تۇپكىلىكتى قارسى ەكەندىگىن ءبىلدىردى. «مەن جالپى جەردىڭ ساتىلۋىنا تۇپكىلىكتى قارسىمىن جانە جەردى ساتۋ ماسەلەسىنىڭ كوتەرىلۋىن مۇلدەم تۇسىنە المايمىن. سەبەبى, قازىر ەل ازاماتتارىنىڭ باسىم بولىگى جەردى قالاي وڭدەۋ, قايتىپ يگەرۋ تۋرالى جان-جاقتى ءارى تەرەڭ ءىلىم-ءبىلىم, تاجىريبەسى بولماسا دا جەردىڭ ساتىلۋىنا قارسى بولىپ وتىر. ال ەندى ءبىز ەرتەڭ جەردى ساتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايتىن بولساق, ەلدىڭ ءىشى نە بولادى. سوندىقتان دا, جەردى مۇلدەم ساتپاۋ كەرەك», دەدى ن.قۋانباەۆ.
قوعام قايراتكەرى مۇرات ابەنوۆ الەۋمەتتىك تەڭدىك ماسەلەسىنە نازار اۋدارىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا نيەت بىلدىرگەن ازاماتتارعا 10 گەكتار جەردى تەگىن ۇلەستىرۋدى ۇسىندى. اڭگىمە الەۋمەتتىك تەڭدىك جايىندا. مىسالعا, جەردى ۇلەستىرۋ كەزىندە كوپتەگەن الەۋمەتتىك توپتار, مۇعالىمدەر, دارىگەرلەر جەرسىز قالىپ وتىر دەگەن پىكىر ايتىلۋدا. قازىر كەزەكتى جەر رەفورماسى باستالدى, بۇل جولى دا الەۋمەتتىك توپتاردىڭ جەرسىز قالىپ وتىرعانىن ەشكىم ەسكەرىپ وتىرعان جوق. ءبىز قالادا تۇرامىز, ەگەر جەر بەرسە, اۋىلعا قايتۋعا قارسى ەمەسپىز. وسىنى بىزدە نەگە ەنگىزبەسكە؟ رەسەيدە مۇنداي تاجىريبە بار», دەدى م.ابەنوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, قوعامدى ءدۇرلىكتىرمەي, ىشكى ميگراتسيانى وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك تۋدىراتىن جاعدايلاردى قاراستىرۋ كەرەك. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول «جەردى ساتۋ جاعدايىنا كەلەتىن بولساق, مۇندا ەكىجاقتى پىكىر بار. ءبىرى – جالعا بەرۋ, ەكىنشىسى – ساتۋ. وسى ورايدا جەردى بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە جالعا بەرۋ نەمەسە ساتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بەكبولات تىلەۋحاننىڭ ويىنشا, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى جەرگىلىكتى جەردەگى قوعامدىق كەڭەستەر ارقىلى تاراتىلۋى قاجەت. «جەردىڭ تاراتىلۋى جەرگىلىكتى قوعامدىق كەڭەس ارقىلى ىسكە اسۋى قاجەت. بۇل – مەنىڭ ۇسىنىسىم. ول ءۇشىن «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك. ول جۇيە قالاي ىسكە اسادى؟ اكىم جەردى تاراتۋ ماسەلەسىن جالعىز ءوزى شەشپەيدى. مەنىڭ ويىمشا, قوعامدىق كەڭەستىڭ قۇرامىندا 7-9 ادام بولۋى قاجەت. ولاردىڭ ىشىندە جەر ماسەلەسىن بىلەتىن ماماندار, سول ەلدىڭ اقساقالدارى, اۋىل بيلەرى, سوسىن جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر بولعانى دۇرىس. سوسىن ولاردىڭ جۇمىسى اشىق بولۋى شارت. ايتا كەتەر تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, جالپى, جەر ماسەلەسىنە قاتىستى جەمقورلىققا سالىنعان ادامنىڭ ارەكەتى «وتانىن ساتقان» بابىمەن جازالانسا, دۇرىس بولار ەدى», دەدى ب.تىلەۋحان.
ساياساتتانۋشى مارات شيبۇتوۆ ءىرى جەر پايدالانۋشىلارعا قارجىلىق ەسەپتىلىگىن كوپشىلىككە جاريا ەتۋدى مىندەتتەۋدى ۇسىندى. سونداي-اق, شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنا جەردى تەگىن بەرۋ تۋرالى ويىمەن ءبولىستى. ەلىمىزدە جەردى جالعا الىپ وتىرعان 180-گە جۋىق شارۋا قوجالىعى بار ەكەن. سولاردىڭ 120 مىڭعا جۋىعى شاعىن شارۋا قوجالىقتارى. بۇلارعا جەر تەگىن بەرىلسە, الەۋمەتتىك ماسەلە شەشىلەدى دەپ ەسەپتەيدى. «50 گەكتارعا جەتپەيتiن جەردi جالداپ وتىرعان ازاماتتارىمىزعا وسى جەردi تەگiن بەرەيiك. بۇل شامامەن 120 مىڭعا جۋىق شارۋا قوجالىعى. بiز بiردەن الەۋمەتتiك ماسەلەنi شەشەمiز. بۇل جەردi ساتىپ الۋعا كوپ قاراجات كەرەك ەمەس. ياعني, كوپ پايدا تۇسە قويمايدى», دەگەن ۇسىنىس ايتتى مارات شيبۇتوۆ.
كوميسسيا مۇشەسىنىڭ بۇل ۇسىنىسىن مۇحتار تايجان دا قولدادى. ول دا شاعىن شارۋاشىلىقتارعا جەر تەگiن بەرiلۋi كەرەك دەپ ەسەپتەيدi. «قازاقستان ازاماتتارىنا جەردi جەكەمەنشiككە الۋعا رۇقسات بەرۋiمiز كەرەك دەپ ويلايمىن. جاسىراتىنى جوق, بۇل – بiزدiڭ شارۋالاردىڭ ارمانى. ارينە, وعان ناقتى شارتتار بولۋى كەرەك. جاڭا بiر ۇسىنىس ايتىلدى. جەردi جەكەمەنشiككە الماس بۇرىن, ول جەرمەن بەس جىل جاقسىلاپ اينالىسۋى كەرەك. سوسىن كوميسسيا قۇپتاعاننان كەيiن وعان جەكەمەنشiككە بەرۋگە بولادى», دەدi م.تايجان.
ساياساتتانۋشى ايدوس سارىمنىڭ پايىمداۋىنشا, بۇگىندە قوعامدا تۋىنداعان بار ماسەلە زاڭنىڭ ورىندالۋىنا كەلىپ تىرەلىپ وتىر. «بۇكىل ماسەلە زاڭنان, كونستيتۋتسيادان تۋىنداعان جوق, ماسەلە ونىڭ اتقارىلۋىندا بولىپ وتىر. باستى ماسەلە – زاڭنىڭ ورىندالۋى, حالىق پەن بيلىكتىڭ مادەنيەتى. اينالىپ كەلگەندە, ءبارى وسىعان تىرەلىپ وتىر. ويتكەنى, زاڭدى اينالىپ وتەتىن جولدار كوپ», دەدى ول.
«وسىنداي ماسەلەلەردى ءوزىمىز ءۇشىن ءتۇسىنىپ العانىمىز ءجون. نارىقتىق ۆەكتور دەسەك, وسى باعىتتا ءبارىمىز قوزعالايىق. ياعني, جەمقورلىقپەن كۇرەسەمىز دەيمىز دە, سوسىن جول ساقشىسىنا پارا بەرىپ جاتامىز عوي. وسىنداي بولماۋى قاجەت. ناقتى جۇمىسقا كىرىسكەن كەزدە, كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا باسقاشا كوزقاراستار كەرەك سياقتى», دەدى ا.سارىم. سونداي-اق, ول قازاقستان بويىنشا جەر الۋ كەزەگىندە تۇرعانداردىڭ قاتارى كوپتىگىنە نازار اۋداردى.
«ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ بىزگە ۇسىنعان مالىمەتتەرىنە كوز جۇگىرتسەك, قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكا بويىنشا 1 ملن. 100 مىڭ ادام زاڭ شەڭبەرىندە تەگىن بەرىلەتىن 10 سوتىق جەر الۋ كەزەگىندە تۇر ەكەن. سونىڭ ىشىندە الماتى قالاسىنىڭ وزىندە بۇل كورسەتكىش 150 مىڭنان اسادى. دەمەك, جەر ماسەلەسىندە حالىقتىڭ الاڭدايتىن ءجونى بار. ەلدىڭ ءبارى دە 10 سوتىق جەرگە يە بولعىسى كەلەدى. ال ەندى جەر ساتىلاتىن بولسا, ونداي مۇمكىندىك بولماي قالا ما دەگەن قاۋىپ بار ەل ىشىندە. ماسەلەن, جەكە ءوز باسىم جالپى جەردىڭ ساتىلۋىنا قارسى بولماسام دا, بۇگىنگى تۇرمىس-تىرشىلىگىمىز بەن جاعدايىمىزعا قاراپ, بۇل ويىمنان قاۋىپتەنەمىن. جەردى ساتۋ-ساتپاۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ليبەرالدىق تۇرعىداعى ادام رەتىندە مەن جەردىڭ ساتىلعانىن قالايمىن. بىراق مەن كوپ نارسەدەن قاۋىپتەنىپ, قورقا باستايمىن», دەگەن ول جالپى, ءبىزدىڭ قازىرگى جاعدايىمىزدا بۇل ماسەلەنى تالقىلاۋ ءتيىمسىز ەكەنىن, جالپى, قوعامدىق پسيحولوگيامىزدى وزگەرتپەي, جەر ساتۋ جايلى وي قوزعاۋ قاجەتسىز دەپ سانايتىنىن ايتتى.
ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى زاۋرەش بايمولدينا رەسپۋبليكادا ازاماتتاردىڭ جەرگە جەكەمەنشىك قۇقىعىن ساقتاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى. «جەكەمەنشىك فاكتىسى بار. مەن جەكەمەنشىك يەلەرى ءىرى جەر يەلەنۋشىلەر تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىن. ءبىزدىڭ ازاماتتار جەكەمەنشىك يەلەرى بولىپ تابىلاتىن سوناۋ 25 جىل بۇرىن الىنعان شارتتى جەر ۇلەستەرى ءسوز بولىپ وتىر. قالايشا جەكەمەنشىكتى الىپ تاستاۋ تۋرالى ماسەلەنى قوزعاي الامىز؟», دەدى ز.بايمولدينا. «بۇل دەگەنىمىز, سول جەردە تۇرىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقان شارۋالاردان جەكەمەنشىگىن تارتىپ الامىز دەگەن ءسوز. ولار ءۇشىن بۇل كۇنكورىس كوزى بولعان جەكەمەنشىكتىڭ ەڭ ۇلكەن نىسانى. بۇل جاعىن دا ويلاۋ قاجەت. ءبىز ازاماتتارعا تيەسىلىنى تارتىپ الا المايمىز. مۇنداي ەش جەردە بولماعان دا شىعار», دەدى ول. ادىلەت مينيسترلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تۇسىندىرگەندەي, كونستيتۋتسيادا, سايكەسىنشە, جەر كودەكسىندە جەكەمەنشىككە رۇقسات ەتىلگەن. سونىمەن قاتار, ول جەر كودەكسى جەر تەلىمدەرى قانداي جاعدايدا جەكەمەنشىكتە بولا المايتىنى تۋرالى نەگىزدەر ءتىزىمىن قاراستىراتىنىنا نازار اۋداردى. «وتىرىس بارىسىندا جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەرلەرگە نازار اۋدارىلدى. جەر كودەكسىنىڭ 26-بابىندا حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىنە ارنالعان جايىلىمدىق, شابىندىق جەرلەر ازاماتتار مەن مەملەكەتتىك زاڭدى تۇلعالارعا جەكەمەنشىككە بەرىلمەيتىندىگى تۋرالى جازىلعان», دەپ مالىمدەدى ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى.
وتىرىستى كوميسسيا توراعاسى, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ب.ساعىنتاەۆ قورىتىندىلادى.
«العاشقى وتىرىسپەن سالىستىرعاندا, بۇگىنگى ەكىنشى وتىرىستا جۇيەلى تۇردە جۇمىستى باستادىق. ويتكەنى, وتكەن جولى نەگىزىنەن ءاربىر كوميسسيا مۇشەسى ءوزىنىڭ پىكىرىن ايتقىسى كەلدى جانە وسى مۇمكىندىك بارشاسىنا بەرىلدى. بۇگىن دە پىكىرلەر كوپ بولدى, 38 ادام ويىمەن ءبولىستى. ەكى ماسەلەگە ءمان بەرىلدى: ءبىرىنشىسى – جەر تىپتەن ساتىلماسىن, ال ەكىنشىسى – جەر قانداي تارتىپپەن ساتىلادى. وسى رەتتە ەنگىزىلەتىن شەكتەۋلەر, شەكارانىڭ توڭىرەگىندەگى جانە اۋىل-ايماقتىڭ ماڭىنداعى جەرلەر, الدىندا بەرىلگەن جەرلەر ماسەلەسى, بەرىلەتىن جەردىڭ كولەمى, جەردى تەگىن بەرۋ جانە باسقا دا باعىتتاردا ءتۇرلى ۇسىنىستار ايتىلدى. مۇنىڭ بارلىعىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ ءۇشىن بۇگىن 4 جۇمىس توبى قۇرىلدى. وندا كوميسسيا مۇشەلەرى اراسىنان ۇسىنىلعان ازاماتتار جەتەكشى بولىپ بەكىتىلدى», دەدى ب.ساعىنتاەۆ. بۇل تۇرعىدا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اتالعان جۇمىس توپتارى كەلەسى سەنبىگە دەيىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ بارلىعىن تالقىعا شىعاراتىنىن ءمالىم ەتتى.
«كەلەسى وتىرىستا ءبىز «جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرەمىز بە, بەرمەيمىز بە, سونى تالقىلايتىن بولامىز. سودان كەيىن, وسى ۇلكەن ەكى تاقىرىپ ايتىلىپ, تالقىلانىپ بىتكەننەن سوڭ, حالىق الدىنا شىعاتىن شىعارمىز, ول ءۇشىن دە ءوزىمىزدىڭ پوزيتسيامىز, ۇسىنىسىمىز بولۋى كەرەك. ونداي ۇسىنىس بولماسا, جاي حالىققا بارۋ قيسىنسىز, ولار دا ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى كۇتىپ وتىر», دەدى ب.ساعىنتاەۆ. سونىمەن, كەلەسى وتىرىس الداعى سەنبىگە, ياعني 28 مامىرعا بەلگىلەندى.
جولدىباي بازار,
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
جەر رەفورماسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى اراعا اپتا سالىپ استانادا تاعى دا باس قوستى. ادەتتەگىدەي, القالى وتىرىسقا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, جەر رەفورماسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق كوميسسيا ءتوراعاسى باقىتجان ساعىنتاەۆ توراعالىق ەتتى.
بۇل جولعى جيىنعا كوميسسيانىڭ 75 مۇشەسىنىڭ 7-ەۋى بەلگىلى سەبەپتەرمەن قاتىسا المادى. ونىڭ ەكەۋى ءوز ەرىكتەرىمەن كوميسسيا قۇرامىنان شىعاتىندارىن ايتقان. قالعاندارى دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى وتكەن جولى دا قاتىسا الماعان بولاتىن.
كوميسسيا توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە اتالعان ماسەلە بويىنشا قارقىندى جۇمىستار اتقارىلۋدا. بارلىق وبلىس ورتالىقتارى مەن استانا جانە الماتى قالالارىندا وتىرىستار ءوتتى. وبلىستاردا سەلەكتورلىق كەڭەس ۇيىمداستىرىلىپ, كوميسسيا مەن جەرگىلىكتى جەرلەردەگى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ءوزارا قاتىناسىنا بايلانىستى ماعلۇماتتار بەرىلگەن. قوعامدىق كەڭەستەرگە دە كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىس-پىكىرلەر جيناقتالىپ, كوميسسيا شتابىنا ۇسىنىلماق.
«بىزگە حالىق سەنىم ارتىپ وتىر. دەگەنمەن, قوعام اراسىندا, اسىرەسە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ايتىلىپ جاتقانداي, ءبىزدىڭ كوميسسيانىڭ قۇزىرىنا كۇمان كەلتىرۋشىلەر دە جوق ەمەس. راس, ءبىزدىڭ كوميسسيا زاڭ قابىلدايتىن پارلامەنت ەمەس, قاۋلى قابىلدايتىن ۇكىمەت ەمەس, بىراق بىزگە پارلامەنتكە ۇسىنىس ەنگىزۋگە قۇزىرەت بەرىلدى. سونى پايدالانا وتىرىپ ءوز ۇسىنىسىمىزدى ەنگىزە الامىز, وسىنىڭ نەگىزىندە ءارى قاراي جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىگىمىز بار. ياعني, جەر كودەكسىندەگى باپتارعا بايلانىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءۇشىن ۇسىنىس ايتۋعا قۇزىرەتىمىز جەتەدى», دەدى باقىتجان ساعىنتاەۆ.
سونداي-اق, جيىن بارىسىندا جەر كودەكسىنىڭ بىرقاتار نورمالارىنا موراتوريدى قامتىعان زاڭ جوباسى جاقىندا پارلامەنتكە تۇسەتىنى ءسوز بولدى. «ەلباسىنىڭ 6 مامىرداعى جارلىعىندا قازاقستان ۇكىمەتى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان شارالاردى قولعا الۋى كەرەك دەپ بەلگىلەنگەن بولاتىن. وسىعان بايلانىستى ايتا كەتەتىن ماسەلە, جەردىڭ بىرقاتار نورمالارىنا موراتوري جاريالاندى. ەندى ۇكىمەت وسىنى رەتتەۋ ءۇشىن زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزەدى. وسىعان بايلانىستى, ۇكىمەت جەر كودەكسىنىڭ بىرقاتار نورمالارىنا 2016 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن موراتوري ەنگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءتيىستى زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. بۇل قۇجات پارلامەنتكە جولدانادى», دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. ونىڭ ايتۋىنشا, پارلامەنتكە زاڭ جوباسى ءتۇسىپ, ونى دەپۋتاتتار قابىلداعان سوڭ, ەلباسىنىڭ 2016 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن جەر كودەكسىنىڭ رەزونانس تۋدىرعان نورمالارىنا موراتوري قامتاماسىز ەتىلەدى.
ودان ءارى ب.ساعىنتاەۆ كوميسسيا جۇمىسىن باستاعاننان بەرگى ەكى اپتا ىشىندە باق بەتتەرىندە 2 مىڭنان اسا ماتەريال جاريالانعانىن, بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ ۇسىنىسى تۇگەل ەسكەرىلىپ, ولاردىڭ قىزۋ تالقىلانىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ, «ءبىز وتكەن وتىرىستا جۇمىس توپتارىنا بولىنە وتىرىپ, ءوز ءىسىمىزدى جالعاستىرۋ تۋرالى مامىلەگە كەلگەنبىز. ولار – زاڭدىق-قۇقىقتىق, اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ, ەكونوميكالىق, راسىمدەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ توبى», دەدى.
ايتا كەتەيىك, كوميسسيانىڭ العاشقى وتىرىسىندا 4 باعىت بويىنشا جۇمىس توبىن قۇرۋ ۇسىنىسى ءبىراۋىزدان قولدانعان بولاتىن. وسىعان وراي, كوميسسيا مۇشەلەرى بۇل جولى جەكەلەگەن جۇمىس توپتارىنىڭ باسشىلارىن سايلادى. ءاربىر توپتىڭ باسشىلىعىنا بىرنەشە كانديدات ۇسىنىلدى. كوپشىلىكتىڭ پىكىرى نەگىزىندە ولاردىڭ ۇكىمەت مۇشەسى نەمەسە دەپۋتات بولماعانى ءجون دەپ كەلىسىلدى. تالقىلاۋ ناتيجەسىندە, ءدالىرەگى, كوميسسيانىڭ ۇيعارىمى بويىنشا اقىلبەك كۇرىشباەۆ – ەكونوميكالىق باعىتتاعى توپتىڭ, مۇحتار تايجان – قۇقىقتىق, مۇرات ابەنوۆ – اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ, دوس كوشىم ءراسىمدەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ۇدەرىسى بويىنشا ۇيىمداستىرۋشىلىق توپتىڭ جەتەكشىسى بولىپ سايلاندى.
كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ تىكەلەي ۇسىنىستارى نەگىزىندە مۇنداعى ەكونوميكالىق توپقا – 26 ادام, قۇقىقتىق توپقا – 14 ادام, ۇيىمداستىرۋشىلىق توپقا – 16 ادام, اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ توبىنا 16 ادام ەنگىزىلگەن. وسىلايشا, كوميسسيا مۇشەلەرى جۇمىس توپتارىنا ءبولىنىپ, ونىڭ جەتەكشىلەرى سايلانعان سوڭ, كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەگە ويىستى. ناقتىلاي ايتقاندا, «جەردى قازاقستاندىقتارعا ساتۋ كەرەك پە, جوق پا؟» دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە اڭگىمە ءوربىدى. ارينە, تالقىلاۋدىڭ ءتارتىبى «ءيا» نەمەسە «جوق» دەگەن قىسقا قايىرۋ ەمەس. ماسەلەن, «ءيا» دەگەندەردىڭ وزدەرى ونداعى كوپتەگەن ماسەلەنى ەسكەرۋ كەرەكتىگىن, كەيبىر تۇيتكىلدەردىڭ شەشىمىن قاراۋ قاجەتتىگىن تالقىلاۋدا اتاپ ءوتتى. ايتالىق, اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ قازاقستان اۋقىمدى جەرى بار, بىراق ونى ءتيىمدى پايدالانا الماي وتىرعان مەملەكەت ەكەنىن ايتتى.
«جەر – حالىقتىڭ ءومىر سۇرەتىن ورتاسى, ەكىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى كاسىپ كوزى. سول كاسىبىنىڭ ارقاسىندا حالىق ءوز تۇرمىسىن دۇرىستاپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا ءبىزدىڭ وسى كۇنگە دەيىن قازاقستانداعى جەردى پايدالانۋىمىز وتە تومەن, ناشار. مەنىڭ ەسەبىم بويىنشا, بىزگە جەردەن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 15-17 پايىزىن الۋعا بولاتىن ەدى. الايدا, ءبىز بۇدان الاتىنىمىز ءالى كۇنگە ءتورت ەسەگە تومەن», دەدى كوميسسيا مۇشەسى ك.ساعاديەۆ. وسىعان بايلانىستى اكادەميك جەرگە قاتىستى ۇستانىمدى وزگەرتپەسە ودان كەلەر پايدا دا تومەندەي بەرەتىنىن العا تارتتى. «سوندىقتان دا, مەن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ مەنشىگىنە جەردى ساتۋدى قولدايمىن. ويتكەنى, بۇلاي بولعان جاعدايدا جەردىڭ ءبىر يەسى بولادى. ول جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋعا, ودان تابىس الۋعا ىنتالى بولادى. ەكىنشىدەن, جەردى قازاقستان ازاماتتارىنا ساتۋ – جەر يەسى ءۇشىن دە ەكونوميكالىق مۇمكىندىك. قازاقتىڭ جەرىن, ونىڭ ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن دۇرىستاۋ كەرەك. وتكەن 25 جىل ىشىندە قازاقستاندا جاڭا, جاقسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا نەگىزدەلگەن اۋىل بوي كوتەردى مە؟ جوق. ەسەسىنە بۇرىنعى كولحوز, سوۆحوز ورتالىقتارى ازىپ-توزىپ بارادى. كەيبىرەۋىن, ءتىپتى, حالىق تاستاپ تا كەتتى», دەدى ك.ساعاديەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, جەردى قازاقستان ازاماتتارىنا ساتۋعا بولادى, الايدا, قانداي نىسانعا نەگىزدەلسە دە باسقالارىنا ساتۋعا جول بەرىلمەۋى كەرەك.
سونىمەن قاتار, اكادەميك «ءبىرىنشىدەن, حالىققا دۇرىس ءتۇسىندىرۋ, دۇرىس ساراپتاما جاساۋ ءۇشىن ءبىز پايدالانۋعا بولاتىن جەردىڭ كولەمىن انىقتاۋعا ءتيىسپىز: وڭتۇستىكتە ازداۋ, سولتۇستىكتە كوپتەۋ بولاتىنى بەلگىلى عوي. دەگەنمەن, ناقتى سانىن شىعارۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, 2013 جىلدان بەرى 1 ملن. 300 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەر عانا ساتىلدى, جالعا بەرىلدى. بۇل از. وسىنىڭ سەبەبى نە؟ مەنىڭ ويىمشا, جەر اۋىلداعى ازاماتتارعا قىمبات. ونى قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. جەر كاداسترىن قاراۋ كەرەك. قىمباتتاۋ. نەگىزگى ماقساتىمىز – ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ يەلىكپەن جەردە جۇمىس ىستەتۋىنە جاعداي جاساۋ. وسىنى ناقتىلايىق, ازاماتتارعا جەڭىلدىكتەردى ويلايىق», دەدى.
سونداي-اق, ول ءوز سوزىندە بۇعان دەيىن اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى تۋرالى زاڭ قابىلدانعانىن, ول زاڭنىڭ جاقسى جاقتارى باسىم ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «25 جىلدىڭ ىشىندە جۇمىس ىستەپ كەلگەن ەلىمىزدىڭ فەرمەرلەر شارۋاشىلىعى قازاقستاندى بايىتىپ, ونىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتۋگە ەش ۇلەس قوسقان جوق. سونىڭ سالدارىنان جەرىمىزدى ەندى سولار قۇنارلاندىرىپ, سولاردىڭ تابىس اكەلەتىنىنە ەشكىم سەنبەيدى. بىزگە قولايلىسى – شارۋاشىلىق ۇجىم. ول بارلىق جەرلەردە دە, بارلىق ەلدەردە دە بولعان», دەدى ك.ساعاديەۆ. ونىڭ پىكىرىنشە, اۋىل شارۋاشىلىعىن ىرىلەندىرەتىن كووپەراتيۆتەرگە قادام باسۋ كەرەك.
«كووپەراتيۆتەرگە بىرىگەتىن بولساق, فەرمەرلەرگە قازىرگى پايدالانىپ وتىرعان جەردەن دە كوپ جەر كەرەك. سوندا عانا ءبىز قازاقستانداعى جەر يەلەنۋشىلەردىڭ سانىن ارتتىرامىز. ارينە, ول ءۇشىن زاڭعا دا تولىقتىرۋ ەنگىزۋ كەرەك», دەدى اكادەميك.
جەردى قازاقستاندىقتارعا ساتۋ-ساتپاۋ ماسەلەسىنە وراي «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد تە ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. «بىرىنشىدەن, قازاق حالقىندا ارقاشان جەردىڭ مەنشىكتى يەسى بولعان. «جەر يەسىز بولماس» دەگەن ءسوز سودان قالعان. ءار رۋ, تايپانىڭ ءوز جەرى, ءوز قونىسى بولدى. سوندىقتان, جەردىڭ مەنشىكتە بولۋى حالقىمىزدىڭ ەسكى زامانداردان كەلە جاتقان ءداستۇرى ەكەندىگىن ۇمىتپايىق. ەكىنشىدەن, جەردى جەكەمەنشىككە بەرۋ ماسەلەسى بۇكىل حالىق بولىپ قابىلداعان اتا زاڭىمىزدا كورسەتىلگەن. سوندىقتان, ءبىز بۇگىن ونى قانداي جاعدايدا جەكەمەنشىككە جانە جالعا بەرۋ ماسەلەسىن تالقىلاعانىمىز ءجون», دەدى ول.
بۇعان قوسا, سپيكەر وتكەن اپتادا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن الماتىدا زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن وتكەن باسقوسۋدا ءتورت ماسەلەگە نازار اۋدارىلعانىن جەتكىزدى. «ءبىرىنشى ماسەلە. ەلباسى توقتاۋ سالعان بۇگىن ءبىز تالقىلاپ وتىرعان كودەكستە جەردى قازاقستان ازاماتتارىنا ساتۋ كوزدەلگەنىمەن, جالعا بەرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلماعان ەكەن. اۋىلدا تۇراتىن, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەردىڭ ءبارىنىڭ جەردى بىردەن ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگى جوق. سول سەبەپتى, جەردى ءوز ازاماتتارىمىزعا دا جالعا بەرۋ نورماسى زاڭدا اشىق كورسەتىلۋگە ءتيىس. ەكىنشى ماسەلە رەتىندە جەردى ساتۋ جانە جالعا بەرۋدىڭ شەكتى مولشەرى زاڭدا انىق بەلگىلەنۋى كەرەكتىگى تالقىلاندى. سوندا ءبىر ادامنىڭ مەنشىگىنە جۇزدەگەن مىڭ گەكتار جەر وتپەيتىن بولادى. ءۇشىنشى ماسەلەنى بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ باستاعان جازۋشىلار كوتەردى. ولار شەكارالىق اۋداندارداعى جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋگە بولمايتىنىن, جالپى شەكارادان 100-150 شاقىرىمداي جەردى مەملەكەت مەنشىگىندە ۇستاۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى. ءتورتىنشى ماسەلە شابىندىق پەن جايىلىمدىق جەرلەرگە بايلانىستى. اۋىلدارىمىزدا ءار قورادان ءورىپ شىعاتىن جەكەمەنشىكتىڭ ازدى-كوپتى مالى بار. ولار ەلدى مەكەندەردىڭ جانىندا ورنالاسقان جايىلىمدىق جەرلەر مەن شابىندىقتاردا باعىلادى. ەرتەڭ وسى جەرلەر جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتسە, اۋىل ادامدارىنىڭ مال باعاتىن جەرى قالماۋى مۇمكىن. سوندىقتان, ەلدى مەكەندەر ماڭىنداعى شابىندىق پەن جايىلىمدىق جەرلەر جەكەمەنشىككە دە, جالعا دا بەرىلمەيتىنى زاڭدا انىق كورسەتىلۋگە ءتيىس. جالپى, «نۇر وتان» پارتياسى وسى ءتورت ۇسىنىستى تۇگەلدەي قولدايدى», دەدى.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى جەكسەنباي دۇيسەباەۆ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەك دەيدى. سونداي-اق, جەردىڭ قولدان قولعا ساتىلىپ كەتپەۋىن بولدىرماۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىسىن ءبىلدىردى.
«اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باستى كاپيتالى, ارينە, ول – جەر. ءبىزدىڭ ەلىمىز نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەننەن كەيىن, ول كاپيتال ەندى جۇمىس جاساۋى كەرەك. سوندىقتان دا, مۇندا باسەكەلەستىك تە, جەكەمەنشىك تە بولۋى قاجەت, جالعا بەرىلۋى دە كەرەك. كىم قاي جولمەن بارعىسى كەلەدى, سول جولدى تاڭداپ, ءوز ءىسىن باستاۋى قاجەت. مىسالعا, ساتىپ الامىن دەگەن ادام زاڭعا سايكەس شەكتەۋلەرمەن السىن, قۇنارلىلىعىن كوبەيتسىن, ءونىمىن السىن, ەلگە دە, ۇكىمەتكە دە, وزىنە دە پايداسىن اكەلسىن», دەدى دەپۋتات. دەگەنمەن, ول جەرلەردىڭ ءتيىمدى ءارى ماقساتتى پايدالانىلۋىنا دا ۇلكەن ءمان بەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. «تاعى ءبىر ماسەلە, xالقىمىزدىڭ دەڭگەيى بىردەي ەمەس, سوندىقتان, ساتىپ المايتىندارعا, ارينە, جەردى جالعا بەرۋدى دە قاراستىرۋ كەرەك سياقتى. وسى جاعىن تولىعىراق قاراپ, ەكى جاعىن دا زەرتتەيىك. كوميسسيامىز قۇرىلدى, زاڭدى تۇردە, جان-جاقتى, اسىقپاي قاراپ, تولىقتىرىپ, ونىڭ بارلىعىن قاراۋعا بولادى. بىراق مەنىڭ ءبىر ويىم: ازاماتتارعا ون سوتىق جەر بەرىلدى. ول دۇرىس بولدى, بىراق كەيىن ءبىر قولدان ەكىنشى قولعا ساتىلىپ كەتتى. جەر بار, بىراق سالىنعان ءۇي جوق. سول سياقتى, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى مەنشىككە وتسە, ونىڭ دا وسىلاي قولدان قولعا ساتىلىپ كەتپەۋىن بولدىرماۋ كەرەك. «ەرتەڭ جەر قولدان قولعا كەتسە, جەر «تاقتايداي» بولىپ جاتادى. بۇل – ەشقانداي ناتيجە بەرمەيتىن دۇنيە. سوندىقتان, وسى جاعىن تەرەڭىرەك قاراۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. مۇمكىن, ون جىلعا دەيىن ساتپاۋ كەرەك دەگەن شەكتەۋ ەنگىزىلۋى كەرەك شىعار. ەگەر ول وڭ ناتيجە كورسەتىپ, العان جەرىنىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرىپ, 15 جىلدا ءناتيجە شىعارىپ جاتسا, وعان ساتۋعا بولادى دەگەن سەكىلدى. ال ەگەر ول جەردەن تەك قانا سول العان قۇنارلىلىعىن عانا قالدىرىپ, ەشقانداي جاڭاشىلدىق اكەلمەسە, وعان ساتۋعا نە ءۇشىن جول بەرۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەر تۋىندايدى», دەدى دەپۋتات.
ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى اقىلبەك كۇرىشباەۆ 2003 جىلى قابىلدانعان كودەكستەگى ءتيىستى نورمالاردى ساقتاپ قالۋ كەرەك دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. «الەمدىك تاجىريبەنى قاراپ وتىرمىز, بۇل ماسەلەدە شىنىندا دا, دامىعان مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگىندە جەكەمەنشىك قۇقىعى بار. ءبىز دە سول دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز كەرەك. بىراق ول ەلدەردىڭ ءبارى كەزىندە جەردىڭ رەفورمالارىن رەۆوليۋتسيا تۇرىندە ەمەس, ەۆوليۋتسيا جاعدايىندا جۇرگىزدى. بۇل ماسەلە ولاردا عاسىرلاپ شەشىلدى», دەگەن رەكتور جەرگە تاۋار رەتىندە ەمەس, ونى ءوندىرىستىڭ قۇرالى رەتىندە قاراۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. ونىڭ پايىمىنشا, بىزدەگى قاتەلىكتىڭ ءبىر باسى وسىندا. وسى ورايدا, ول جەردى ساتۋدى تابىس كوزى, بيۋدجەتتى تولتىرۋدىڭ تەتىگى رەتىندە قاراماۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى. «جەردىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. جەر مۇناي شىعاراتىن مۇنارا ەمەس. بىزدەگى ەگىستىك جەردىڭ 93 پايىزى تولىق جاۋىن-شاشىنعا تاۋەلدى. 7-اق پايىزى سۋارمالى جەر. بۇل جۇمىس بويىنشا, ەرتەڭ ساتىپ الاتىن قوجالىقتارىمىز قالاي الادى؟ قانداي اقشاعا الادى؟ وتكەن اپتادا مەن بىرنەشە شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەستىم. ءيا, ولارعا ون جىلعا سوزىپ تولەۋگە بولادى. 50 پايىز جەڭىلدىك بەرىلىپ وتىر. بىراق سونىڭ وزىندە, مىسالى, اقمولا وبلىسىندا ورتاشا ەسەپپەن 3 مىڭ گەكتار جەر بولاتىن بولسا, ولار جىلىنا 6 ملن. تەڭگە تولەۋى كەرەك. ولارعا بۇل ۇلكەن اقشا. ويتكەنى, ءبىر تابىسىن بىرىنە ازەر جەتكىزىپ وتىرعان قوجالىقتارعا بۇل وتە قيىن بولادى», دەدى ا.كۇرىشباەۆ.
جەر كاداسترىن قايتا قاراۋ, جەر قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, جەردىڭ قۇنارلىلىعىن زەرتتەۋدىڭ تاسىلدەرىن جاڭارتۋ جانە باسقا دا, جالپى جەرگە قاتىستى ماسەلە از ەمەستىگىن العا تارتقان ول بۇل ماسەلەدە اسىعىپ-اپتىعۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ءتۇيدى. سەبەبى, جەر تۋرالى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيانىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرىپ, ونى حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعارماي, جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلمەيدى.
«قازاقستان كارتوپ وسىرۋشىلەر وداعى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى قايرات بيسەتاەۆ جەردى جەكەمەنشىككە بەرۋمەن قاتار, جالعا بەرۋ ينستيتۋتى دا قالۋى ءتيىس دەگەن ۇسىنىسىن العا تارتتى. ول بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ينۆەستيتسياعا مۇقتاج ەكەندىگىن باسا ايتتى. «كوپتەگەن شارۋالاردى جەردىڭ الاياقتىق نىسانىنا اينالىپ كەتۋ قاۋپى الاڭداتادى. مۇندايعا جول بەرمەۋ ءۇشىن بىزدە مىناداي ۇسىنىس بار. جەردى جەكەمەنشىككە اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىندە 5 جىل جەمىستى جۇمىس ىستەگەن زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار عانا ساتىپ الا الاتىن بولسىن. سونداي-اق, جەرگە تىكەلەي ينۆەستيتسيانىڭ كەلگەنى دۇرىس», دەپ تۇيىندەدى ول.
حالىقارالىق ادام قۇقىعى ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى جانۇزاق اكىمنىڭ پايىمىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى ستراتەگياسىندا ەكونوميكالىق تەتىك بولۋى كەرەك. «جەرگە بايلانىستى بىزدە ءارتۇرلى باعدارلامالار بولدى. ەڭ ءبىرىنشى – 1995 جىلعى جەكەشەلەندىرۋ. Cودان كەيىن ناقتى ۇلكەن قادامدار جاسالعان جوق. وسى باعىتتاعى ستراتەگيانىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق تەتىك بولۋى كەرەك, ەگەر ول بولماي قانشا زاڭ قابىلداساق تا داعدارىستار تۋىنداي بەرەدى», دەدى ج.اكىم. بۇل تۇرعىدا ول مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى ستراتەگيانىڭ تەتىكتەرىن تابۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, ۇلتتىڭ نەگىزگى عاسىرلار بويى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان شارۋاشىلىقتارىن ۇمىتپاۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. «جەردى ماڭگى دەپ قاراپ, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن بىرتىندەپ بەرۋ كەرەك. ياعني, بارلىعىن بەرە سالماي, جەكەگە بەرگەندە دە وسى ۇستانىمدى ەسكەرۋ ماڭىزدى. سوندا وسىنداي تەتىكتەر بولسا, قابىلدايتىن زاڭدارىمىزدا ناقتىلىق ەسكەرىلەدى. مۇنىمەن قوسا, ۇلتتىق برەندتەرىمىزدى ءوسىرۋ كەرەك. وسى رەتتە جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ ءمانى ەرەكشە», دەدى ول.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ازات پەرۋاشەۆ جەكەمەنشىككە جەر ساتۋ بارىسىندا ول جەرلەردىڭ كەپىلدىك رەتىندە بانكتەرگە وتكىزىلەتىندىگىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. «كەز كەلگەن كاسىپكەر جەكەمەنشىكتى قولدايدى. ول نارىقتىق ەكونوميكانىڭ زاڭدىلىعى دەسە دە بولادى. سول سەبەپتەن ءبىز ستراتەگيالىق باعىت رەتىندە وتانداستارىمىزعا جەردى ساتىپ الۋعا مۇمكىنشىلىك بەرۋىمىز كەرەك. ارينە, ول تەك قازاقستاندىقتارعا. ال باستى ماسەلە, مەنىڭشە, جەكەمەنشىكتە ەمەس. باستى ماسەلە – تارتىپتە. كوميسسيا قابىلداعان شەشىم ەل ءۇشىن تابىستى بولۋى كەرەك. ءتارتىپ اشىق, ادال, ناقتى بولۋى كەرەك دەپ سانايمىن», دەدى ا.پەرۋاشەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, جەردى ساتىلىمعا شىعارۋعا اسىقپاۋ كەرەك, سەبەبى, مۇندا شەشىلمەگەن ماسەلەلەر وتە كوپ.
«ەگەر جەردى ينۆەستيتسيا كوزى رەتىندە قارايتىن بولساق, وندا ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى بار. كەلىستىك دەلىك, جەر جەكەمەنشىك بولادى, ادامدار ونى كەپىلدىككە قويا باستايدى. ەرتەڭ ولار پايدانى ءبىر رەت الادى, ەكىنشىسىندە شىعىنعا باتىپ قالۋى عاجاپ ەمەس قوي. اۋىل شارۋاشىلىعى – اۋمالى-توكپەلى شارۋا, قاۋىپ-قاتەرى وتە كوپ بيزنەس. ەرتەڭ سوسىن ول جەرلەردىڭ يەسى بانكتەر بولىپ قالماق. شارۋالار تاعى دا ءوز جەرىن جالعا الۋشى بولىپ قالادى. بىراق بانك جەردى مەملەكەت سياقتى تومەن ستاۆكامەن جالعا بەرمەيدى. ەرتەڭ بانكتەر اۋىل شارۋاشىلىعىن ءوزىنىڭ مەنشىكتەرىنە اينالدىرىپ الادى دا, شارۋالار ءوز جەرىن جالعا الۋشى رەتىندە تاعى قۇر قالادى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋدىڭ جۇيەلى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بيىلدان باستاپ, گەكتار بويىنشا سۋبسيديا بەرۋ توقتاتىلدى. دەگەنمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن گەكتار بويىنشا سۋبسيديا ءبولۋ كەرەك دەپ كورسەتىلگەن. وسى جونىندە ءبىز دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىق. اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىرۋدى جونگە كەلتىرمەيىنشە, جەردى جەكەمەنشىككە بەرگەن كەزدە ءبىراز قاتەرلەرگە تاپ بولۋىمىز ىقتيمال», دەدى ول. ا.پەرۋاشەۆ, سونداي-اق, قازاقستانمەن كورشى ەلدەردىڭ كومپانيالارىنا جەردى جالعا بەرمەۋ كەرەك دەپ سانايدى. «جەردى ينۆەنتاريزاتسيادان وتكىزىپ, تۇگەندەپ المايىنشا, جەردى جالعا دا, جەكەمەنشىككە دە بەرۋگە بولمايدى. بىراق ءبىز وتانداستارىمىزعا جەردى بەرۋدى قولدايمىز. ول ءۇشىن الدىمەن نەمەن جۇمىس ىستەپ وتىرمىز, سونىڭ بارلىعىن جونگە كەلتىرگەن ءجون», دەدى دەپۋتات.
«ۇلت تاعدىرى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى دوس كوشىم جەردى ساتۋ مەن جالعا بەرۋدىڭ اراسىندا سونشالىقتى ايىرماشىلىق جوق بولىپ وتىرعاندىعىنا نازار اۋدارتتى.
«جەرگە قاتىستى ءۇش ماسەلە بار: ءبىرىنشى – ەكونوميكالىق تيىمدىلىك, ەكىنشى – قازاق حالقىنىڭ مەنتاليتەتى مەن پسيحولوگياسى, ءۇشىنشى – بۇرىنعى جەر رەفورماسىنىڭ ناتيجەسى. ءبىز قازىر قاپشاعايدىڭ جاعاسىنا بارىپ سۋعا تۇسە الماي, بالىق اۋلاي الماي قالدىق. الاكولدە, بالقاشتا دا جاعداي سولاي. قابانباي, بوگەنبايلار ءتىرىلىپ كەلسە دە وزدەرى قورعاعان جەردە ەمىن-ەركىن جۇرە المايتىن ەدى. بۇل 2003 جىلى جەرگە مەنشىك ەنگەنىنىڭ سالدارىنان بولىپ وتىر», دەدى دوس كوشىم. سونىمەن قاتار, كوميسسيا مۇشەسى جەردى ساتۋ مەن ونى جالعا بەرۋ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى تۇسىنە الماي وتىرعانىن جەتكىزدى. «ەشكىم جەردى مەنشىكتەپ الىپ كەتە المايدى. بيلىك تە تارتىپ الا المايدى. 49 جىلعا جالعا بەرىلسە, سوسىن تاعى 49 جىلعا الۋعا بولادى. مەنىڭ ويىمشا, وسىنىڭ ءوزى ءبىر عانا تەرمين سەكىلدى «ساتۋ» جانە «جالعا الۋ» دەگەن. اسىپ بارا جاتقان ايىرماشىلىق تا جوق», دەدى د.كوشىم.
ال «جەلتوقسان» حالىقتىق-پاتريوتتىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى نۇرلىبەك قۋانباەۆ جەردىڭ ساتىلۋىنا تۇپكىلىكتى قارسى ەكەندىگىن ءبىلدىردى. «مەن جالپى جەردىڭ ساتىلۋىنا تۇپكىلىكتى قارسىمىن جانە جەردى ساتۋ ماسەلەسىنىڭ كوتەرىلۋىن مۇلدەم تۇسىنە المايمىن. سەبەبى, قازىر ەل ازاماتتارىنىڭ باسىم بولىگى جەردى قالاي وڭدەۋ, قايتىپ يگەرۋ تۋرالى جان-جاقتى ءارى تەرەڭ ءىلىم-ءبىلىم, تاجىريبەسى بولماسا دا جەردىڭ ساتىلۋىنا قارسى بولىپ وتىر. ال ەندى ءبىز ەرتەڭ جەردى ساتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايتىن بولساق, ەلدىڭ ءىشى نە بولادى. سوندىقتان دا, جەردى مۇلدەم ساتپاۋ كەرەك», دەدى ن.قۋانباەۆ.
قوعام قايراتكەرى مۇرات ابەنوۆ الەۋمەتتىك تەڭدىك ماسەلەسىنە نازار اۋدارىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا نيەت بىلدىرگەن ازاماتتارعا 10 گەكتار جەردى تەگىن ۇلەستىرۋدى ۇسىندى. اڭگىمە الەۋمەتتىك تەڭدىك جايىندا. مىسالعا, جەردى ۇلەستىرۋ كەزىندە كوپتەگەن الەۋمەتتىك توپتار, مۇعالىمدەر, دارىگەرلەر جەرسىز قالىپ وتىر دەگەن پىكىر ايتىلۋدا. قازىر كەزەكتى جەر رەفورماسى باستالدى, بۇل جولى دا الەۋمەتتىك توپتاردىڭ جەرسىز قالىپ وتىرعانىن ەشكىم ەسكەرىپ وتىرعان جوق. ءبىز قالادا تۇرامىز, ەگەر جەر بەرسە, اۋىلعا قايتۋعا قارسى ەمەسپىز. وسىنى بىزدە نەگە ەنگىزبەسكە؟ رەسەيدە مۇنداي تاجىريبە بار», دەدى م.ابەنوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, قوعامدى ءدۇرلىكتىرمەي, ىشكى ميگراتسيانى وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك تۋدىراتىن جاعدايلاردى قاراستىرۋ كەرەك. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول «جەردى ساتۋ جاعدايىنا كەلەتىن بولساق, مۇندا ەكىجاقتى پىكىر بار. ءبىرى – جالعا بەرۋ, ەكىنشىسى – ساتۋ. وسى ورايدا جەردى بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە جالعا بەرۋ نەمەسە ساتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بەكبولات تىلەۋحاننىڭ ويىنشا, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى جەرگىلىكتى جەردەگى قوعامدىق كەڭەستەر ارقىلى تاراتىلۋى قاجەت. «جەردىڭ تاراتىلۋى جەرگىلىكتى قوعامدىق كەڭەس ارقىلى ىسكە اسۋى قاجەت. بۇل – مەنىڭ ۇسىنىسىم. ول ءۇشىن «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك. ول جۇيە قالاي ىسكە اسادى؟ اكىم جەردى تاراتۋ ماسەلەسىن جالعىز ءوزى شەشپەيدى. مەنىڭ ويىمشا, قوعامدىق كەڭەستىڭ قۇرامىندا 7-9 ادام بولۋى قاجەت. ولاردىڭ ىشىندە جەر ماسەلەسىن بىلەتىن ماماندار, سول ەلدىڭ اقساقالدارى, اۋىل بيلەرى, سوسىن جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر بولعانى دۇرىس. سوسىن ولاردىڭ جۇمىسى اشىق بولۋى شارت. ايتا كەتەر تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, جالپى, جەر ماسەلەسىنە قاتىستى جەمقورلىققا سالىنعان ادامنىڭ ارەكەتى «وتانىن ساتقان» بابىمەن جازالانسا, دۇرىس بولار ەدى», دەدى ب.تىلەۋحان.
ساياساتتانۋشى مارات شيبۇتوۆ ءىرى جەر پايدالانۋشىلارعا قارجىلىق ەسەپتىلىگىن كوپشىلىككە جاريا ەتۋدى مىندەتتەۋدى ۇسىندى. سونداي-اق, شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنا جەردى تەگىن بەرۋ تۋرالى ويىمەن ءبولىستى. ەلىمىزدە جەردى جالعا الىپ وتىرعان 180-گە جۋىق شارۋا قوجالىعى بار ەكەن. سولاردىڭ 120 مىڭعا جۋىعى شاعىن شارۋا قوجالىقتارى. بۇلارعا جەر تەگىن بەرىلسە, الەۋمەتتىك ماسەلە شەشىلەدى دەپ ەسەپتەيدى. «50 گەكتارعا جەتپەيتiن جەردi جالداپ وتىرعان ازاماتتارىمىزعا وسى جەردi تەگiن بەرەيiك. بۇل شامامەن 120 مىڭعا جۋىق شارۋا قوجالىعى. بiز بiردەن الەۋمەتتiك ماسەلەنi شەشەمiز. بۇل جەردi ساتىپ الۋعا كوپ قاراجات كەرەك ەمەس. ياعني, كوپ پايدا تۇسە قويمايدى», دەگەن ۇسىنىس ايتتى مارات شيبۇتوۆ.
كوميسسيا مۇشەسىنىڭ بۇل ۇسىنىسىن مۇحتار تايجان دا قولدادى. ول دا شاعىن شارۋاشىلىقتارعا جەر تەگiن بەرiلۋi كەرەك دەپ ەسەپتەيدi. «قازاقستان ازاماتتارىنا جەردi جەكەمەنشiككە الۋعا رۇقسات بەرۋiمiز كەرەك دەپ ويلايمىن. جاسىراتىنى جوق, بۇل – بiزدiڭ شارۋالاردىڭ ارمانى. ارينە, وعان ناقتى شارتتار بولۋى كەرەك. جاڭا بiر ۇسىنىس ايتىلدى. جەردi جەكەمەنشiككە الماس بۇرىن, ول جەرمەن بەس جىل جاقسىلاپ اينالىسۋى كەرەك. سوسىن كوميسسيا قۇپتاعاننان كەيiن وعان جەكەمەنشiككە بەرۋگە بولادى», دەدi م.تايجان.
ساياساتتانۋشى ايدوس سارىمنىڭ پايىمداۋىنشا, بۇگىندە قوعامدا تۋىنداعان بار ماسەلە زاڭنىڭ ورىندالۋىنا كەلىپ تىرەلىپ وتىر. «بۇكىل ماسەلە زاڭنان, كونستيتۋتسيادان تۋىنداعان جوق, ماسەلە ونىڭ اتقارىلۋىندا بولىپ وتىر. باستى ماسەلە – زاڭنىڭ ورىندالۋى, حالىق پەن بيلىكتىڭ مادەنيەتى. اينالىپ كەلگەندە, ءبارى وسىعان تىرەلىپ وتىر. ويتكەنى, زاڭدى اينالىپ وتەتىن جولدار كوپ», دەدى ول.
«وسىنداي ماسەلەلەردى ءوزىمىز ءۇشىن ءتۇسىنىپ العانىمىز ءجون. نارىقتىق ۆەكتور دەسەك, وسى باعىتتا ءبارىمىز قوزعالايىق. ياعني, جەمقورلىقپەن كۇرەسەمىز دەيمىز دە, سوسىن جول ساقشىسىنا پارا بەرىپ جاتامىز عوي. وسىنداي بولماۋى قاجەت. ناقتى جۇمىسقا كىرىسكەن كەزدە, كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا باسقاشا كوزقاراستار كەرەك سياقتى», دەدى ا.سارىم. سونداي-اق, ول قازاقستان بويىنشا جەر الۋ كەزەگىندە تۇرعانداردىڭ قاتارى كوپتىگىنە نازار اۋداردى.
«ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ بىزگە ۇسىنعان مالىمەتتەرىنە كوز جۇگىرتسەك, قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكا بويىنشا 1 ملن. 100 مىڭ ادام زاڭ شەڭبەرىندە تەگىن بەرىلەتىن 10 سوتىق جەر الۋ كەزەگىندە تۇر ەكەن. سونىڭ ىشىندە الماتى قالاسىنىڭ وزىندە بۇل كورسەتكىش 150 مىڭنان اسادى. دەمەك, جەر ماسەلەسىندە حالىقتىڭ الاڭدايتىن ءجونى بار. ەلدىڭ ءبارى دە 10 سوتىق جەرگە يە بولعىسى كەلەدى. ال ەندى جەر ساتىلاتىن بولسا, ونداي مۇمكىندىك بولماي قالا ما دەگەن قاۋىپ بار ەل ىشىندە. ماسەلەن, جەكە ءوز باسىم جالپى جەردىڭ ساتىلۋىنا قارسى بولماسام دا, بۇگىنگى تۇرمىس-تىرشىلىگىمىز بەن جاعدايىمىزعا قاراپ, بۇل ويىمنان قاۋىپتەنەمىن. جەردى ساتۋ-ساتپاۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ليبەرالدىق تۇرعىداعى ادام رەتىندە مەن جەردىڭ ساتىلعانىن قالايمىن. بىراق مەن كوپ نارسەدەن قاۋىپتەنىپ, قورقا باستايمىن», دەگەن ول جالپى, ءبىزدىڭ قازىرگى جاعدايىمىزدا بۇل ماسەلەنى تالقىلاۋ ءتيىمسىز ەكەنىن, جالپى, قوعامدىق پسيحولوگيامىزدى وزگەرتپەي, جەر ساتۋ جايلى وي قوزعاۋ قاجەتسىز دەپ سانايتىنىن ايتتى.
ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى زاۋرەش بايمولدينا رەسپۋبليكادا ازاماتتاردىڭ جەرگە جەكەمەنشىك قۇقىعىن ساقتاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى. «جەكەمەنشىك فاكتىسى بار. مەن جەكەمەنشىك يەلەرى ءىرى جەر يەلەنۋشىلەر تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىن. ءبىزدىڭ ازاماتتار جەكەمەنشىك يەلەرى بولىپ تابىلاتىن سوناۋ 25 جىل بۇرىن الىنعان شارتتى جەر ۇلەستەرى ءسوز بولىپ وتىر. قالايشا جەكەمەنشىكتى الىپ تاستاۋ تۋرالى ماسەلەنى قوزعاي الامىز؟», دەدى ز.بايمولدينا. «بۇل دەگەنىمىز, سول جەردە تۇرىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقان شارۋالاردان جەكەمەنشىگىن تارتىپ الامىز دەگەن ءسوز. ولار ءۇشىن بۇل كۇنكورىس كوزى بولعان جەكەمەنشىكتىڭ ەڭ ۇلكەن نىسانى. بۇل جاعىن دا ويلاۋ قاجەت. ءبىز ازاماتتارعا تيەسىلىنى تارتىپ الا المايمىز. مۇنداي ەش جەردە بولماعان دا شىعار», دەدى ول. ادىلەت مينيسترلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تۇسىندىرگەندەي, كونستيتۋتسيادا, سايكەسىنشە, جەر كودەكسىندە جەكەمەنشىككە رۇقسات ەتىلگەن. سونىمەن قاتار, ول جەر كودەكسى جەر تەلىمدەرى قانداي جاعدايدا جەكەمەنشىكتە بولا المايتىنى تۋرالى نەگىزدەر ءتىزىمىن قاراستىراتىنىنا نازار اۋداردى. «وتىرىس بارىسىندا جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەرلەرگە نازار اۋدارىلدى. جەر كودەكسىنىڭ 26-بابىندا حالىقتىڭ قاجەتتىلىگىنە ارنالعان جايىلىمدىق, شابىندىق جەرلەر ازاماتتار مەن مەملەكەتتىك زاڭدى تۇلعالارعا جەكەمەنشىككە بەرىلمەيتىندىگى تۋرالى جازىلعان», دەپ مالىمدەدى ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى.
وتىرىستى كوميسسيا توراعاسى, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ب.ساعىنتاەۆ قورىتىندىلادى.
«العاشقى وتىرىسپەن سالىستىرعاندا, بۇگىنگى ەكىنشى وتىرىستا جۇيەلى تۇردە جۇمىستى باستادىق. ويتكەنى, وتكەن جولى نەگىزىنەن ءاربىر كوميسسيا مۇشەسى ءوزىنىڭ پىكىرىن ايتقىسى كەلدى جانە وسى مۇمكىندىك بارشاسىنا بەرىلدى. بۇگىن دە پىكىرلەر كوپ بولدى, 38 ادام ويىمەن ءبولىستى. ەكى ماسەلەگە ءمان بەرىلدى: ءبىرىنشىسى – جەر تىپتەن ساتىلماسىن, ال ەكىنشىسى – جەر قانداي تارتىپپەن ساتىلادى. وسى رەتتە ەنگىزىلەتىن شەكتەۋلەر, شەكارانىڭ توڭىرەگىندەگى جانە اۋىل-ايماقتىڭ ماڭىنداعى جەرلەر, الدىندا بەرىلگەن جەرلەر ماسەلەسى, بەرىلەتىن جەردىڭ كولەمى, جەردى تەگىن بەرۋ جانە باسقا دا باعىتتاردا ءتۇرلى ۇسىنىستار ايتىلدى. مۇنىڭ بارلىعىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ ءۇشىن بۇگىن 4 جۇمىس توبى قۇرىلدى. وندا كوميسسيا مۇشەلەرى اراسىنان ۇسىنىلعان ازاماتتار جەتەكشى بولىپ بەكىتىلدى», دەدى ب.ساعىنتاەۆ. بۇل تۇرعىدا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اتالعان جۇمىس توپتارى كەلەسى سەنبىگە دەيىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ بارلىعىن تالقىعا شىعاراتىنىن ءمالىم ەتتى.
«كەلەسى وتىرىستا ءبىز «جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرەمىز بە, بەرمەيمىز بە, سونى تالقىلايتىن بولامىز. سودان كەيىن, وسى ۇلكەن ەكى تاقىرىپ ايتىلىپ, تالقىلانىپ بىتكەننەن سوڭ, حالىق الدىنا شىعاتىن شىعارمىز, ول ءۇشىن دە ءوزىمىزدىڭ پوزيتسيامىز, ۇسىنىسىمىز بولۋى كەرەك. ونداي ۇسىنىس بولماسا, جاي حالىققا بارۋ قيسىنسىز, ولار دا ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى كۇتىپ وتىر», دەدى ب.ساعىنتاەۆ. سونىمەن, كەلەسى وتىرىس الداعى سەنبىگە, ياعني 28 مامىرعا بەلگىلەندى.
جولدىباي بازار,
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
