حات-قورجىن

وقىرمان  ...ماسەلە كوتەرەدى ەسكەرۋسىز قالا بەرە مە؟ بىردە «سولتۇستىك قازاقستان وب­لىسىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسىن»­ اقتارىپ وتىرىپ, بۇرىن-سوڭ­دى ەستىمەگەن پاۆەل سە­مە­­نو­ۆيچ­ سۆەچنيكوۆ دەگەن كە­ڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى جايلى دە­رەك­تى كەز­دەستىردىم. شال اقىن اۋدا­نى­نىڭ كونوۆالوۆكا اۋى­لىندا 1926 جىلى تۋعان ەكەن. اشتىق ارانىن اشىپ, اۋ­قات­تى ادامداردىڭ مال-مۇلكى ءتار­كى­لەن­گەن كەزدە سۆەچنيكوۆتەر قىر­­عىزستانعا كوشۋگە ءماجبۇر بولعان. ۇلى وتان سوعىسى باستال­عان­دا پاۆەل قىرعىز كسر-ءى سا­كۋ­لۋك اۋدانىنداعى قىزىل تۋ ەلدى مە­كەنىندە جەتىنشى سىنىپ ءبى­تىرگەن كورىنەدى. اكەسى ماي­داندا اۋىر شايقاستاردىڭ بىرىندە ەرلىكپەن قازا تابادى. ونىڭ كەگىن الۋ ءۇشىن پاۆەل جاسىن ۇلعايتىپ كورسەتىپ 1943 جىلدىڭ قاڭتارىندا سوعىسقا ارالاسادى. قان مايداندا كور­سەتكەن ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتانادى. ۋكراي­نا جەرىندەگى قانتوگىس شاي­قاستا ون سەگىزگە ەندى تولعان ورىمدەي جىگىت اۋىر جارالانىپ, كوز جۇمعان. ءبىر ايتا كەتەر­لىگى, پاۆەل سۆە­چنيكوۆتىڭ ەسىمى سول­تۇستىك­قا­زاقستاندىق كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرلارى ءتىزىمى­نىڭ اراسىن­دا جوق. ءسىرا, مايدانعا قىر­عىز­ستاننان شاقىرتىل­عاندىقتان, وبلىس تىزىمىنە ەنبەي قالعان سىڭايلى. باتىر – حالىقتىكى, ءبۇتىن ەلدىكى. اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ەسەپ بەرۋ كونفەرەنتسياسىندا وسى جايتتى اقساقالدار نازارىنا جەتكىزدىم. قىرىققا جۋىق ەڭبەك ارداگەرلەرى, زەينەتكەرلەر قول قويعان حات اۋدان اكىمى ەربول ساعديەۆقا جولداندى. قويشىباي شانيەۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, شال اقىن اۋدانى ...ۇسىنىس جاسايدى ەسكەرتكىش نەگە جوق؟ الەمدە ۆ.لەنينگە ارنالعان 14290 ەسكەرتكىش بولىپتى. سو­نىڭ 500-ءى ءبىزدىڭ قازاقستاندا ەكەن. كوم­مۋنيستەردىڭ يليچكە دە­گەن قۇر­مەتىن تۇسىنۋگە بولادى. ال الاش ارداقتىسى ءالي­حان بوكەيحانوۆ بابامىزعا دە­گەن قۇرمەتىمىز كەمشىن. يۋنەسكو-نىڭ ءوزى جار سالىپ, ءالي­حان بوكەيحانوۆتىڭ 150 جىل­دىعىن الەمدىك دەڭگەيدە اتاپ وتەيىك دەپ جاتقاندا ءبىزدىڭ جايما-شۋاق وتىرۋىمىز ەش جاراسپايدى. وسى ايادا بىزدەر ءاليحان بوكەيحانوۆ ەسىمىن قازاق بالاسىنىڭ ساناسىندا ماڭگى قالدىرۋ قادامىنا بارۋىمىز قاجەت. ياعني, الەكەڭ­دەي الاش ارداقتىسىنا قانداي ەسكەرتىش ورناتساق تا جاراسىمدى بولار ەدى. مەنىڭ ايتايىن دەگەن ۇسىنىسىم وسى. قاسىمبەك مەديەۆ, قاراعاندى قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى قاراعاندى ...وي بولىسەدى توزىمدىلىككە تاربيەلەي بىلەيىك جاس مامانداردى تاربيەلەۋ وڭاي ەمەس. سونىڭ ىشىندە قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى ورگاندارىنا جۇمىسقا كىرگەن جاس قىزمەتكەرلەردى بىلىكتى جانە ءتوزىمدى ماماندارعا اينالدىرۋ – قيىننىڭ قيىنى. وسى تۇرعىدا جاستاردىڭ جاقسى مامان بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن تالىمگەرلەردىڭ ءرولى ۇلكەن دەپ ەسەپتەيمىز. مىقتى مامان ءتالىم­گەر ەڭ الدىمەن ونىڭ جەكە ومىرىمەن جاقسى تانىس بولۋى كەرەك. بۇل ءۇشىن ولار ءوز قامقور­لىعىنداعى جاس ماماندارمەن جەكە اڭگىمەلەسۋى ءتيىس. بۇل ارادا تالىمگەر جاس مامانعا اتقارىپ جۇرگەن قىزمەتىنىڭ بۇگە-شەگەسى مەن قىر-سىرىن تولىق تانىس­تىرىپ, قاجەت بولعاندا اقىل-كەڭەسىن بەرىپ وتىرۋ كەرەك. تەك سوندا عانا تالىمگەر جۇمىسى ءوز ناتيجەسىن بەرەدى. ءبىزدىڭ مەكەمەدە وسىنداي جە­مىستى جۇمىسىمەن كوزگە ءتۇسىپ, كوپ­شىلىككە ۇلگى بولىپ جۇرگەن تالىمگەرلەر از ەمەس. ولاردىڭ قاتارىندا اعا پراپورششيكتەر نۇرتاي عابدۋللين, ەركىن مۇحامەدجانوۆ, ەسەنامان امان­جولوۆ پەن قايرات ءايتى­موۆتىڭ ەسىمدەرىن اتاۋعا بولادى. ولاردان ءتالىم العان تالاي ورەندەر بۇگىندە تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە ابىرويلى قىزمەت اتقارىپ ءجۇر. احمەت ماحمۋدوۆ, رۋ-170/1 مەكەمەسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, ادىلەت اعا لەيتەنانتى ورال ...ريزاشىلىق بىلدىرەدى جوق, ۇمىتۋعا بولمايدى! ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ تۇرعىندارى كوپتەن بەرى سوعىسقا اتتانعان ازاماتتارىنا بەلگى قالدىرۋدى ويلايتىن ەدى. اقىلداسا كەلە ەسكەرتكىش تاقتا اشۋ ءۇشىن ءبارى قارجى جيناپ, بيىل 9 مامىر مە­رەكەسىندە اۋىلدا ەسكە الۋ شاراسىن جاساپ, سالتاناتتى ءراسىم ءوتتى. بۇل ەسكەرتكىش تاقتاعا جاسقايرات اۋىلىنان سوعىسقا اتتانعان 84 ازاماتتىڭ ەسىمدەرى جازىلدى. ولاردىڭ 51-ءى سوعىستا قازا تاۋىپ, حابارسىز كەتسە, 33-ءى ەلگە ورالىپتى. بۇگىندە سولار­دان كوزى ءتىرى ەكى ارداگەر – جاپار كىسەمبەكوۆ پەن قايىر حا­سەنوۆ اقساقالدار ارامىزدا ءجۇر. ەسكەرتكىش مەكتەپتىڭ الدىنا ورنالاسقان. ەندى جىل سايىن اۋىل تۇرعىندارى 9 مامىر كۇنى وسى جەرگە جينالىپ, سوعىستان ورالماعان, قازا تاپ­قان اۋىلداس­تارىن ەسكە الىپ, اتالارىنىڭ ەسىمدەرىن بۇگىنگى ۇرپاق جادىندا ماڭگى ساقتاپ وتىراتىن بولادى. اۋدان, اۋىل تۇرعىندارى وسى ءبىر تاريحي ءساتتىڭ كۋاسى بولىپ, جاسقايرات اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ ۇيىم­شىلدىعىنا, بەرەكە-بىرلىك­تەرىنە ءسۇيسىنىپ, كوپكە ۇلگى بو­لارلىق ساۋاپتى ىستەرىنە ريزا­شىلىقتارىن ءبىلدىرىپ جاتتى. ەربول امانعازى ۇلى پاۆلودار وبلىسى, قاشىر اۋدانى, جاسقايرات اۋىلى ...ماقتان تۇتادى ۇزدىك شىقتى ءساۋىر ايىندا بايقوڭىر قالا­سىندا «عىلىم الەمىن اشا­مىز» اتتى وقۋشىلار مەن ءجاسوس­پىرىمدەردىڭ عارىشتىق زەرت­تەۋ­لەر بايقاۋى وتكىزىلگەن بولا­تىن. وسى مارتەبەسى جوعا­رى, قويا­تىن تالابى بيىك باي­­قاۋ­عا قاتىس­­­قان ءبىزدىڭ اۋدا­نى­مىز­دا­عى «ساۋلەت» مەكتەپ-لي­تسەيى­نىڭ 11-سى­نىپ وقۋشىسى سايان جۇرتا­باەۆ جەڭىمپاز اتانىپ قايتتى. ول – عارىش تاقى­رىبىندا­عى ءارتۇرلى ادە­بيەتتەر مەن عى­لىمي زەرتتەۋلەرگە ۇدايى دەن قويىپ, ۇنەمى ىزدەنىپ جۇرە­تىن دارىندى شاكىرت­تەرىمىزدىڭ ءبىرى. ۇنەمى ءۇمىتىمىزدى اقتاپ كەلە­دى. بۇل جولى دا ول ءوزىنىڭ العا قوي­عان ماقساتىنىڭ ۇدەسىنەن شىعا ءبىلدى. س.جۇرتاباەۆتىڭ جۇمىسى رەسپۋبليكا بويىنشا قاتىسقان جۇزدەگەن ۇمىتكەر اراسىنان ۇزدىك شىقتى. سوعان ساي ول ءبىلىم گرانتىن ۇتىپ الدى. تالانتتى شاكىرتىمىز ەندىگى جەردە ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ سىناعىنان بوساتىلىپ, ءوزى قالاعان جوعارى تەحنيكالىق وقۋ ورنىندا وقىپ, ارنايى ماماندىقتىڭ يەسى بولماق. ءبىز مۇنداي دارىندى شاكىرتىمىزدى ماقتان تۇتامىز. ايناگۇل داكىشەۆا, «ساۋلەت» مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ  تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى باتىس قازاقستان وبلىسى, تاسقالا اۋدانى