تۇتقىن

لاگەرلەردە دە ءومىر بار اسكەري تۇتقىندارعا قاتىستى يگى بولار ىستەردى اتقارۋدى ءمىن­دەت ەتىپ قويعان پرەزيدەنتتىڭ مۇراعاتى كەشەندى جوبا جۇمىسىن باستاپ كەتتى. جوبا بويىنشا مۇ­راعاتتىق ماتەريالداردىڭ ارنايى قورى قۇرىلۋدا. ماتەريالدار شەتەلدىك مۇراعاتتاردان, جەكەلەگەن ازاماتتاردان, ت.ب. جولدارمەن جيناقتالۋدا. قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىندار, سونىڭ ىشىندە قازاقستان­دىقتار تۋرالى مالىمەتتەر بازاسى قۇرىلۋدا. بۇرىنعى اسكەري تۇتقىنداردىڭ تۋىستارىمەن, سونداي-اق, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە حابار-وشارسىز كەتكەن كەڭەس ادامدارىن ىزدەستىرۋمەن اينالىساتىن قوعامدىق ۇيىمدارمەن بايلانىس ورناتىلاتىن سايت قۇرىلدى جانە تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇر. وسى جۇمىستا تۇجىرىمدالعان بىرقاتار ەرەجەلەر قازاقستاندا اسكەري تۇتقىندار پروب­لەماسى جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزدەرىن وڭدەۋدە پايدالانىلا الادى. زەرتتەۋدىڭ ناتيجەلەرى كەڭەستىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ «وتانىنا وپاسىزدىق جاساعانى ءۇشىن» ايىپتاعان اسكەري تۇتقىنداردىڭ بەلگىلى ساناتتارىن اقتاۋ قاجەتتىلىگىنە دالەلدەمە بولادى. قا­زىرگى ساتتە گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەس­پۋبليكاسى لاگەرلەردە اسكەري تۇتقىندا بولعان, وسى كۇنگە دەيىن امان جۇرگەن ارداگەرلەرگە وتەماقى بەرۋگە ءوتىنىش قابىلداۋدا. ەلىمىزدە مۇنداي 5-6 جاۋىنگەرىمىز بار. 1945 جىلى كسرو باتىس دەرجاۆالارىنىڭ باسقىنشى بيلىكتەرىمەن اسكەري تۇتقىنداردى كەڭەس ەلىنە قايتارۋ تۋرالى جاسالعان كەلى­سىمدەرىنەن كەيىن, وسى جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ اياعىندا كسرو ىىحك «ەلگە ورالعان كەڭەس ازاماتتارىن ەسەپكە الۋ جانە تىركەۋ ءتارتىبى تۋرالى نۇسقامانى جاريالاۋ تۋرالى» بۇيرىق شىعارعان بولاتىن. وسى نۇسقاماعا سايكەس بارلىق ەلگە قايتا ورالعاندار, اسكەري تۇتقىندار, جاي ازاماتتار مەملەكەتتىڭ حالىق جاۋى رەتىندە قاراستىرىلدى. فاشيستىك لاگەرلەردەن امان ورالعان تۇتقىندار وتانىنا كەلىپ, كەڭەستىك لاگەرلەرگە جابىلدى. كەيبىرەۋلەرى عانا ۇزاق تەكسەرىستەن كەيىن ۇيلەرىنە قايتارىلدى. كسرو-گەرمانيا قاتىناسى تاريحىن زەرتتەۋشى گ.كوكەباەۆا 1945 جىلدىڭ قازانىنداعى جاعداي بويىنشا 1 368 849 كسرو-عا ورالعان تۇتقىننىڭ قا­تارىندا 23 143 قازاق بولعان دەپ كورسەتسە, اسكەري تۇتقىندار تاقىرىبىن العاشقى بولىپ كوتەرگەن رەسەي زەرتتەۋشىسى ۆ.ي.زەمسكوۆ 1946 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنداعى جاعداي بو­يىنشا اتالعان ساناتتاعى قازاقتاردىڭ سانى 24 448 بولعانىن انىقتاعان, الايدا, ولاردىڭ قانشاسى كەڭەس لاگەرىنە تۇسكەنى, قانشاسى ەلگە ورالعانى وسى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز. نەمىس تۇتقىنىندا بولعان كەڭەس ادامدارى ۇزاق جىل بويى كۇدىكتى ەلەمەنتتەر بولىپ سانالعاندىقتان, تۇرعىلىقتى جەرگە ورالعاندارعا تولقۇجاتتىڭ ورنىنا ارنايى كۋالىك بەرىلدى جانە باسقا وبلىس, اۋداندارعا شىعۋعا تىيىم سالىندى. ولاردىڭ بارلىعى ىىحك ورگاندارىندا وپەراتيۆتى ەسەپكە تۇردى. وسىنداي سولداتتىڭ ءبىرى – نەسىپباي قالدىباەۆ. 2015 جىلى ونىڭ ۇلدارى جايلاۋبەك پەن ايات ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي تۇتقىن اكەلەرىن ەسكە الىپ ەستەلىك جازىپ, سۋرەتتەرىمەن قوسا پرەزيدەنت مۇراعاتىنا وتكىزگەن ەدى. ەستەلىكتىڭ كەيىپكەرى نەسىپباي قالدىباي ۇلى قالدىباەۆ 1919 جىلى جامبىل وبلىسىنىڭ مەركى اۋدانىنداعى (كەيىن لۋگوۆوي) قىزىل شارۋا اۋىلىندا تۋعان. 1941 جىلى مەركى اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنىڭ شاقىرۋىمەن اسكەري بورىشىن وتەۋگە اتتانعان ول سوعىسقا كاۋناس تۇبىندە كىرەدى. ول ءوزىنىڭ ۇلدارىنا ايتقان اڭگىمەلەرىندە گەنەرال ا.ۆلاسوۆ ارمياسىنىڭ قۇرامىندا بولعانىن, 1939 جىلى فين سوعىسىندا ۇرىس قيمىلدارىنا قاتىسقانىن ايتىپتى. ەستەلىكتە اڭگىمەلەنگەن وقيعا جەلىسى بو­يىنشا جۇرگىزىلگەن نەسىپباي قالدىباەۆتىڭ لاگەرلىك ءومىرى تۋرالى مۇراعاتتىق زەرتتەۋ جۇمىستارى ءوز ناتيجەسىن بەردى. ماسكەۋ جانە گەرمانيا اسكەري مۇراعاتتارىنان تابىلماعان دەرەكتەردى جامبىل وبلىسى ءىىد اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعىنىڭ ارنايى مەملەكەتتىك مۇراعاتى ايعاقتادى. جامبىل وبلىسى مۇراعاتتارىنا پرەزيدەنت مۇراعاتى اسكەري تۇتقىن تۋرالى ارنايى سۇراۋ سالىپ, ارحيۆتىك انىقتاما الىندى. وندا كەيىپكەرىمىزدىڭ ومىرباياندىق مالىمەتتەرىمەن قاتار, تۇتقىندا بولعان تاعدىرى تۋرالى تولىق اقپارات كەلتىرىلگەن. ن.قالدىباەۆ 1940 جىلدىڭ اقپان ايىنان قىركۇيەك ايىنا دەيىن ليتۆانىڭ كاۋناس قالاسىندا 2-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 164-اتقىشتار پولكىندە, 1941 جىلدىڭ ماۋ­سىمىنا دەيىن 336-اتقىشتار پولكىندا قىزمەت ەتكەن. قالدىباەۆ تۇتقىنعا العاش قورشاۋدا قالعان كەز­دە, ياع­ني 1941 جىلعى 25 ماۋسىمدا باتىس بەلورۋسسيا ايماعىنداعى كاۋناس قالاسىنىڭ تۇبىندە كەزەكتى ۇرىس وپەراتسياسىندا تۇسكەن ەكەن. تۇتقىندار شىلدە ايىندا گەرمانياعا شىعارىلىپ, تۇتقىندار لاگەرىنە توعىتىلادى. سودان تامىز ايىنا دەيىن شتۋدگارت قالاسىندا تۇتقىندار لاگەرىندە بولعان. كەيىن فينلياندياعا, نورۆەگيانىڭ كيركەنەس قالاسىنداعى اسكەري تۇتقىندار لاگەرىنە جىبەرىلگەن. وندا ن.قالدىباەۆ پورتتا جۇك تاسۋشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. 1943 جىلدىڭ تامىزىندا ەلۆەنەس لاگەرىنە اۋىستىرىلىپ, 1944 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن جول سالۋمەن اينالىسقان. قالدىباەۆتىڭ تاۋ بۇزىپ, جول سالدىق دەپ اڭگىمەلەگەن تۇسى وسى بولسا كەرەك. 1945 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن ول نەرۋت لاگەرىنە اۋىستىرىلىپ, كەيىنىرەك ۇلى جەڭىستى نورۆەگيانىڭ ميرۆان لاگەرىندە قارسى العان. بۇل لاگەرلەردە اسكەري تۇتقىندى ورماندا اعاش دايىنداۋ جۇمىستارىنا سالعان. ول تەك گەرمانيا تىزە بۇككەننەن كەيىن عانا, 1945 جىلعى 26 ماۋسىمدا بوساتىلىپتى. ن.قالدىباەۆ ەلگە ورالعاننان كەيىن كسرو قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ تەكسەرۋىنەن ءبىر جىل بويى وتەدى. 1945 جىلعى 29 شىلدەدەگى تەرگەۋدىڭ ساۋالداما پاراعىندا تۇتقىن «كاۋناستا – 70 كۇن, شتۋدگارتتا – 14 كۇن, كيركەنەستە – 2 جىل, ەلۆەنەستە – 1 جىل, نەرۋتتا – 7 اي, ميرۆاندا 1945 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن بولعان» دەپ كورسەتىلگەن. تەرگەۋدە «ساتقىن» دەگەن ايىپ تاعۋعا ەش ىلىك بولماعاندىقتان, 1946 جىلى ول امان-ەسەن, ءتورت مۇشەسى ساۋ ەلگە ورالادى. كولحوزدا ۇستاحانا كومەكشىسى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. 1953 جىلى مەركى اۋدانىندا التى ايلىق تراكتورشى كۋرسىن بىتىرگەننەن تۋعان اۋىلىندا زەينەتكە شىققانعا دەيىن تراكتورشى بولىپ ەڭبەك ەتكەن. نەمىس لاگەرلەرىندە توزاقتى ومىردەن عاجاپتان امان قالعان ن.قالدىباەۆ ەكى ۇل, ون نەمەرە ءسۇيىپ, 1999 جىلى 80 جاسىندا دۇنيە سالدى. ستاليندىك تۇرمەگە جابىلماعاندىعىنىڭ ءبىر سەبەبى, ونىڭ اسا ءبىر ساياسي قاۋىپ تۋعىزا قويمايتىن قارا شارۋا ەكەندىگىندە بولسا كەرەك. تۇتقىنداردىڭ ساۋالدامالارىندا تەگى, ءبىلىمى, سوعىسقا دەيىنگى اينالىسقان ءىسى تۋرالى مالىمەتتەر تولتىرىلادى. ساۋالداما پاراعىنداعى ءمالى­مەتتەر ساۋالداما بارىسىندا تۇتقىندار اۋزىنان الىنعان. بەس جىل بويى لاگەردەن لاگەرگە ءوتىپ, نەبىر اشتىق كۇندەر مەن اۋىر ەڭبەك جولدارىن, مورالدىق-پسيحولوگيالىق جاعداياتتاردى باستان كەشىپ كەلگەن تۇتقىن قانشالىقتى ءدال ايتا الدى. سوندىقتان, ونداعى داتالار قانشالىقتى دۇرىس ەكەندىگى بەيمالىم. ماسەلەن, ن.قالدىباەۆ گەنەرال ا.ۆلاسوۆتىڭ ساتقىندىعى كەسىرىنەن جاۋ قولىنا تۇستىك دەپ ەسكە السا, ەكەۋىنىڭ تۇتقىنعا ءتۇسۋ مەرزىمدەرىندە تۋرا ءبىر جىل ايىرماشىلىق بار. قاراپايىم سولداتتىڭ قانداي دا ءبىر ساياسي پيعىل ۇستانۋى مۇمكىن ەمەس, ول بار كورگەن-بىلگەنىن ايتتى. مۇندا ساتقىن گەنەرالدىڭ اشىلماعان ءبىر قۇپياسى جات­پاعانىنا كىم كەپىل؟ ن.قالدىباەۆ «وتان سوعىسى» وردەنىمەن, 7-8 مەرەيتويلىق مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. ال اسكەري تۇتقىندا بولعان ءاربىر سولدات­تىڭ رۋحى ولاردىڭ اسكەري ءومىرىنىڭ تۇپكىلىكتى زەرتتەلۋىن كۇتىپ تۇر. ءبىر عانا قاراپايىم سولداتتىڭ اسكەري ءومىرىن زەرتتەي وتىرىپ, جالپى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى اسكەري تۇتقىندار تاقىرىبىنىڭ زەرتتەلۋ پروب­لەمالارىنىڭ ءبىر ىزگە تۇسۋىنە جانە تۇتقىنداردىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ماسەلە­لەرىنىڭ ناسيحاتتالۋىنا ۇمتىلىس جاسالدى, سونداي-اق, ءبىر عۇمىرلىق جادىگەر پاش ەتىلدى. اكە تۋرالى ەستەلىك اكەم نەسىپباي قالدىباي ۇلى قالدىباەۆ جامبىل وبلىسىنىڭ مەركى اۋدانىنداعى قىزىل شارۋا اۋىلىندا 1919 جىلعى 23 اق­پاندا ورتا شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتامىز – قالدىباي, اجەمىز – ءماشالى ءبىر ۇل, ءبىر قىز تاربيەلەپ وسىرگەن. اتامىز تەمىر­جول دۇكەنىن ۇستاعان. ول ەرتە قايتىس بولعان, اجەمىز 1975 جىلى 86 جاسىندا دۇنيە­­دەن ءوتتى. اكەم نەسىپباي لاتىنشا 4-ءشى سىنىپتى بىتىرگەن, كومسومول مۇشەسى. مەركى اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنىڭ شەشىمىمەن 1939 جىلى پريبالتيكا اسكەري وكرۋگىندە ءوزىنىڭ ءۇش جىلدىق وتان الدىنداعى بورىشىن وتكەرگەن (1939–1941). ليتۆانىڭ كاۋناس قالاسىندا مەرگەن (سنايپەر-اتقىش) ماماندىعىن مەڭگەرىپ, جاقسى كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن, وعان اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتقا جانە ۇيگە جولداعان حاتتارى, فوتوسۋرەتى كۋا. اكەم فين سوعىسىنا قاتىسقانىن, فين اسكەر­لەرى قىس كەزىندە ءجيى-ءجيى شاڭعى كيىپ شابۋىل جاساعانىن جانە ولاردىڭ جەڭىلىس تاپقانىن, وندا ءوزىنىڭ دە ۇلەسى بار ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتىپ وتىراتىن. 1941 جىلى, اكەمنىڭ اسكەري بورىشىنىڭ سوڭ­­عى جىلىندا ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ كەتىپ, وسى اسكەري وكرۋگتە سوعىس قيمىلدارىنا قاتىسادى. تۇتقىنعا قا­لاي تۇسكەنى تۋرالى اكەم بىلاي اڭگىمەلەيتىن: «پريبالتيكا اسكەري وكرۋگىنىڭ قول­باسشىسى, گەنەرال ا.ۆلاسوۆتىڭ سات­قىن­دى­عىنان تاڭ اتار كەزىندە نەمىس اسكەر­لە­رى سوعىسسىز قورشاۋعا الىپ, ءبىز تۇرعان اسكەري ورتالىققا بەرىلۋدى بۇ­يىردى. ءبىزدىڭ اسكەري با­زامىز تاۋلى ايماق­تا ورنالاسقاندىقتان, اتىل­عان وقتار جاڭ­عى­رىق بەرەتىن. كو­مان­­ديرلەردىڭ «بەرىلمەڭدەر, جان-جاققا قا­شىڭدار, بۇيىرامىن!» دەگەنى سول-اق ەكەن, اتىس باستالىپ, قويان-قولتىق ارپالىس قىزىپ جۇرە بەرەدى. «ورىس اسكەرلەرى, بەرىلىڭدەر, سەندەر قورشاۋداسىڭدار, قاش­قاندارىڭدى اتامىز!», «كوممۋنيستەر مەن كومسومولداردى اتىپ جاتىر» دەگەن ايق­ايلاردى ەستىدىم. كومسومول مۇشەسى ەدىم. قۇجاتتارىم توسقالتامدا بولاتىن. نەمىس سولداتىمەن توسقالتامداعى قۇجاتتارىمدى استىما باسا جاعالاسىپ جاتىپ, قۇمعا تىعىپ ۇلگەردىم. قارۋسىز بولساق تا, بۇل توپتان قاشىپ قۇتىلدىق پا دەسەك, ەكىنشى توپقا كەزىكتىك. جاقسى قارۋلانعان نەمىس اسكەرلەرى توبەمىزدەن وق جاۋدىرىپ, بارىمىزگە جاتۋدى بۇيىردى. ورنىنان تۇرعاندار, قاشقاندار وققا ۇشىپ جاتتى. ونىڭ بىرنەشەۋى مەنىڭ ۇستىمە قۇلادى. مەن ولىكتەردىڭ استىندا نەمىستەر كەتكەنشە جاتا بەردىم. سودان سۋسىز, ءنارسىز, جەتى كۇن, جەتى ءتۇن جاتتىم. ايماقتى ولىكتەردەن تازارتۋ كەزىندە ۇستالدىم. لا­گەردەن ءبىر-اق شىقتىم. لاگەردە تاۋ بۇزدىرىپ, تاس تاسىتىپ, جول سالدىردى. قانداي لاگەر ەكەنىن بىلمەيمىن». اكەم شوشقا مايىن جەمەيتىن, لاگەردە سونى نانعا ايىرباستاپ كۇن كەشكەن. كۇننىڭ شىعىسى مەن باتىسى تاس تاسۋمەن بولعان. كۇندەر ءوتىپ جاتادى. «ءبىر كۇنى تاس­تى كوتەرىپ جاتىر ەدىم, نەمىس سولداتى ىستىك مىلتىعىمەن نۇقىپ قالىپ, كىشى تاستى تاس­تاتىپ, ۇلكەن تاس ارقالاتتى. ارتىمدا نەمىس سولداتى مىلتىعىن تىرەپ كەلەدى. ءبىر كەزدە مىلتىعىنىڭ ۇشى ارقاما سارت ەتە قالدى. اتىپ جىبەرگەن ەكەن دەپ سۇرىنە قۇلادىم, نەمىس سولداتى دا سۇرىنە قۇلاپتى. سەندەردى كورەتىن كۇنىم بار ەكەن, امان قالدىم», دەپ اكەم كوزىنە جاس الاتىن. «1945 جىلى سوعىس اياقتالعاننان كەيىن قىزىل اسكەرلەر كەلىپ, بوستاندىققا شىعاردى. بوستاندىققا شىققان تۇتقىندارمەن بىرگە ءبىر جىل بويى تولىق تەرگەۋدەن ءوتتىم», دەپ ەسكە الاتىن اكەم. قولىنا ۋاقىتشا اسكەري كۋالىك بەرىلىپ, ەلگە ورالىپ, تۋعان-تۋىستارىمەن قاۋىشقانىن قۋانا ايتاتىن. جەڭىستىڭ ءار مەرەيتويىندا مەدالمەن ماراپاتتالىپ وتىردى. ۇيدە 7-8 مەدالى بولدى. وسىلاي دەپ ەسكە الادى ۇلدارى جايلاۋبەك (1954 جىلى تۋعان) پەن ايات (1950 جىلى تۋعان) قالدىباەۆتار. ولار ەستەلىكتى جانە اكەلەرىنىڭ سولدات كەزىندەگى جانە 70 جاسىنداعى سۋرەتتەرىن ۇرپاقتارىمىز ءبىلىپ ءجۇرسىن دەپ مۇراعاتقا وتكىزدى. ايناش سەيسەنباەۆا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى مۇراعاتىنىڭ باس ساراپشىسى