جەتىسۋ جۇرتشىلىعى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ءار اۋىلدىق وكرۋگتە 20 مىڭ اعاش ەگۋ جونىندە باستاما كوتەردى
سول باستاماعا ۇيىتقى بولعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تانىمدىق, كوپشىلىك «گۇلستان» جۋرنالى, الماتى وبلىسى «جەتىسۋ جاستارى» جاستار ورتالىعى جانە «گۇلزار» قوعامدىق بىرلەستىگى الماتى قالاسىندا ءبىراز قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, ەكولوگ-عالىمداردىڭ, بەلگىلى مامانداردىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, ءدوڭگەلەك ءۇستەل وتكىزدى. ونداعى ماقسات – پىكىرگە پىكىر قوسىپ, وسىناۋ باستامانى كەڭ ناسيحاتتاي وتىرىپ, ونىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ ەكەن.
مۇنداي جيىندارعا قاتىسۋ جۇرتقا تاڭسىق ەمەس قوي. بىراق سول «گۇلزار» بىرلەستىگى مەن «گۇلستان» جۋرنالىنىڭ كەڭسەسىن, ونىڭ ورنالاسقان جەرىن كورىپ-اق, ءبىراز جايدى ۇققاندايسىڭ. قىستىڭ قاقاعان ايازىندا جاسىل جەلەك جامىلعان عيماراتقا كىرىپ, اينالاڭ گۇلگە ورانعان جايعا ەنگەندە-اق كوڭىلىڭە بۇگىن بولاتىن اڭگىمەگە ايرىقشا ىنتا-ىقىلاس ارتادى ەكەن. كوڭىل الداماپتى, بارىنشا مازمۇندى دا قىزىقتى ءاڭگىمە-دۇكەن بولدى.
سىرت قاراعاندا, ءبىر اۋىلدىق وكرۋگتە 20 مىڭ اعاش وتىرعىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. كوڭىلگە كۇدىك ۇيىرىلە بەردى. ەڭ الدىمەن ەگەتىن كوشەتىڭ بار ما, جەرگە شانشار شىبىعىڭ بار ما دەيسىڭ. ونان سوڭ جەرگىلىكتى اكىمشىلىك تاراپىنان قانداي قولداۋ بولادى, ولار شىنداپ كىرىسپەسە, ىنتالى ءىستىڭ توقىرايتىنى بار.
بارلىق كۇدىكتى سوڭعى كەزدە ءوزىنىڭ قوعامدىق ىسىمەن ايرىقشا كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن ازامات قىزىمىز, «گۇلستان» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, بىرلەستىكتىڭ ءتورايىمى گوزەل قۇلجاباەۆا قارىنداسىمىزدىڭ ءسوزى شايداي اشقان. جاڭا جىلدان ەكى كۇن بۇرىن تالدىقورعان قالاسىندا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ قولداۋىمەن وبلىس جاستارىنىڭ 350 وكىلى قاتىسقان جيىندا «ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىن ءار اۋىلدىق وكرۋگتە 20 مىڭ اعاش ەگىپ قارسى الايىق!» دەگەن ۇندەۋ قابىلدانىپتى. وبلىس اكىمى قولداسا, اۋدانى بار, اۋىلى بار, بارلىعى قولدايتىنىنا كۇمان جوق.
بىراق سول قولداۋدىڭ ءوزى مىناۋ العا قويعان ۇلكەن ماقساتقا جەتكىزە الا ما؟ بۇعان گوزەل الىبەكقىزىنىڭ جاۋابى دا دايىن ەكەن. بۇرناعى جىلى «گۇلستان» جۋرنالىنىڭ باستاماشىلىعىمەن سول الماتى وبلىسىنىڭ كەربۇلاق اۋدانىنداعى باسشي جانە نۇرىم اۋىلدارىندا مەكتەپ وقۋشىلارى, ۇستازدار جانە اۋىل تۇرعىندارى 20885 ءتۇپ اعاش جانە 1200 ءتۇپ كوپجىلدىق گۇل ەگىپتى. ال بىلتىر باسشي اۋىلىنىڭ جەتى تۇرعىنى ءوز شارۋاشىلىعىنىڭ جەرلەرىنە 900 ءتۇپ اعاش كوشەتىن وتىرعىزىپتى.
ءدال وسىنداي مۇمكىندىك بارلىق اۋىلدا بار. سودان دا وبلىستىڭ ءار اۋىلدىق وكرۋگىندە 20 مىڭ ءتۇپ اعاش ەگۋ ۇرانى, دۇرىستاپ قولعا السا, جۇزەگە ويداعىداي اساتىن ماقسات. وسى جەردە ەلىمىزدىڭ تابيعاتىنىڭ باس جاناشىرى دەسەك, جاراساتىن «تابيعات» ەكولوگيالىق قوزعالىسىنىڭ توراعاسى مەلس ەلەۋسىزوۆتىڭ ەسكەرتپەسى دە ورىندى ەستىلدى.
– جاقسى باستامالار ارقاشان تۋىنداپ جاتادى. بىراق سونىڭ باياندىلىعىنا كوبىرەك كوڭىل اۋدارايىقشى, – دەدى باس ەكولوگ. – مۇنى مەن ءوز تاجىريبەمنەن ايتىپ وتىرمىن. جىل سايىن الماتىنىڭ ماڭىنا اعاش ەگەمىز. ادەمى ۋادە بەرىپ, سونىڭ كۇتىمىن موينىنا العاندار سوزىندە تۇرماي, ەككەنىمىزدىڭ قۋراپ قالعانىنا جانىمىز كۇيزەلەدى.
ويلارىن ورتاعا سالعاندا, عالىمداردىڭ (ت.بايمولداەۆ, ب.سمانوۆ) ايتارى ءىستىڭ عىلىمي نەگىزدىلىگى, تىلشىلەردىڭ (س.ءابىشقىزى, ج.مولداحمەتوۆ, ءا.ابدىرايىم ۇلى) ايتارى وسىناۋ باستامانىڭ ناسيحاتى بولسا, ال ءىستىڭ ءجۇزەگە اسۋى نەگىزىنەن جەرگىلىكتى بيلىكتە, ولاردىڭ جۇرتتى وسىناۋ يگىلىكتى شاراعا جۇمىلدىرا بىلۋىندە.
– بارىمەن دە سوزگە توقتاسقانبىز. ولاردىڭ سوزدەرىن جۇرت ەستىگەن. جەرگىلىكتى اكىمدىك, ونداعى جاستار باستامانىڭ باسىندا ءجۇرەدى, – دەدى باس باستاماشى گوزەل قۇلجاباەۆا حانىم. – ازاماتتىققا سىن بولار ءىس قولعا الىنىپ وتىر.
جەتىسۋلىقتار وسىنداي ءبىر يگى ءىستى قولعا العاندا, ونى قولداۋعا بۇكىل رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىن شاقىرىپ وتىر.
ءيا, جاقسى ءىس بۇكىل رەسپۋبليكا كولەمىندە ءورىسىن جايسا, نۇر ۇستىنە نۇر عوي. ءتىپتى كەيبىر ورمان-توعايى تىم سيرەك ءوڭىرىمىز ءۇشىن ونىڭ ماڭىزى وتە-موتە زور. جالپى, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا مۇنداي يگىلىكتى شارانى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ۋاقىتى الدەقاشان كەلگەن, ءتىپتى كوپ نارسەدەن كەشتەۋ قالىپ ءجۇرمىز دەسەك تە بولادى. بۇل ءوزى ۇلتتىق دەڭگەيدە حالىق بولىپ مىقتاپ قولعا الاتىن-اق شارۋا.
وسى جەردە الەمدىك ءتاجىريبەگە از-كەم كوز جۇگىرتكەن دە ارتىقتىق ەتپەس. يتاليادا 1923 جىلدان باستاپ 21 ناۋرىزدا ەلدە «جاڭارۋ» جانە «تابيعات» مەرەكەسى وتكىزىلىپ, جاپپاي اعاش ەگۋ جۇزەگە اسادى ەكەن. ءبىر جارىم ميللياردقا تارتا حالقى بار قىتايدا 1981 جىلدان باستاپ, 11 جاستان 60 جاس ارالىعىنداعى ءار ادام 3-5 ءتۇپ اعاش ەگۋگە مىندەتتى كورىنەدى. سوندا ءبىر جىلدا مىڭ ەمەس, ميلليون ەمەس, بىرنەشە ميلليارد ءتۇپ اعاش ەگىلەدى! اقش-تا «اعاش ەگۋ مەرەكەسى» 1872 جىلدان بەرى وتكىزىلەتىن بولسا, سوڭعى جارتى عاسىر بويى ۆەتنامدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى حالىقتى اعاش ەگۋگە شاقىرۋدى ءوزىنىڭ مىندەتى سانايدى. وڭتۇستىك كورەيادا دا زاڭداستىرىلعان «اعاش ەگۋ مەرەكەسى» بار. ال ءفيليپپيننىڭ ءار ازاماتى جىل سايىن 5 ءتۇپ اعاش وتىرعىزباسا, ازاماتتىعىنان ايىرىلادى. 82 ميلليون حالىق جىل سايىن 5 ءتۇپ اعاش ەكسە, وندا 410 ميلليون ءتۇپ ورمان جايقالادى دەڭىز.
قاراپ تۇرساق, سول ەلدەردىڭ بارلىعىندا دا ورمان-توعاي جەتەرلىك. بىراق بولعان ۇستىنە بولا ءتۇسسىن دەيدى. ورماننىڭ, جاسىل جەلەكتىڭ ءمانىن بىلەدى.
ءبىز دە بىلسەك, ارتىق ەمەس-اۋ. جەتىسۋلىقتاردىڭ باستاماسىن جاپپاي قولداۋعا ۋاقىت تا مولىنان جەتەدى. كوكتەمگە دەيىن ءار اۋىلدا اعاش ەگىلەتىن جەردى دە ايقىنداپ, شانشىلار شىبىق, ەگىلەتىن كوشەتتەردى ازىرلەۋگە دە مۇمكىندىك بار. تەك ىنتا-ىقىلاس, تۋعان جەردى تۇلەتسەك دەگەن ىزگى نيەت بولسىن دەيىك.
ماماديار جاقىپ.