جاڭالىق يزرايلگە جاقسىلىق اكەلمەكشى
«ءسىز, ەۆرەيلەردىڭ مۇسا پايعامباردى نەگە جەك كورەتىنىن بىلەسىز بە؟ ول ەۆرەيلەردى باستاپ 40 جىل قۇم كەزىپ ءجۇرىپ, تاياۋ شىعىستا مۇنايى جوق جالعىز جەردى تاپقان ەكەن». اششى دا بولسا شىندىققا جاقىن وسى ءبىر ءازىلدى يزرايلدىكتەر ونداعان جىلدار بويى ايتىپ كەلدى. ەندى وسى ءبىر اششى اقيقاتتىڭ سوڭعى نۇكتەسى قويىلاتىن سياقتى.
جاقىندا جەرورتا تەڭىزىنىڭ يزرايل مەملەكەتىنە قاراستى اۋماعىندا وراسان زور تابيعي گاز قورى تابىلدى. بۇل بولاشاقتا ءيزرايلدى ەنەرگەتيكالىق شيكىزاتتى ەكسپورتتايتىن ءىرى ويىنشىلاردىڭ بىرىنە اينالدىرۋى ابدەن مۇمكىن. وسى ءىرى كەن ورنىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى بۇل ەلدى «ەنەرگەتيكالىق شيكىزاتتان جۇرداي» دەگەن قاۋەسەتتىڭ تامىرىنا بالتا شابىلاتىن بولدى. الداعى ۋاقىتتا ءىرى تابيعي گاز كەن ورنىن يگەرۋگە بايلانىستى يزرايل وڭىردەگى ەڭ ءىرى ەنەرگەتيكالىق ەلدەردىڭ بىرىنە اينالماق.
يزرايل گەولوگتارى تابيعي قازبا بايلىعىن ىزدەۋ ناۋقانىن العاش مەملەكەت قۇرىلعان كۇننەن-اق باستاعان بولاتىن. الايدا, ۇزاق جىلدار بويى بۇل جەردەن نە گاز, نە مۇناي كەنىشتەرىن تابۋ مۇمكىن بولمادى. ءوزى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ بۇل مەملەكەت ەنەرگەتيكالىق شيكىزاتتى شەتتەن تاسىمالداپ كەلدى. سوڭعى جىلدارى ءيزرايلدىڭ ونەركاسىبى, اۋىل شارۋاشىلىعى قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى. سونىمەن بىرگە, ەلدىڭ تۇتىنۋ قابىلەتى دە جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەنەرگەتيكالىق شيكىزاتقا دەگەن سۇرانىسى دا جىلدان-جىلعا ارتۋدا. ۇزاق جىلدار بويى يزرايل تابيعي گازدى مىسىر ەلىنەن يمپورتتاپ كەلگەن بولاتىن.
ءيزرايلدىڭ جاڭا ەنەرگەتيكالىق ءداۋىرى 1999 جىلى باستالعان ەدى. سول جىلى Tethys Sea كومپانياسى اشكەلونا قالاسىنا جاقىن ماڭداعى جاعالاۋدان العاشقى گاز كەنىشىن اشتى. «مەري-ب» اتتى بۇل گاز كەنىشىنىڭ قورى 45 ميلليارد تەكشە مەتردى قۇراعان بولاتىن. 2004 جىلى بۇل كەنىش تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ, يزرايل ءوزىنىڭ گازعا دەگەن سۇرانىسىنىڭ 40 پايىزىن جاۋىپ كەلدى. قازىر بۇل ەل جىلىنا 6,5 ميلليارد تەكشە مەتر گاز تۇتىنادى. الايدا, 2012 جىلى بۇل كەن ورنىنىڭ قۋاتى سارقىلىپ, گاز ءوندىرۋ كولەمى كۇرت تومەندەپ كەتتى. ال يزرايل الميساقتان مۇنايدى شەتتەن تاسىمالدايدى. ەلدىڭ مۇنايعا دەگەن سۇرانىسى جىلىنا 14,9 ميلليون توننانى قۇرايدى.
مىنە, ەنەرگەتيكالىق شيكىزاتقا دەگەن سۇرانىستىڭ وسىنداي ءوسۋ جاعدايىندا تابيعي گازدىڭ وراسان مول قورى ساقتالعان جاڭا كەن ورنىنىڭ تابىلۋى يزرايل ەكونوميكاسىن الداعى تىعىرىقتاردان الىپ شىعاتىن ۇلكەن قوزعاۋشى كۇش بولماق. وسى كەن ورنىن تابۋ جولىندا يزرايل گەولوگتارى 40 جىل بويى تەر توككەن ەدى. اقىرى ولاردىڭ ەڭبەكتەرى جانىپ, ەۆرەيلەردىڭ مۇسا پايعامبارعا دەگەن كوزقاراستارىنىڭ وزگەرۋىنە مۇمكىندىك تۋدى.
حالىق جاڭا زاڭعا قارسى
فرانتسيا ۇكىمەتى ەڭبەك تۋرالى زاڭدى پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسى – ۇلتتىق اسسامبلەيا ارقىلى كۇشتەپ قابىلداۋدى جۇزەگە اسىرماق. بۇل ەڭبەك تۋرالى زاڭعا حالىق قارسىلىعى قاتتى بولىپ تۇر. پاريجدە جانە باسقا دا ءىرى قالالاردا كوشەگە شىققان ەرەۋىلشىلەر بۇل زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا اشىق قارسىلىق تانىتۋدا.
جاڭا ەڭبەك تۋرالى زاڭنىڭ نورمالارى بويىنشا جۇمىسشىلاردى جۇمىستان شىعارۋ جەڭىلدەتىلگەن. بۇرىنعى ەڭبەك شارتتارىنىڭ ورنىنا ەندى جۇمىس بەرۋشى مەن جالدانۋشى اراسىنداعى جەكە كەلىسىمدەر كۇشىنە ەنبەك. ءىس جۇزىندە بۇل فرانتسۋزدىق ەۋروسوتسياليزمنىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى – 35 ساعاتتىق جۇمىس اپتاسىنان باس تارتۋ بولىپ تابىلادى. اقپان ايىنىڭ ورتاسىنان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان ەڭبەك رەفورماسىنا دەگەن حالىق نارازىلىعى بارعان سايىن ۋشىعىپ بارادى. ءتىپتى, كوشەگە شىققان ەرەۋىلشىلەر مەن پوليتسەيلەر اراسىندا ءىرى جانجالدار دا ورىن الدى.
وسى ورايدا ەڭبەك تۋرالى جاڭا زاڭدا جۇمىسشىلاردى قاناعاتتاندىرماي وتىرعان نە دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. بۇل ورايداعى ەڭ باستى ماسەلە جاڭا زاڭ جوباسى جالپىۇلتتىق قۇقىقتىق نورمالاردان تاراپتار اراسىنداعى قاراپايىم كەلىسىمدەرگە باسىمدىق بەرۋدە بولىپ وتىر. ياعني, ءىس جۇزىندە جۇمىس بەرۋشى مەن جالدانۋشى جۇمىس شارتتارى بويىنشا ەكىجاقتى كەلىسىم جاسايدى. ياعني, جالدانۋشىنى جۇمىسقا قابىلدار كەزدە جۇمىس بەرۋشى ءوزىنىڭ ىڭعايىنا قاراي كەلىسىمدە جالاقىنى تومەندەتۋ, بەرىلەتىن سىياقىلاردىڭ كولەمىن كەمىتۋ, جۇمىس ۋاقىتىن ءوسىرۋ سياقتى شارتتاردى ەنگىزىپ جىبەرەدى. ءىس جۇزىندە وسى جاڭا ەڭبەك زاڭى بويىنشا كەلىسىمشارتتار جاساۋ ۇردىسىندە مەملەكەتتىڭ ەشقانداي ءرولى بولمايدى.
اقش قارىزى اسقىنىپ تۇر
تاياۋ شىعىس مونارحياسى اقش-قا ەڭ ءىرى نەسيە بەرۋشىلەردىڭ وندىعىنىڭ قاتارىنا كىردى.
اقش قارجى مينيسترلىگى ەلدىڭ ساۋد ارابياسى الدىنداعى مەملەكەتتىك قارىزىنىڭ كولەمىن جاريا ەتتى. Bloomberg اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, اقش-تىڭ ساۋد ارابياسىنا قارىزى تۋرالى اقپارات سوڭعى 40 جىل بويى قۇپيا بولىپ كەلگەن ەكەن. ءسويتىپ, قارجى مينيسترلىگىنىڭ جاريا ەتكەن دەرەگى بويىنشا, اقش-تىڭ تاياۋ شىعىستاعى مونارحتار ەلىنە تازا قارىزى 116,8 ميلليارد دوللاردى قۇراپ وتىر. بۇل قاڭتار ايىنداعى رەكوردتىق كورسەتكىشتەن 6 پايىزعا تومەن.
Bloomberg اگەنتتىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا, ساۋد ارابياسى اقش-قا نەسيە بەرۋشى ەڭ ءىرى ون ەلدىڭ قۇرامىنا كىرەدى. بۇل وندىقتىڭ كوش باسىندا قىتاي ەلى تۇر. اقش-تىڭ وعان قارىزى 1,3 تريلليون دوللاردى قۇراسا, جاپونياعا بەرەتىن مەملەكەتتىك قارىزى 1,1 تريلليون دوللاردى قۇراپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا The New York Times اگەنتتىگى ەگەر اقش كونگرەسى 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتە بولعان وقيعاعا بايلانىستى مونارحياعا قانداي دا ءبىر جاۋاپكەرشىلىك ارتاتىنى جونىندە زاڭ قابىلدايتىن بولسا, وندا ساۋد ارابياسى جالپى كولەمى 750 ميلليارد دوللار تۇراتىن امەريكالىق وبليگاتسيالاردى جانە باسقا دا اكتيۆتەردى ساتاتىندىعى جونىندە ءدوڭايبات كورسەتكەنىن حابارلاعان بولاتىن.
سۇرانىس وسە باستادى
سوڭعى كۇندەرى الەمدىك رىنوكتا مۇناي باعاسىنىڭ ءبىرشاما وسكەندىگى بايقالادى. Baker Huqhes اتتى امەريكالىق مۇناي-سەرۆيس كومپانياسىنىڭ مالىمدەۋىنشە, الەمدىك رىنوكتاعى بۇل وزگەرىس اقش-تىڭ بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىنىڭ ازايۋىنىڭ ناتيجەسىندە بولىپ وتىر.
Baker Huqhes كومپانياسىنىڭ وتكەن جۇمادا جارىققا شىعارعان دەرەكتەرى بويىنشا, اقش-تاعى بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىنىڭ جالپى سانى 13 مامىردا 9 بىرلىككە نەمەسە 2,17 پايىزعا قىسقارىپ 406 بىرلىكتى قۇراعان. جىل ىشىندە بۇل كورسەتكىش 482 بىرلىككە ازايىپ, بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارى 54,3 پايىزعا قىسقارعان.
سونىمەن بىرگە, الەمدىك رىنوكتا مۇناي باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى ءۇشىن وڭ احۋال قالىپتاستىرۋدا Goldman Sachs كومپانياسىنىڭ مالىمدەمەسى دە ەلەۋلى ىقپال ەتتى. ولاردىڭ دەرەگى بويىنشا, الەمدىك رىنوكتا سوڭعى ەكى جىل بويى مۇنايدىڭ سۇرانىستان جوعارى بولۋ ءۇردىسى اياقتالعان. قازىر الەمدىك رىنوكتا مۇناي ونىمدەرىنىڭ تاپشىلىعى سەزىلە باستاعان. «مۇناي رىنوگى سۇرانىستان جوعارى بولۋ ۇردىسىنەن قۇتىلدى. رىنوكتا مۇناي تاپشىلىعى ءبىز كۇتكەن مەرزىمنەن بۇرىن سەزىلە باستادى», دەيدى Goldman Sachs كومپانياسىنىڭ ساراپشىلارى. بۇگىندە نيگەريادا, ۆەنەسۋەلادا, اقش-تا جانە قىتايدا شيكىزات ءوندىرۋ كولەمى كۇرت تومەندەگەن.
ءححى عاسىردا وففشوردىڭ بولۋى ۇيات
ەكۆادور پرەزيدەنتى رافاەل كوررەا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتى قانداي دا ءبىر بولماسىن وففشورلىق كەستەنى جويۋعا شاقىردى.
«ەگەر ادامزاتتا قانداي دا ءبىر ار-ۇيات بولاتىن بولسا, ەگەر كاپيتاليستىك جاھاندانۋدا قانداي دا ءبىر ەتيكا بولاتىن بولسا, وندا سالىق «جۇماعىن» جابۋ تۋرالى حالىقارالىق زاڭ قابىلداۋ كەرەك», دەدى كوررەا ۆەنەسۋەلالىق El Universal پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
ەكۆادور پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا, وففشورلىق قىزمەتتى پايدالاناتىن كومپانيالار وزدەرىنىڭ كولەڭكەلى قىزمەتتەرىن جارىققا شىعارعىسى كەلمەيدى. «ءوزىمىزدى الداۋعا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. ءححى عاسىردا ادامزات وففشورلىق كەستەگە قالاي جول بەرىپ وتىرعاندىعىنا تاڭىم بار. وففشور نەگە قاجەت ەكەندىگى كىمگە دە بولسا بەلگىلى: بۇل شىققان تەگى بەلگىسىز, جاۋاپسىز, سالىقسىز كاپيتال, ياعني اكتيۆتەردى جىمقىرۋ دەگەن ءسوز», دەپ اتاپ كورسەتتى رافاەل كوررەا.
ەكۆادور پرەزيدەنتى بۇل سۇحباتىن حالىقارالىق اقپارات كەڭىستىگىندە «پانامالىق قاعاز» دەگەن اتقا يە بولعان وففشورلىق قىلمىستىق تىزىمگە بايلانىستى بەرگەن. حالىقارالىق زەرتتەۋشى-جۋرناليستەر كونسورتسيۋمى (JCIJ) ۇستىمىزدەگى جىلعى 9 مامىردا وففشورلىق كومپانيالاردىڭ دەرەگى تۋرالى اقپاراتتى جارىققا شىعارعان. وسى ءتىزىم بويىنشا وففشورلىق ەسەپشوتتار مەن كومپانيالاردىڭ يەلەرىن انىقتاۋعا بولادى. بۇل تىزىمدە دۇنيە ءجۇزىنىڭ 209 مەملەكەتىنىڭ سۋبەكتىلەرى بار. وسى ماسەلەلەردى ايتا كەلىپ, رافاەل كوررەا ءوزىنىڭ اكىمشىلىگى شەنەۋنىكتەرىنىڭ بۇل تىزىمدە جوق ەكەندىگىن جانە ءوزى ەشقانداي دا تەكسەرۋ جۇمىسىنان قورىقپايتىندىعىن مالىمدەگەن.
توپتامانى دايىنداعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
