جار باسىنا قامالىپ,
جارتى لاشىق تىگەرسىڭ.
بۇقار جىراۋ
وشكەن جانىپ, نۇر تارايدى شىراقتان,
ەستەن كەتپەس ەستەلىكتەر سويلەسە.
عالىم جايلىباي
قۇس قاناتىمەن جازدا جىلىمىق تارتتى. ءۇستىرتتىڭ جەتى جۇرت كوشكەن قۇلادۇزىنەن جارىپ وتەتىن قۇس جولى كۇدىرەيگەن بۇلان جون ارقانىڭ جەر-سۋىنا كولبەيدى. جەر-جاھاندا بۇل قياندى قۇداي كوشكە جاراتقان. كوكتە ۇشار قۇستىڭ ىزىمەن, تومەندە وردالى قۇلاننىڭ سوڭىنان كوشكەن باباسى. سودان بەرمەن كوگالدى بەلدەردى يەن جايلاپ, مال ءوسىرىپ, قۇتىمنىڭ قۋ شوقىسىنان بالقانتاۋعا دەيىن اي تۋسا تەمىرقازىققا سۇيەنىپ, اداسپاي جۇرە بەرەتىن ەدى.
ءبورىنىڭ ايى دولىرا قىسقاندا تورعاي ويپاتىنان ۇدەي سوققان جەل قۇزعا ىق بولماي, ارقادان سىر بويىنا قالىڭ ارقار اۋىپ جونەلەدى. التاي-قارپىقتىڭ يەن جايلاۋى قۇلازيدى. ىلگەرىدە كوشىپ-قونۋ ۇزىلمەي تۇرعاندا بۇل دالانى بۇرىنعىلار «ءىش جاق» دەپ اتاعان ەكەن. ورتا ءجۇز ارعىن, باعانالى نايمان, قىپشاق, كەرەي, ۋاق پەن كىشى ءجۇز الشىن, تاما, جاعالبايلى رۋلارى ەجەلدەن قونىس قىلعان.
سوناۋ اق پاتشا التىن تاقتان قۇلاعان مەجەلى كەزەڭنەن بەرمەن قىرىق جىل ءوتىپ, قازان جاڭاردى. ەل ىشىندە جىلقىشى مەن قويشىدان وزگەسى وتىرىقشىعا كوندىكتى.
كوكەك ايىندا ۇلىتاۋ سەلگە باۋىرىن توسەيدى. ساي-سالادان سارقىراي تاسىعان, ەرىگەن قار سۋى تاۋداعى ايۋدىڭ ۇڭگىرىنە تولادى. بوراندى قىستىڭ جارتىسى ءوتىپ, ءبورىنىڭ ايىندا ءبىر جامباسىنا اۋناپ ۇيىقتاعان ايۋدىڭ سول جامباسى ەندى مۇز ىزعارى ايىقپاعان سەلگە, قۇرساۋلى سىزعا شىداس بەرمەيدى. التى اي قىس ۇيقىدان ايۋ ءوستىپ ويانادى.
جەتى كەڭگىردىڭ سۋىنان ۇشقان جىل قۇستارى لەگ-لەگىمەن قورعالجىن كولىن پانالايدى. كوكتال, سارىسۋ مەن اتاسۋدىڭ نۋ قامىسىنىڭ ءىشى تولعان ۇيادا جۇمىرتقاسىن شايقالتىپ قاز-ۇيرەك, قۋ, اقباس تىرنا ۇشىپ-قونادى.
بالقاشقا جەر استىمەن قۇياتىن توقىراۋىن وزەنى بويىنداعى اۋىلدان كەلگەن دادان توبىقتى ناعاشىسى قۇتتى قوناق بولىپ شىقتى. جاپ-جازىق جازيرالى القاپتاعى تۋعان اۋىلىنا ەرەيمەن ورالدى. اراپ قىردىڭ ەتەگىندەگى شاعىن اۋىل جاسىل ەڭىستە, سارىسۋ وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان. ءبىر شەتى قالىڭ قورىم. ار جاعى بەتپاقتىڭ بايالىشتى شولىمەن شەكتەسەدى.
ەرەيمەن 1939 جىلدىڭ كۇزىندە اسكەرگە الىنىپ, عايىپتىڭ قۇسىنداي ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان ەدى. سوعىستا ەل ونى ولدىگە ساناعان, اقىرى جانازاسى سىرتىنان شىعارىلىپ, ون شاقتى جىل ىشىندە جەسىرى اقىناي جۇما سايىن دۇعا تيە بەرسىن دەپ ىرىمىن جاسايتىن. كەبىن كيگەن كەلمەيدى, كەبەنەك كيگەن كەلەدى دەپ وتىرۋشى ەدى كيمەشەكتى انالارى جارىقتىق. سول ءسوز راسقا اينالدى. ولگەن ەر جەر تاڭدامايدى, ەسىل جار كومۋسىز قالدى-اۋ دەپ قايعىلانىپ جۇرگەندە 1948 جىلى جازعىتۇرىم ەرەيمەن وتباسىنا قايتىپ ورالدى. ون شاقتى جىل قايدا قاڭعىپ جۇرگەنىن ءبىر قۇداي بىلەدى. ورىستىڭ ءورت شالعان ورمانىندا فاشيسپەن سوعىسىپ, نەمىسكە تۇتقىن بولعان ەكەن.
اقىناي سەرتىنە بەرىك كەلىنشەك ەدى. ءوزى جوقتىڭ كوزى جوق دەپ سولقىلداق كۇي كەشپەگەن. مىنەزى ادۋىن, اتاسى تەكتى. ءبىر كۇندە باسىنان ۇشقان باعى قايتا قوندى, قىرىق شىراقتى ەكەن. اقىنايدىڭ ەرەيمەنمەن جىلاپ كورىسكەنى ەلدىڭ كوكىرەك شەرىن اعىتىپ, مۇلگىگەن مولاداعى ارۋاقتاردى ءبىر اۋناتىپ جاتقىزعانداي بولدى. ارعىندا تەگىنە اقىندىق كيە قونعان توقانىڭ قىزى عوي, قايتقان قازبەن قوسا ورالعان كۇيەۋىنە جوقتاۋ ەمەس, قاۋىشۋ جىرىن ارناپ, سۇڭقىلداپ ءبىر باسىلدى. مۇستافانىڭ قىزى اقىناي. داۋىسى اتالاس اعايىنى سەيفوللانىڭ قاراشىلىكتەگى ءسانى قاشقان توزىڭقى قىستاۋىنا دەيىن جاڭعىردى. ءۇيىرلى كيىك جوسىلعانداي اششى زار ازادان تاۋبە سارىنعا اۋىسقان.
بۇل اۋىلدىڭ ەسكى اتى تۇگىسكەن. مۇندا ءبىر-بىرىنە بوتەن ادامدار جوق, ىنتىماعى جاراسقان, جاعدايلارى بىركەلكى جۇرت. اۋىلداعى قاراشا ۇيلەردىڭ تۇرمىسى بىردەي, تاقتاي توسەلمەگەن تاقىرعا كيىز, سىرماق, تەكەمەتتى جايىپ تاستاپ, ارنەنى سىلتاۋراتىپ توي قىلۋعا اۋەس. سوعىس اياقتالعالى ەلدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلگەن. قارالى قاعاز تالاي وشاقتىڭ ءتۇتىنىن وشىرگەلى بۇلار تامشىداي قۋانىشقا لايىم مۇقتاج. ەلدىڭ باق اڭساعان مەيىرى مەن پەيىلى سوعىستان سوڭعى جوقشىلىقتى سەزدىرمەي جىبەرۋگە تاتيدى. بۇلار شەتىنەن قوناقشىل, ىردۋ-دىردۋدى جاندارى سۇيەدى. ءبىردىڭ قۋانىشى كوپكە ورتاق, جالقىنىڭ قايعىسىن ەل ءبىر كىسىدەي كوتەرەدى. بۇل اۋىلدا جاسىرىن دانەڭە جوق.
توقانىڭ ءبىر ءجاسوسپىرىم بالاسىنىڭ كەۋدەسىندە اقىناي اپاسىنىڭ سارىنى ساقتالىپ قالدى. سارىسۋدىڭ قۇبا جونىندا اۋىلدىڭ تاپ ىرگەسىنەن كيىك ءجيى جوسىلادى. سول زامات الگى ۇلدىڭ كوزىنە التىن كيىك ەلەستەپ كەتتى. سارىنى عاجايىپ جىرعا سۇقتانعان بولار.
اناسى اقتورسىق ۇيىنە اقىناي اپاسى كەلسە وتاعاسىنىڭ اپا-قارىنداسى ەمەس, تاپ ءبىر ەركەك كىندىكتى اعا-ىنىسىندەي كورىپ, ايرىقشا مارتەبەمەن قوناق قىلادى. ول اسىقپاي ەكى-ءۇش كۇن قونا جاتىپ كەتەدى, سوندا اناسى قاتتى قۋاناتىن. اقىنايدىڭ استىنا اقتورسىق اۋەلى كوگەرىس ورنەك جۇرگىزگەن جاڭا سىرماقتى جۇكاياقتان الىپ توسەپ, ونىڭ ۇستىنە قۇراق كورپەنى قالىڭداپ سالعىزىپ, بايەك بولادى. ەكەۋى اققۇماندى شوقتان تۇسىرمەي قانىپ ءىشىپ, جىلى-جۇمساقتى كەرتىپ جەپ, ۇزاق اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋدان جالىقپايدى. اقىناي تاتەسى قولىنداعى جۇزىك, ساقيناسىن ۇيدە ءجۇرگەن كەلىندەرىنە تاراتىپ بەرەدى.تومارلى سۋلاردىڭ باسىندا ەڭ العاش قالىڭدىق بولىپ, كۇيەۋ جىگىتىمەن وڭاشا جولىققاندا سالعان كۇمىس جۇزىكتى ءوزى تاعادى.
الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن بۇل ەلدە اراق ىشەتىن ادام سيرەك ەدى. سوعىستان ورالعاندار, مايدان كورگەن بىرەن-ساران قازاق اراق ىشسە, اۋىلدىڭ اڭقاۋ بالالارىنا دۇكەن ىشىندە ورىستىڭ اراعىن ساتىپ الىپ, اڭگىمە ۇستىندە قىرلى ستاكانمەن قاعىپ سالىپ تۇراتىن ۇلكەندەر مادەنيەتتى تارىزدەنىپ كورىنەتىن. سەبەبى, ولار گەوگرافيا پانىنەن وقيتىن كارتاداعى قيان جەرلەردى, ەۋروپانىڭ ءىرى قالالارىن كوزىمەن كورىپ, ءبىلىپ كەلدى. سوعىستان كەلگەندەر قانى بۇزىلىپ, تىلەرسەكتەن قان كەشكەندەر, ولارعا اراق ءىشۋ ايىپ-شام ەمەس دەپ ۇعادى ەل. كونتۋزيا الماسا بۇرىن اۋزىنا تاتىپ المايتىن ەسىل ەرلەردىڭ اششى سۋدى ءىشىپ نە جىنى بار. ۋدى ۋ قايتارادى. كوزگە كورىنبەيتىن جاراقاتتارى كۇن رايى بۇزىلعاندا سىزداسا, اراقتىڭ ۋىتىمەن جەڭبەككە جاقسى دەسەدى ءجون بىلەتىندەر.
ەرەيمەن اندا-ساندا اراق ءىشىپ قويادى. ول سوۆحوزدا قويشىنىڭ كومەكشىسى, كەيدە قاراۋىل بولىپ, جەڭىل-جەلپى جۇمىستاردى ىستەيدى. ءوزى اڭگىمەنى كوپ ايتپايدى, سوزگە ساراڭ.
ەرەيمەن تۋعان دالاسىنا تابانى ءتيىسىمەن قارا جەرگە جاتا قالىپ اۋناعان. يماناقتىڭ كوكمۇنار تاۋىنا جەتىپ, قۇلشىلىعىن, ريزاشىلىعىن قۇدايعا كۇبىرلەپ ايتۋعا اسىقتى. جەبەۋشى يە ادام كۇبىرىن تاۋ ارقىلى ەستيدى دەپ اكەسى ايتقان وسيەت ءسوز جادىنان وشكەن جوق. ادام تاۋعا, تاۋ تاڭىرىگە ايتادى. ول ءبىر كۇنى بۇل تىلەگىنە جەتتى. جاقپار تاستىڭ جيەگىندە وتىرىپ, تاۋبەسىنە ءتۇسىپ, ريزا جۇرەگىن اقتاردى. كەۋدەسىن قىسقان ات باسىنداي شەر تولقىپ شىقتى, سوڭى اپپاق نۇرداي العىسقا ۇلاستى.
تومەنگى ەل جاعالبايلىنىڭ جايلاۋىنان ىشەتىن بال قىمىز ءدامىن ساعىناتىن. اتا-باباسىنىڭ باسقان ءىزى سوندا سايراپ جاتىر. بۇل ەلدىڭ مالىنىڭ ءسۇتى قويۋ, كۇشى شوپتەن, كوكوراي شالعىن كوگەندەگى قوزى-لاقتىڭ ارقاسىن جاۋىپ تۇرادى. جاس بالانى كوك قۇراق جۇرگىزبەي قويادى. نۇراعا جەتپەي اعاتىن قۇلانوتپەس پەن ۇشكوڭنىڭ سۋى بەتەگەلى جاسىل بەلدەردىڭ كۇمىس بەلبەۋىندەي سوزىلادى. اراسى شوق-شوق توعاي وسكەن. قىزىلتاۋدىڭ قىنالى تاسىنان بالا قۇس ءبىر قۇداي ءناسىپ ەتكەن سوڭ قاراقاتتى, مويىلدى, بۇلدىرگەندى وزەككە قۇلدىراڭداپ ۇشىپ شىعاتىن. بۇلاق كوپ, باۋىرى جاسىل.
ەرەيمەن اراق ىشسە ارقاسى قوزىپ, ەرلىك جاساۋعا ۇمتىلعانداي العا كيمەلەپ: «زا ستالينا!» دەپ ايقايلايدى. تۇسىنىكسىزدەۋ ءسوزىنىڭ كەيى ورىسشا, كەيى نەمىسشە, ۋرالاعان داۋىسىن اۋىل تۇگەل ەستيدى. اسىرەسە, مەكتەپتەن قايتقان بوقشا ارقالاعان بالالار ءۇشىن ونىڭ بۇل توسىن مىنەزى ەرەكشە قىزىق كورىنەدى. ءوزى ماس, انشەيىندە بۇيىعىلاۋ, مومىن ادامنىڭ قۇبىلىپ شىعا كەلگەنىن كورگەندە, بالا بىتكەن ەرەيمەننىڭ قاسىندا توپىرلاپ قاراپ تۇرادى. كوزدەرىنە اۆتومات اسىنىپ, قاپتاپ, اينالا قورشاپ كەلە جاتقان فاشيستەر ەلەستەپ كەتەدى. جەتىمەك بالالار اكە كەگىن الارمان كۇي كەشەدى. ۇزاماي ەرەيمەن كوكەلەرى اۋزىنان اق كوبىك اتىپ, جەر سۇزە قۇلايدى. سول جاتقاننان مول جاتادى. اعايىن ەرەيمەننىڭ ۇستاماسى بار ەكەنىن بىلەدى, سۇم سوعىستان تاپقانى.
اۋىلدا جازدا قۇم كوشەدى, ىستىق جەل اڭىزاق ۇرلەيدى. كۇيەۋىنىڭ ماس بولىپ سۇلاپ جاتقانىن اقىناي دەرەۋ ەستيدى. اۋىزشا حابار جاسىنداي جارقىلداپ جىلدام جەتكىش. ارادا انىق بەس مينۋت وتەر-وتپەستە اقىناي ادىمداپ ۇيىنەن شىققان. قولىندا ۇلكەن باقان. ءبىر جاق قولتىعىندا كيىز. انا قازداي مامىرلاي, ەرەيمەن قۇلاعان تۇسقا تاياندى. سوڭىندا قاز بالاپانىنداي شۇبىرىپ, جەتى بالاسى ىلەسەدى. ەرەيمەن جەر وشاعىنا امان ورالىسىمەن, اقىناي بالانى ەدەل-جەدەل تۋىپ تاستاعان. بالالارى قولىنا ءبىر-ءبىر زات ۇستايدى, ەرەسەگى اۋىرىنا, كەنجەسى جەڭىلىنە يە. ۇلدارى ساماۋىر, شەلەك, شوت, قىزدارى كورپە, لەگەن, داستارقان, اققۇمان, شىناشاقتايى بولسا قاسىق پەن كەسە اكەلە جاتادى. تامىزىققا بۇتارلانعان اعاشتى بىرەۋى ارقالاعان.
اقىناي دەنەسى اسا ءبىر قاپساعاي, سۇيەگى ءىرى, ەركەك تۇلعالى ايەل. ەرەيمەن ءسۇيىپ العان قوساعىنىڭ جارتى دەنەسىندەي قاعىلەز. ماڭايدا توپىرلاپ ۇيمەلەي قالاتىن اڭدۋىل بالا اتاۋلى اعا قۋىرشاقتاي, اپا ەڭگەزەردەي قالپىنا تاڭىرقاي قاراۋدان جالىقپايدى.
كۇن استىندا ءولى ۇيقىعا باتقان ەرىنىڭ باسىنا اقىناي جالعىز باقانمەن قوس تىككەن. ءبىر جاق باسى اشا, ۇزىن اعاشتى كيىزبەن ەكى-ءۇش اينالدىرا وراسا باسپانا دايىن. قاستەرلى قارا قوسقا تۇلكى تىماعىنا مۇز قاتقان جىلقىشى جىگىتتەر ارقانىڭ اقتۇتەك, ءبورىلى ايازدارىندا قىستاپ شىعا بەرەتىن. ەرەيمەننىڭ استىنا سىرماق, ونىڭ ۇستىنە كورپە توسەپ, قوساعى ەرىن جاس بالاشا كوتەرىپ جۇمساققا جاتقىزادى. ەرەيمەن دىم سەزبەي تاستاي قاتىپ, ۇزاق ۇيىقتايدى. بۇل مەزگىلدە ونىڭ بالالارى ءۇنسىز قيمىلداپ, شارۋانى تاپ-تۇيناقتاي جايعاپ جىبەرەر ەدى. ارقايسىسى ءوز ءىسىن بىلەدى. ءبىر ۇل وتىن جاقسا, ەكىنشى ۇل سۋ دايىندايدى. سىرت كوزگە بۇلار وتباسىمەن ەرىگىپ, قىدىرىپ شىققان ءتارىزدى اسەر ەتەدى. ساماۋىر سارقىلداپ قاينايدى. سول كەزدە ەرەيمەن ويانادى, ىڭىرسىپ, بەتى-باسى قۇم جابىسىپ, الباستى باسقانداي مىجىرايىپ, ءبىرتۇرلى شوگىپ ويانادى. ەرنىندە, ساقال-مۇرتىندا اق كوبىكتىڭ ايعىز ءىزى قالعان.
اقىناي لەگەندەگى جىلى سۋمەن ەرىنىڭ بەتى-قولىن جۋىپ, ءۇستىنىڭ شاڭىن قاعادى. ەندى ول كۇبىرلەپ, ىشىنەن دۇعا وقىپ, ەرىن ۇشىقتايدى, جەر ۇشىق بەرگەن مەزەتتى ەرلى-زايىپتى ەكەۋدىڭ ءوز بالالارىمەن قوسا وزگە بالالار قالت جىبەرمەي باعىپ تۇرادى.
– قاراعىم, ەرەيمەن, سەن مىنا شاڭىراقتىڭ تىرەگىسىڭ عوي, بالالار قورقىپ قالدى عوي, – دەپ ءتىل قاتقان اقىناي.
ەرەيمەن ۇياڭ ءجۇزى تومەنشىكتەپ, ۇيالى كوزىن جەرگە سالىپ, ءيىنى ءتۇسىپ وتىرادى. بالا-شاعاسى مەن جارىنىڭ بەتىنە قاراۋعا ءجۇزى جوق, جارىتىپ ءلام-ميم دەمەيدى.
داستارقان جايىلىپ, ۇستىنە قۇرت, ماي, ىرىمشىكپەن قوسا, وقتا-تەكتە قورجىن ارقالاپ كەپ وزبەك ساۋداگەر ساتاتىن ناۋات دەگەن ءتاتتى قانت قوسا قويىلادى. الىستان اڭدىعان كەي بالانىڭ ءسىلەكەيى شۇبىراتىن ءتاتتى. سەبەبى, ءوز انالارى مۇنى تاڭسىق اس رەتىندە سىي قوناققا ساقتاپ, ابدىرەنىڭ تۇبىنە تىعىپ قويادى.ناۋاتتى اقىناي ەتەگىنە ءتۇيىپ اكەلەدى. جانقالتاسىنان قانت شاققىشىن سۋىرىپ الىپ, قانت كەسەگىن ۇساقتايدى. ەرەيمەنگە اقىناي ءۇش-ءتورت كەسە شايدى زورلاعانداي قىلىپ, ءشولى قانعانشا ىشكىزەدى. ەرەيمەن كەسەسىن توڭكەرگەندە سامايىنان تەر ساۋلايدى. اقىناي جىبەك بەت ورامالىمەن ونىڭ تەرىن سۇرتەدى.
شاي ىشىلگەن سوڭ كەستەلى اق داستارقان بۇكتەلەدى. قوستىڭ باقانىن جىعادى. ەندى ەرەيمەننىڭ ءۇرىم-بۇتاعى قايتقان قازداي ءتىزىلىپ, كەلگەن ءىزدەرىمەن قاراشا ۇيىنە قايتا ورالادى.
ەرەيمەن ءۇش-ءتورت اي جاڭعىرعانشا اراق قىرسىققا جولامايدى. بىراق ۇستامالى دەرتى ىشپەسىنە تاعى قويمايدى. جىلدىڭ ءتورت ماۋسىمى ءتارىزدى كەزەك اينالىپ سوعادى.
ول بۇل جولى ويپاڭ جەرگە تۇنعان قاقتىڭ ۇستىنە قۇلادى. جەر دىمقىل, اۋا سىز, تۇماندى كۇننىڭ تۇنجىرى جەر-كوكتى وراپ الدى. اقىناي سىرىق باقاندى ءبىر قولىنا, كيىزدى ءبىر قولىنا ءىلىپ, لەزدە جەتكەن. ەرى قويانشىق ۇستاعانداي, اۋزىنان اق كوبىك اتىپ, ءتىلىن شايناي قۇلاعان. قارا جەر ەرەيمەننىڭ ولەڭ توسەگىندەي, قارا تاس مامىقتاي كورىنەدى. جاسىل ويناعان كەز بولسىن, كۇزدىڭ قارا سۋىعى بولسىن مەيلى, كوك كۇمبەزى ەرەيمەنگە التىن شاتىر. توپەپ جاۋعان نوسەردى ەلەڭ قىلماي قۇلايدى. جەر باۋىرىنا باسىن سالىپ, بۇزىلعان كۇن رايىنا باعىنباي جاتا بەرۋگە ول داعدى العان. جانىن ايامايدى. قىستىڭ ۇسكىرىك داۋىلى ەرەيمەنگە تۇك ەمەس سياقتى, جازدىگۇنى كوك مايسا كوگالعا اۋناۋدى جانى سۇيەدى. بۇتا ءتۇبىن جۇماقتاي كورەدى.
ەرەيمەن جىعىلسا قاس قاققانشا كۇركەسى تىگىلەدى. اقىناي تاپ ءبىر قاۋىپ-قاتەر دابىلىن كۇتىپ, قاراۋىل قاراعان اڭدۋىلداي شالت قيمىلدايدى, ءاماندا ساقاداي-ساي وتىرادى. ونىڭ وڭىندە نارازى اشۋدىڭ تابى تۇگىلى, ىرىمعا ابىرجىپ, ۇرەي بيلەۋدىڭ ءىزى بىلىنبەيدى. اقىناي بالاسىن قيت ەتسە جامان سوزبەن قارعايتىن كوك دولى قاتىن ەمەس. ەرەيمەن نە بۇلدىرسە دە تەرىس قارامايدى, كۇتىم-بابىن تاۋىپ, جاراسىپ وتىرعانى. ۇل-قىزدارى قارشادايىنان ەلگەزەك, ەڭبەكقور, مەيىرىمدى, باۋىرمال-اق. مەكتەپتەگى كىلەڭ وقۋ وزاتتارى ءھام ۇلگىلى, زەرەك, ءتارتىپتى بالالار ەرەيمەننىڭ ۇمبەتى.
ماس كۇيەۋىنىڭ باسىنا قورعان بولسىن دەپ اقىناي جاپپا قوس تىكتى. قوس تۇبىندە ءالسىن-ءالسىن تاپجىلماي وتكىزەتىن ۋاقىت بالالارى ءۇشىن وتپەستەي كورىنگەنىمەن, ولاردىڭ موپ-موماقان سۇيكىمدى وڭدەرىنەن نە ۇركۋ, نە ۇرپيىسە توسىرقاۋ سەزىلمەس ەدى. شەتىنەن ويىن جاسىنداعى بالا, بىراق قوس باسىندا الاڭعاسار ەركەلىك ساپ تىيىلادى. ءتىپتى, ءوزارا ارتىق ءسوز ايتۋعا رۇقسات جوق ءتارىزدى ۇندەمەيدى. بالالارىنىڭ كوكەيىندە وسى ءبىر ءولارا مەزەت ماسقارا كۇي بولىپ ورنىقپاعانى قۇدايعا ايان. الابوتەن مەزەتتىڭ اۋلەت ءۇشىن الدەبىر دەگدار, قاستەرلى استارى بار, ءسىرا. راس, سەنىڭ اكەڭ ماس بولىپ شالشىققا, جاس جاپاعا, كۇلگە, قۇمعا, تىكەنەككە جىعىلىپ, ەسى اۋىسقان مي اينالما جامان حالدە بەتالدى لاعىپ جاتقانىن قارا دەپ ەشكىم يتتۇرتكى قىلىپ, بۇلاردىڭ بەتىنە باسىپ مازاقتاۋدان اۋلاق. كونتۋزيا السا ءبارىنىڭ اكەسىنىڭ كورگەن كۇنى وسى بولار ەدى.
اۋەلگىدە ۇلكەندەۋى ايدالاعا بەزە جونەلگىسى كەلگەن. تەتەلەستەرى ءوز قاتارىنىڭ الدىندا قورىنىپ, جاسىپ قالىپ ءجۇردى. قۇداي باسقا سالدى, كونۋ كەرەك. اكەسى ويانعانشا قارا قوس پانا بولارىن, قوس ىشىندە داستارقان جايىلارىن قىل اياعى وسى اۋىلدىڭ كۇشىگى بىلەدى, بالا اتاۋلىعا ىلەسىپ, اينالسوقتاپ شىقپايدى.
جەز ساماۋىرىن اق پاتشا زامانىنان بەرمەن, كانپەسكەدە جەر وشاقتا كومىلىپ تاستالعاندىقتان ساقتالىپ قالدى. كەزىندە مۇستافا اقبەرەن مىلتىقپەن قوسىپ, ورىستىڭ قالاسىنان ات-اربامەن الدىرتقان قۇندى دۇنيەنىڭ ءبىرى, اقىنايدىڭ جاساۋىنا بەرىلگەن.
ەرەيمەن ماستىعى تاراپ, ءوڭى قاشىپ, اراقتىڭ ۋىتىنان قينالىڭقى پىشىنمەن ويانادى. جاستىق داۋرەن وتسە دە, ۇيالى كوزى سول قالپى, تومارلى سۋدىڭ باسىنداعى بەينەسىن اقىنايدىڭ جادىنان وشىرتپەيدى.
ەرەيمەن ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىندا سەندەلىپ, سوعىستا باستان كەشكەن ازابىن ارقالاپ, كۇيزەلە باس شايقايدى. قۇداي قوسقان قوساعىن اقىناي شەشەككە اۋناعان بۇلانداي قىلىپ, مارتەبەسىن حانعا تەڭگەرىپ, اسىرىپ-اق جىبەرەدى.
ساماۋىرىن قاينايدى, ەرەيمەننىڭ باسى سالبىراپ, ەنجار قالىپتان ارىلا الماي, ماڭگىرىپ وتىرادى.
– اس باتپايدى, – دەيدى ول قۇمىعا اقتالعان داۋىسپەن, بىراق ايەلى ەرىنە قايماق جاعىلعان تابا ناننىڭ ۇزبە كەسەگىن تىقپالاپ وتىرىپ جەگىزەدى.
– ەرەيمەن, سەن اسىراۋشىسىڭ, بالا-شاعانىڭ كۇنى ساعان قاراپ وتىر عوي, الدەنىپ الماساڭ بولمايدى. كوكەمىز اۋرۋ-سىرقاۋدان, پالە-جالادان, جالعاننىڭ جازىمىنان امان جۇرسە دەپ تىلەك تىلەۋشى بۇلار, – دەپ ءبىر ماڭعاز ءسوز ايتادى اقىناي.
ەرىنىڭ سەنبەسكە امالى جوق, كەي ءسات وزىنە ايەلى نە ءۇشىن سونشالىق سەنىم ارتىپ وتىرعانىنا تۇسىنبەي قالادى... مەڭ-زەڭ كۇيدەن قۇتىلعانشا اسىعادى.
تۇگىسكەندە جال-جال قۇم كوشەدى. بەتپاقدالادان سەكسەۋىلدىڭ تۇبىنەن قاشقان قاڭباق دومالايدى. ول يزەندى, مىق جۋساندى, بەتەگەلى بەلدەردى اڭساعانداي بوگەلمەيدى. كيىك قۇرالاي ورگىزگەن سالقىننان سوڭ قۇم اراسىنان ناعىز كوكوراي شالعىن, وتتى جەرلەردى بايىرعى ءىز كەسۋشىلەر وڭاي تاۋىپ الىپ, مال توعايعانشا ايداپ كەتەتىنى بار. كيىك كوكمايسا ءشوپتىڭ ەڭ شۇرايلىسىن تاڭداپ جەيتىن جانۋار.
ەر جىگىتتىڭ ۇرىمتال شاعى اينالىپ كەلەدى. جەر دۇنيە قوسا اينالىپ, تالىپ قۇلادى. جالعىز باقانمەن تىگىلگەن قوس ەرەيمەندى سىعاناعى, جەل ءوتى, كۇن كوزى, سۋ تامشىسىنان قورعايدى. سوعىستان ورالماعان وڭشەڭ كوككە شىققان ورىمدەي قازاق جىگىتتەرى, مولاسى قايدا؟ اقىناي مۇنى ەشقاشان ۇمىتپايدى. ەرەيمەن عايىپتان قۇدىرەتتىڭ كۇشىمەن ورالعان.
كوكتەمدە جىل قۇستارى اتاسۋ مەن سارىسۋدىڭ قامىستارىن ۇياعا تولتىرىپ تاستادى. سۋ قۇستارى كوك ايدىندا جۇزە بەرسە باۋىرىنان سۋ وتپەيدى, قاۋىرسىندارى قورعايدى. سول كەزدەگىدەي وزەننىڭ اعىنى كۇشتى ساعاسىندا انا قاز توسىنەن تۇمسىعىمەن ج ۇلىپ الىپ مامىعىن توسەگەن ۇيادان تومپيعان بالاپاندار ءوسىپ شىقتى.
اقىناي ومىرىنە ءدان ريزا. باقانمەن تىگىلگەن مىنا قوسىنا قىدىر قوسا قونارداي ەلەگىزيدى.
كورشىنىڭ ۋىزداي جاس كەلىنى بوپەسىن ەمىزىپ بولىپ, بەسىك تەربەتىپ وتىرعان. «بوپەشىم, بەسىك وتاۋىڭ, وتاۋىڭا كىر بوپەم...» – دەپ الديلەيدى. جاس بالا قۇستىڭ كولەڭكەسىنەن توڭادى. انا ءالديى بالانى قىمتاي تۇسەدى. سول ماڭدا اقىنايدىڭ قارا قوسى بوي كوتەرگەن. ەرەيمەنى قاسىندا, داريانىڭ سۋىنا شومىلىپ شىققانداي, ارشىعان جۇمىرتقاداي بەكزات قالپىندا ايەلى ۇستاتقان زەرلى كەسەدەن ۇرتتاپ ءىشىپ وتىرعان. ماڭگىرگەن, كۇيزەلگەن كۇيىنەن تەز ارادا ايىعىپ كەتپەگەنىمەن, ەرەيمەن تىك وتىرۋعا تىرىسادى. ارقاشان وسى كەيىپ, ايەلىندە ءزىل, كۇيەۋىندە ءۇن جوق.
– ءبارىمىز ءبىر ساعان سەنىپ, شۇكىر دەپ وتىرمىز. سەن بولماساڭ كۇنىمىز قاراڭ, ەرەيمەن. بالالاردى ىرىس-نەسىبەسىنەن ايىرما, قۇداي ۇزاعىنان سۇيىندىرۋگە جازسىن!
اقىنايدىڭ ەش كەيىسى جوق ماڭعاز مىنەزى, اينالا جىپىرلاعان بالالارى...ەرەيمەن ءوزىنىڭ يتتىگىنە نالىپ, وزەگىن وكىنىش كەرنەگەن كۇيى كوزىمەن جەر شۇقي بەرەدى. كەي ساتتە قوس جىعىلىپ, كەرى قايتقاندا, ەرەيمەننىڭ اياعى باسۋعا جاراماي قالادى. سوندا اقىناي باقاندى ءبىر قولىنا, ءبىر قولىنا كيىزدى كۇيەۋىمەن قوسىپ كوتەرىپ ۇيىنە اكەلەدى. سوڭىندا تومپيعان سۇيكىمدى بالالارى, ەل ولاردى ورازدىنىڭ ۇل-قىزىنداي دەپ ماداقتاپ جاتادى.
سول ءتۇنى بۇل اۋىلدىڭ شىرقى بۇزىلمادى, اۋلاقتا كولبۇقا اۋپىلدەيدى, كيىك ماڭىرايدى. ەرەيمەننىڭ ۋىزىنا جارىعان اقتومپاق بالالارى بەيبىت ۇيقى قۇشاعىندا بالبىرايدى. وتاعاسى ەندىگارى اراق شىركىندى ۇزاق ۋاقىت تاتىپ المايدى, ۇستاماسى ۇستاماي... ىشپەيدى.
توي-دومالاق, القالى جيىن بولسا, اۋىلدىڭ سىيلى اقساقالدارىمەن بىرگە ەرەيمەن تورگە شىقتى. ەرەيمەننىڭ شاڭىراعى ەل قاتارلى قىمىزمۇرىندىق بەرەدى, سوعىم سايىن ەل-جۇرتتى تەگىس شاقىرىپ, ومىرتقا بەرەدى. وزدەرى دە اعايىن-تۋىستىڭ دامىنەن قۇر قالمايدى. جىلقىشى جايلىباي جەزدەسى ءجاسورىم بالاسىمەن ەرەيمەننىڭ قاراشا ۇيىنەن سىي-سياپات كورمەي شىققان ەمەس. بۇل اۋىلداعى ەڭ ۇلكەن توي وسى ۇيدە وتەدى, ەكەۋىنىڭ ىرىزدىعى ورتايمايدى, قازانى قاڭسىمايدى.
اتاجۇرتىندا, ءىنى-باۋىر, اپا-ءسىڭلى, ناعاشى-جيەن, قۇدا-جەكجاتپەن سىيلاستىعى ۇزىلمەگەن كۇيى مەرزىمى جەتكەندە ەرەيمەن دە, اقىناي دا فانيدەن باقيعا وزدى. ەرەيمەننىڭ سوقتىقپالى, اۋمالى جارىمجان كەزىن ادال جاردىڭ ارقاسىندا اينالا كورىپ وتىرسا دا, ەل اڭداماي, ءمۇلت جىبەرىپ الۋشى ەدى. ەكەۋىنىڭ ۇل-قىزى كەرەمەت بولىپ ەسەيدى, شەتىنەن وقىعان, كورگەندى, ادال. ەل باسقارعان بايسالدى, ءبىلىمدى ازاماتتارعا اينالدى. ەرەيمەننىڭ ۇرپاعى كوتەرىلدى.
وتاعاسى قايتاتىن جىلى سارىسۋدىڭ كوك وزەگىندە كەڭ القاپتا مىڭداعان اقباس تىرنا ورىلعان ەگىننەن قالعان ماساقتاردى تەرىپ جەپ, تالعان قاناتتارىن جازىپ, ءتۇن اسىرماققا قوناقتاعان. جىلى جاققا ۇشىپ بارا جاتقان تىرنالار ايال قىلادى, كوكتەمدە قايتا ورالعانشا تۋعان جەرگە ريزا, قوش دەپ اتتانادى.
كوكتەگى جۇلدىز سيرەگەنشە مۇلگىگەن كوركەم تىنىشتىق الەمگە اۋامەن تارالادى. قازاننىڭ جەتىسى ەدى. اقباس قۇستاردىڭ قۇراۋلاعان ءۇنى كوكجيەككە ءسىڭدى.
ايگۇل كەمەلباەۆا