ادام بالاسى جاراتىلعالى بەرى سوعىستان كوز اشپاي كەلەدى دەسەك, كۇناھار بولا قويماسپىز. كۇناھار – سول سوعىسقا تۇرتكى بولعاندار. ال قاسىرەتتىڭ الدىن الۋ – پاراساتتىلاردىڭ, بەيبىتشىلىكتى اسقاقتاتا بىلەتىن تۇلعالاردىڭ ەنشىسىنە تيەدى دەسەك قاتەلەسپەسپىز. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى IV سامميت اياسىنداعى «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە ايتىلعانىنداي, «جەر وركەنيەتى, عالىمداردىڭ ەسەبى بويىنشا, 15 مىڭنان استام سوعىستى, ياعني ءار جىل سايىن 3 سوعىستى باسىنان وتكەرگەن. ولاردا جۇزدەگەن ميلليون ادام قازا تاۋىپ, جەر بەتىنەن قالالار مەن ەلدەر جوعالعان, مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر جويىلعان». وسىلايشا, بەيبىت كەزەڭنەن گورى ادامزاتتىڭ سوعىس جاعدايىنا الاڭداۋلى كەزى كوپ.
قازاقتىڭ اياز ءبيى الەمگە ونەگە بولارلىق تۇلعا عوي, شەكپەنىنە قاراپ تاۋبەسىنە ءتۇسىپ, حالقىنىڭ ىنتىماعى مەن بەرەكەسىنە باس قاتىراتىن. ال باتىسىڭدا شەكپەن تۇگىلى وتكەن كەزەڭنىڭ قاسىرەتتى ەسكەرتكىشتەرى دە كەيبىرەۋلەرگە وي سالا بەرمەيتىن سياقتى. ايتپەسە, بەرليننىڭ قاق ورتاسىنداعى كايزەر ۆيلگەلم شىركەۋى (بيىكتىگى 113 مەتر بولاتىن) سوعىستىڭ ازالى اۋەنىنىڭ ايقىن كورىنىسى ەمەس پە؟! 1943 جىلى 23 قاراشاداعى تۇنگى بومبالاۋ كەزىندە شىركەۋ تۇگەلدەي قيراپ, ەڭ باستى جانە بۇيىردەگى ءبىر مۇناراسى عانا زاقىمدانباعان. كەيىن شىركەۋ بىرتىندەپ ب ۇلىنە باستاعان. سوسىن ونىڭ ۇشار بولىگىن الىپ تاستاپ, قالعان بولىگى بەكىتىلىپ, شەگەندەلدى. ءبارىبىر قيراعان شىركەۋدەن سوعىستىڭ تابى سونادايدان كوزگە ۇرىپ تۇر.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالىسىمەن اقش ءوزىنىڭ ايبارىن تانىتۋ ماقساتىندا 1945 جىلدىڭ 6 تامىزىندا حيروسيماعا اتوم بومباسىن تاستاعان ءساتى ادامزات تاريحىنداعى قاسىرەتتى كۇنگە اينالدى. سول قاسىرەتتىڭ نىشانىنداي حيروسيمادا «اتوم بومباسىنىڭ ءۇيى», «اتوم كۇمبەزى» اتتى عيمارات (سوعىسقا دەيىن حيروسيمانىڭ ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ كورمە ورتالىعى) ءالى تۇر. ءاۋ باسىندا «اتوم كۇمبەزىنە» قاتىستى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى بومبالاۋدىڭ جان شوشىتارلىق ءساتىن ەسكە تۇسىرەتىن بولعاندىقتان, ونى مۇلدەم ءسۇرىپ تاستاۋ جونىندە ۇيعارىم جاساعان ەدى. الايدا, ەڭ اقىرىندا قالالىق جيىن «اتوم كۇمبەزىن» ءبىرجولا قالدىرۋعا شەشىم قابىلدادى. كۇمبەز ءارى قاراي قيراۋدان ساقتاۋ ءۇشىن بەكىتىلىپ, اتوم جارىلىسىنا بايلانىستى ەڭ تانىمال ەكسپوناتقا اينالدى. 1996 جىلى قىتايلىق جانە امەريكالىق بيلىكتىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, كۇمبەز يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلدى. «اتوم كۇمبەزى» – ادامزات ز ۇلىمدىعىنىڭ تاعى ءبىر قارالى قولتاڭباسى؟!
وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن «دۇنيەدەن وتكەن» كسرو دا كۇناھارلىقتان كەندە ەمەس. اۋعانستان جەرىندە قاندى قولتاڭباسىن قالدىردى. 1979 جىلى 27 جەلتوقساندا كسرو محك مەن كەڭەس ارمياسىنىڭ ارنايى قۇرىلىمدارى اۋعانستان باسشىسىنىڭ رەزيدەنتسياسىنا – كابۋلداعى ءامين سارايىنا تۇتقيىلدان شابۋىل جاساپ, سونىڭ سالدارىنان ءزاۋلىم سارايدىڭ بىت-شىتى شىعىپ, قابىرعالار شۇرق-شۇرق تەسىلىپ, ون جىلعا سوزىلاتىن سوعىستىڭ العاشقى سوققىسىن سول قابىلدادى.
شەكسىز بيلىك, وكتەمدىككە ۇمتىلۋدىڭ اقىرى قايىرلى بولمايتىنى الىمساقتان ءمالىم. ايتسە دە, ادامنىڭ كەۋدەمسوقتىققا ۇرىنعان پەيىل-نيەتى وزگەرمەك ەمەس, تۇتاس الەم ايتقانىنا كونىپ, ايداۋىنا جۇرسە دەپ تۇرادى. دەگەنىنە جەتۋ ءۇشىن سويىل-شوقپار مەن جەبەدەن باستالعان قارۋدىڭ اياعى يادرولىق قارۋعا ۇلاستى ءبۇگىندە. سوعىس اتاۋلىنىڭ ءتۇبى قاسىرەت ەكەندىگىن بىلە تۇرسا دا, مەنمەنسىگەن مەملەكەتتەر رايىنان قايتىپ, مامىلەگە كەلەر ءتۇرى جوق. «ءححى عاسىردا ادامزاتقا ءوزىن-ءوزى دەميليتاريزاتسيالاۋ جاعىنا قاراي شەشىمدى قادام جاساۋ قاجەت. بىزدە مۇنداي باسقا مۇمكىندىك بولمايدى. بۇلاي جاسالماعان جاعدايدا پلانەتا راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ وراسان زور تىرشىلىكسىز ۇيىندىسىنە اينالادى», دەپ ەلباسىنىڭ ساقتاندىرۋى دا سوندىقتان.
الەمدەگى جەتەكشى دەرجاۆالاردىڭ جەلىكپەلىگى, ءبىر-بىرىنە قىرعي-قاباق قاتىناسى قاۋىپ-قاتەردىڭ اۋىلىن جاقىنداتىپ تۇر. ال بىزگە دە جاھان جۇرتشىلىعىنىڭ اماندىعى, ىنتىماعى كەرەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ مانيفەسىنەن وسىنداي وي تۇيدىك. تورتكىل دۇنيەدە تىنىشتىق بولسا, قازاق ەلىندە دە بەيبىتشىلىك بولادى.
«مەنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىم ءححى عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, جۇمىس ىستەۋ كەرەك بولاتىن ءوسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا شىنايى الاڭداۋشىلىقتان تۋىنداپ وتىر», دەگەن ەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. ەندەشە, ەلدىڭ ەرتەڭگى ۇرپاعى الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن بۇگىنگى ساياساتكەرلەر كەشەگى تاريحتا قالعان قاسىرەتتى ەسكەرتكىشتەرگە اياز ءبيدىڭ كوزىمەن قاراۋى كەرەك-اق.
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
ايداربەك عازيز ۇلى (سۋرەت),
«ەگەمەن قازاقستان»