بۇگىندە ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ قۇزىرەتى ارتىپ, قۇرىعى ۇزاردى. بارىنەن بۇرىن ادامنىڭ قۇقىن ناقتى قورعاۋعا باعىتتالعان جاڭا زاڭدار قابىلدانىپ, حالىق كوڭىلىنەن شىعاتىن ءتارتىپ پەن ءىس-شارالار جۇزەگە اسا باستادى. بۇل جونىندە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا ابدەن بولادى. وسىعان وراي كەشە ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەرلان تۇرعىمباەۆ اتقارىلعان جانە الدا اتقارىلۋعا ءتيىستى دەپ قولعا الىنعان جۇمىستار بارىسى تۋرالى ايتىپ بەردى. جۋرناليستەر تاراپىنان قويىلاتىن سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ قايتارۋدى كوزدەگەن ورىنباسار مينيسترلىكتىڭ بار كوميتەتتەرىنىڭ باسشىلارى مەن قوسشىلارىن دا ەرتىپ الىپتى. ال وسىعان ءسايكەس, نەگىزگى تاقىرىپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىنداعى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا جۇكتەلگەن ءمىندەتتەردىڭ ورىندالۋ بارىسى بولدى.
جالپى, بۇگىندە پوليتسيا ورگاندارى بارلىق قىلمىستى ءىستەردىڭ 90 پايىز تەرگەۋىن جۇزەگە اسىرۋدا, ادامدار پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن اۆتوكولىكتەرىن, رۇقساتنامالاردى, كوشى-قون قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ كەزىندە جانە باسقا دا كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا تىعىز بايلانىس جاسايدى. «ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى» جاڭا زاڭدا ءىىد مىندەتتەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى جانە ءبىرىنشى كەزەكتە ادامدى, ونىڭ ءومىرىن, قۇقىققا قايشى قول سۇعۋشىلىقتاردان قۇقىقتارىن قورعاۋ العا قويىلدى. جاڭا قىلمىستىق زاڭناماعا ساي پوليتسيا, باسقا دا قۇقىق قورعاۋ, سوت ورگاندارى سياقتى جاڭا قىلمىستىق سوت ءوندىرىسى ۇلگىسى جاعدايىندا جۇمىس ىستەۋدە. قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك, قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرى, سونداي-اق اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكستىڭ جاڭا نورمالارى قولدانىلۋدا. جاڭا قىلمىستىق كودەكس زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋگە, باس بوستاندىعىنان ايىرۋمەن بايلانىستى ەمەس جازالاۋ ءتۇرلەرىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان. ءبىرىنشى رەت قىلمىستىق كودەكسكە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىلمىستىق تەرىس قىلىقتار دەپ اتالاتىن 125 قۇرام ەنگىزىلدى. ولاردى جاساعانى ءۇشىن ايىپپۇل, تۇزەۋ جۇمىستارى ءتۇرىندە جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلەدى. قىلمىستىق سوت وندىرىسىندە پروتسەستىك پروكۋرور, تەرگەۋشى سۋديا ءتارىزدى جاڭا ماماندار پايدا بولدى. بۇل جاڭا قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭنامانىڭ نەگىزگى مىندەتىن اتقارۋعا, قىلمىستىق سوت وندىرىسىندەگى پروتسەستەردى جەڭىلدەتۋگە جانە جەدەلدەتۋگە, تەرگەۋ كەزىندە اۋرە-سارساڭدى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مەملەكەت باسشىسى ۇسىنىپ وتىرعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە كەشەندى شارالار قابىلدانۋدا. ءىىم قىزمەتىن باعالاۋعا «حالىق سەنىمىنىڭ دەڭگەيى» كورسەتكىشى ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار, زاڭناما مەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ, قىلمىسقا قارسى كۇرەس بويىنشا تىكەلەي مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرادى. بۇگىندە پوليتسيا حالىققا 20-دان استام مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىپ وتىر. حقكو ارقىلى جەكە باستى كۋالاندىراتىن قۇجاتتار, مەكەنجاي انىقتامالارى, تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەۋ قىزمەتتەرى ۇسىنىلادى. ەلىمىزگە جەكە تۇلعالار بويىنشا شاقىرۋلار, سونداي-اق, ەلىمىزدەن سىرتقا شىعاتىن قۇجاتتار رەسىمدەلەدى. اعىمداعى جىلى پاسپورتتار مەن كۋالىكتەردى بەرۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتۋ ءۇشىن قۇجاتتار ءازىرلەيتىن قوسىمشا ورتالىقتار اقتوبە قالاسىندا, 2014 جىلى شىمكەنت قالاسىندا اشىلدى. بۇل قۇجاتتار بەرۋدى 30 جۇمىس كۇنىنەن 15 جۇمىس كۇنىنە دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
سونىمەن بىرگە, قۇجاتتاردى شىعاراتىن وندىرىستىك ورتالىقتارى بار استانا, الماتى, اقتوبە, شىمكەنت قالالارىندا قۇجاتتاردى بەرۋ مەرزىمى جەدەلدەتىلىپ, 2 جۇمىس كۇنى ىشىندە, ال وبلىس ورتالىقتارى ءۇشىن 4 جۇمىس كۇنى ىشىندە جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار, مامانداندىرىلعان حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى بەلسەندى دامۋ ۇستىندە, ولار ارقىلى اۆتوكولىكتى تىركەۋ, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن بەرۋ, مەملەكەتتىك تىركەۋ ءنومىرلەرىن بەرۋ قىزمەتتەرى كورسەتىلۋدە. حقكو ارقىلى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋدى وڭتايلاندىرۋ شارالارى قابىلدانۋدا: اۆتوكولىكتىڭ تەحپاسپورتىنىڭ دۋبليكاتىن نەمەسە ونى اۋىستىرۋ (جوعالتۋ, اۋىستىرۋ) كەزىندە اۆتوكولىكتى قاراۋ جويىلدى; موتوتسيكل مەن اۆتوكولىكتەردى باسقارۋ قۇقىعىن الۋعا ۇمىتكەر ادامنىڭ ءوز بەتىمەن دايىندالۋى ەنگىزىلۋدە. بۇل رەتتە وسىنداي ازاماتتار ءۇشىن ەمتيحانداردى قابىلداۋ تەك ارنايى حقكو-دا ءجۇرگىزىلەتىن بولادى. ال اۆتوكولىكتەردى تىركەۋ كەزىندە قۇجاتتار تىزبەسى قىسقارتىلادى (مەكەنجاي انىقتاماسى, زاڭدى تۇلعانىڭ قۇرىلتايشىلىق قۇجاتتارى الىنبايدى).
جول قوزعالىسى ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭناما شەڭبەرىندە «جول قوزعالىسى تۋرالى» زاڭنان جۇرگىزۋشى كۋالىگىنىڭ جارامدىلىق مەرزىمى اياقتالعاننان كەيىن ازاماتتاردى ججە بىلۋىنە تەوريالىق ەمتيحان تاپسىرۋ مىندەتىن الىپ تاستاۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا (كۋالىكتىڭ جارامدىلىق مەرزىمى اياقتالعاننان كەيىن 1 جىل ىشىندە). قازىرگى تاڭدا ءىىم ازاماتتىڭ تىركەلگەن جەرىنە قاراماستان جۇرگىزۋشىلىك كۋالىگىن بەرۋگە جانە اۋىستىرۋعا كىرىسۋگە دايىن. بۇل ءىس رەسپۋبليكالىق جۇيكە اۋرۋلارى جانە ەسىرتكى ديسپانسەرلەرىنىڭ ەسەپتەرىنە قول جەتكىزە الاتىن استانا, الماتى, قاراعاندى, قوستاناي جانە پاۆلودار قالالارىندا ورنالاسقان ارنايى حقكو-دا جۇزەگە اسىرىلادى. قالعان ارنايى حقكو-دا رەسپۋبليكالىق جۇيكە اۋرۋلارى جانە ەسىرتكى ديسپانسەرلەرىنىڭ بازالارىنا قول جەتكىزگەن جاعدايدان كەيىن عانا جۇزەگە اسىرىلادى. كادىمگى حقكو-دا ازاماتتارعا قوعامدىق جانە جول قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن ايىپپۇلدار تۋرالى تولىق اقپارات ۇسىنۋ ءۇشىن وسى جىلى ءىىم اپك «باقىلاۋ» اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ فوتو-بەينەتىركەۋ جۇيەسىن شوعىرلاندىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلەتىن بولادى. وسى شارالار سوزبۇيدالىق كەدەرگىلەردى بولدىرماۋعا جانە قىزمەت كورسەتۋلەر ۋاقىتىن ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندە حالىق الدىندا اشىق بولۋ جانە ەسەپ بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا راديكالدى وزگەرىستەر بار. پوليتسەيلەر قىزمەتى اۋقىمدى ءارى اۋىرتپالىعى كوپ, ارينە, مۇنداي كولەمدەگى جۇمىستا كەمشىلىكتەردىڭ ورىن الۋى مۇمكىن. ءىىو جۇيەسىندە وزىندىك قاۋىپسىزدىك جانە جەكە قۇرام بويىنشا ينسپەكتسيا قىزمەتتەرى بار, ولار پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان جىبەرىلەتىن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الادى. ءبىزدىڭ سايتىمىزدا, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارىمىزدا, نەگىزىنەن, جول ەرەجەسىن ساقتاماۋ تۋرالى فوتو-بەينە تۇسىرىلىمدەردى ورنالاستىرادى. حالىقپەن بايلانىس جاساۋ ءۇشىن فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندە اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ رەسمي پاراقشاسى اشىلعان, وندا جول قاۋىپسىزدىگى, مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋلەر تۋرالى اقپاراتتار, ايىپپۇلدى تولەۋ تاسىلدەرى, كەڭەستەر ورنالاستىرىلادى. پايدالانۋشىلار ءوز پىكىرلەرىن قالدىرىپ, سۇراقتارىن قويادى, ول بويىنشا جەدەل تۇردە جاۋاپ الادى. ەكى ايدىڭ ىشىندە پاراقشاعا 300 سۇراق كەلىپ ءتۇستى. سونداي-اق, پايدالانۋشىلار جول ەرەجەسىن بۇزۋشىلاردىڭ فوتوسى مەن بەينە ماتەريالىن جىبەرەدى. وسىنداي حابارلار بويىنشا 100 جۇرگىزۋشى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. فەيسبۋكتە ءبىزدىڭ ازاماتتار اراسىندا عانا ەمەس, شەتەل ازاماتتارى ءۇشىن دە تۋىندايتىن كوشى-قون زاڭناماسىنىڭ ماسەلەلەرى, تىركەۋ ءتارتىبى, قۇجاتتاردى بەرۋ بويىنشا ءىىم كوشى-قون پوليتسياسى دەپارتامەنتىنىڭ پاراقشاسى اشىلدى. سونىمەن قاتار, جاڭا «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭعا سايكەس ءىىم-ءنىڭ جانىندا, جاڭا فورماتتاعى قوعامدىق كەڭەس قۇرىلدى. اۋماقتىق ىشكى ىستەر ورگاندارى جانىندا كەڭەس بەرۋ ورگانى قۇرىلدى», دەيدى ەرلان تۇرعىمباەۆ.
سول سياقتى, قازىرگى كۇنى ىشكى ىستەر ورگاندارى جوعارى كاسىبي كادر قۇرامىن قۇرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. وسى ءمىندەتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاڭا «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭ مەن «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن ىرىكتەۋدە مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى وكىلەتتى ورگاندا كانديداتتاردان زاڭنامانى بىلۋگە تەستىلەۋ جۇرگىزىلەدى. سول جەردە جەكە قابىلەتتەرى باعالانادى. باسقاشا ايتقاندا, وسى لاۋازىمدا جۇمىس ىستەۋ قابىلەتى, ءتارتىبى, سىبايلاس جەمقورلىققا توزبەۋشىلىكپەن قاراۋ جانە ت.ب. قابىلەتتەرى تەكسەرىلەدى. تەستىلەۋ ناتيجەسى بويىنشا سەرتيفيكات بەرىلەدى, ونىمەن كونكۋرستارعا قاتىسا الادى. ەكىنشى كەزەڭدە وتىنىشتەر قابىلدانادى, مەديتسينالىق تەكسەرىس, اڭگىمەلەسۋ, باستاپقى وقىتۋ جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا تاعىلىمدامادان ءوتۋ جۇرگىزىلەدى. وسى كەزەڭدەردەن ءساتتى وتكەن كانديدات قانا 3 كەزەڭ شەڭبەرىندە لاۋازىمعا تاعايىندالادى.
ەل پرەزيدەنتىنىڭ «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىندا ءىىم-ءنىڭ الدىنا قويعان مىندەتتەرىنىڭ تاعى ءبىرى – جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىن قۇرۋ, ونىڭ قۇزىرەتىنە قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاۋ, تۇرمىستىق قىلمىستىڭ جولىن كەسۋ, ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىققا «ءمۇلدەم ءتوزبەۋشىلىك» قاعيداسىن قالىپتاستىرۋ جاتادى. 1 قاڭتاردان باستاپ جەرگىلىكتى پوليتسيا ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتتى. ونىڭ قۇرامىنا ۋچاسكەلىك ينسپەكتور, جول-پاترۋلدىك, يۋۆەنالدى, تابيعاتتى قورعاۋ, ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ جونىندەگى بولىنىستەر, تاراتۋ جانە ارنايى قابىلداۋ ورىندارى كىرەدى. جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى ءوز جۇمىسىن مىنا باعىتتا جۇرگىزەدى: قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ; قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاۋ; جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتى ەسكەرتۋ جانە جولىن كەسۋ; اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق ىستەر بويىنشا ءوندىرىس جانە قىلمىستىق تەرىس قىلىقتار بويىنشا حاتتامالىق نىساندا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ. جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىندە باسىمدىلىق ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار مەن كامەلەتكە تولماعاندار ءىسى جونىندەگى بولىنىستەرگە بەرىلگەن.
«قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى» زاڭدا اتقارۋشى ورگاندار جپق جۇمىسىن عانا ۇيىمداستىرىپ قويمايدى, ونىڭ قارجىلاندىرىلۋىن دا جۇرگىزەدى. 2015 جىلى تراۆماتيكالىق قارۋلاردىڭ ازاماتتىق اينالىمدا بولۋىنا تىيىم سالۋىنا بايلانىستى ونى ساتىپ الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىعى 44,5 مىڭ ازامات ءوز ەركىمەن 47 مىڭعا جۋىق (46 756) ءبىرلىك قارۋدى تاپسىردى, جالپى سومماسى 2,3 ملرد. تەڭگە تۇراتىن تراۆماتيكالىق قارۋ تىركەلدى. 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, تراۆماتيكالىق قارۋدى قولدانۋمەن جاسالعان قىلمىستار 79 پايىزعا (262-دەن 53-كە دەيىن) تومەندەدى. اعىمداعى جىلدىڭ 2 ايى ىشىندە تراۆماتيكالىق قارۋدى قولدانۋمەن جاسالعان 6 قىلمىس تىركەلدى, ول ءوتكەن جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا, 40 پايىزعا تومەندەگەن.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».