«مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاق شەجىرەسىندە وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى ارقاداعى بەس وبلىستىق قازاق گازەتتەرى جابىلىپ, قابىرعالى قالامگەرلەرى «تىڭ ولكەسى» اتتى اقمولالىق جالعىز گازەتتىڭ توڭىرەگىنە توپتاستى. ارقاداعى ۇلت زيالىلارىنىڭ قايماعىنداي وسى توپ ەجەلگى قاراوتكەل توپىراعىنا مول رۋحاني يگىلىك, ۇلكەن قازاقي قازىنا اكەلدى. سول قارىمدى توپتىڭ قۇرامىندا قوستانايدىڭ وبلىستىق گازەتىنەن كەلگەن جاس ءتىلشى نۇرعوجا وراز دا بار ەدى. ول تۋرالى قازاقتىڭ بەلگىلى قالامگەرى سارباس اقتاەۆ بىلاي تەبىرەنگەن بولاتىن: «نۇرعوجا ءولكەلىك گازەتكە ادەبي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاسىپ, تابان اۋدارماي اقمولا توپىراعىندا تۇرىپ قالدى. قاراوتكەلدىڭ كيەلى توپىراعى ونىڭ دارىنى ءبۇر جارىپ, گۇل اتاتىن قۇنارلى مەكەنگە اينالدى. ونىڭ اقىندىق دارىنى ءدال وسى جەردە قانات جايىپ, قالىڭ وقىرمان قاۋىمعا جول تارتتى. وسى وڭىردە ۇزاق تۇرعان ول بۇكىل سارىارقانىڭ شەجىرەسى ىسپەتتى...».
ءيا, ارقانىڭ اياۋلى اقساقالى, قابىرعالى قالامگەر, اسىل اعامىز نۇرعوجا ورازدىڭ ومىردەن وزعانىنا دا, مىنە, 40 كۇننىڭ بەدەرى بولىپتى. قالام جانرىنىڭ بارلىق سالاسىندا, قوعامدىق ءىستەردىڭ قالىڭ ورتاسىندا ءوزىندىك ايشىقتى ءىزىن قالدىرعان نۇراعاڭ – نۇرعوجا نارىنباي ۇلى سارابدال سابىرلىلىعىمەن, ەشكىمگە قياناتى جوق ادالدىعىمەن, سوزگە شەشەن, ويى تەرەڭ پاراساتتىلىعىمەن كەشەگى اقمولا, بۇگىنگى استانانىڭ ابىز شەجىرەسى, شىعارماشىلىق ورتاسىنىڭ عيبرات الار اقىلشىسى بولعان ەدى. جارتى عاسىردان استام شىعارماشىلىق ەڭبەك جولىندا نۇرعوجا ورازدىڭ استانا قالاسى مەن استانالىق وبلىستىڭ مادەني دامۋىنا, رۋحاني تولىسۋىنا قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز.
1965 جىلى نۇرعوجا اعامىز رەسپۋبليكامىزدىڭ سولتۇستىك ايماعىنداعى بەس وبلىستى قامتيتىن قازاقستان جازۋشىلار وداعى تسەلينوگراد وبلىسارالىق ءبولىمشەسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ تاعايىندالىپ, ونى 1991 جىلى تاراتىلعانعا دەيىن باسقاردى. ءالى ەسىمدە, سوناۋ جەتپىسىنشى جىلدارى قازىرگى استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى ورنالاسقان عيماراتتىڭ جەتىنشى قاباتىندا ءۇش رەداكتسيا (قازاقشا-ورىسشا وبلىستىق گازەتتەر جانە رەسپۋبليكالىق نەمىس ءتىلدى «فرويندشافت» گازەتى) جانە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ وبلىسارالىق بولىمشەسى ورنالاسقان بولاتىن. بولىمشەگە قاراستى ءۇلكەن بولمەدە ونىڭ جاۋاپتى حاتشىسى نۇرعوجا وراز جانە ادەبي كەڭەسشىلەرى جازۋشى اسكەن ءنابيەۆ پەن اقىن ۆلاديمير گۋندارەۆ وتىراتىن. بۇل ورتا الماتىدان كەلەتىن اقىن-جازۋشىلاردىڭ اتباسىن تىرەيتىن ورنى, بەس وبلىستان كەلەتىن جاس قالامگەرلەردىڭ جينالاتىن ۇياسى ەدى. «اقمولادا شىعارماشىلىق قاۋىم اتباسىن تىرەيتىن ورىن بولماعان ەكەن» دەپ كەيبىرەۋلەر ايتىپ ءجۇرگەندەي ەمەس, «كەڭەستەر ءۇيىنىڭ» جەتىنشى قاباتى ءسوز ۇستاپ, ونەر قۋعان قاۋىمنىڭ قايناعان ورتاسى بولاتىن. وبلىسارالىق ءبولىمشەنىڭ وسى شاعىن شاڭىراعىندا ءسابيت مۇقانوۆتان باستاپ, قازاقتىڭ تالاي-تالاي مارعاسقالارىنىڭ جۇزدەسۋلەرى وتكەن ەدى.
جالپى, كۇنى كەشەگى توقىراۋ جىلدارى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىق, وعان جاساعان قىساستىق پەن قيانات از بولعان جوق. ءتىپتى, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق بولمىسىمىزدان دا ايىرىلىپ قالا جازداعان جوقپىز با؟ سونىڭ ءىشىندە ايرىقشا زارداپ شەككەن ۇلتتىق ونەرىمىز بولاتىن. بۇل تەك قازاعى از سولتۇستىك وبلىستارعا عانا قاتىستى احۋال ەمەس ەدى. ۇلتتىق ونەردىڭ اياعىنا تۇساۋ سالۋ ماقساتىندا «ءتۇرى – ۇلتتىق, مازمۇنى – سوتسياليستىك», «ينتەرناتسيونالدىق» دەگەن نەبىر كەدەرگىلەر دە قويىلدى. ءسويتىپ, ۇلتتىق ونەرىمىز كومەسكىلەنىپ, ونىڭ كەيبىر تۇرلەرى توقىراي باستادى.
ماسەلەن, اقمولا وڭىرىندە اقىندار ايتىسى سوڭعى رەت 1957 جىلى وتكىزىلگەن كورىنەدى. سودان كەيىن بۇل ونەر ارقادا ۇزاق ۋاقىت اۋىزعا دا الىنباپتى. رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا قولعا الىنىپ, ءار جەر-ءار جەردە اقىندار ايتىسى ۇيىمداستىرىلا باستادى. سول تۇستا نۇرعوجا وراز اقمولا ءوڭىرىندە ايتىس ونەرىن قايتا ءتۇلەتۋدىڭ ۇيىتقىسى بولدى. ول جوعارى باسشىلارعا اقىندار ايتىسىن وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساپ, وبلىستىق, قالالىق پارتيا كوميتەتتەرىنە بىرنەشە رەت حات جازادى. باسشىلاردىڭ ارنايى قابىلداۋلارىندا بولىپ, ءتىكەلەي اڭگىمەلەسەدى, ايتىستى قالاي وتكىزۋ كەرەكتىگى جونىندە جازباشا دا, اۋىزشا دا تولىق ماعلۇماتتار بەرەدى. وبلىس, قالا باسشىلارى «ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋمەن» ءجۇرىپ الادى. نۇرەكەڭ سوندا دا العان بەتىنەن قايتپاي, تاباندىلىق تانىتادى. اقىرى نۇرعوجا وراز وبلىستىق ءمادەنيەت باسقارماسىنىڭ رۇقساتىمەن 1981 جىلى تسەلينوگراد وبلىستىق اقىندار ايتىسىن وتكىزەدى. وبلىستىڭ بارلىق دەرلىك اۋداندارىنىڭ اقىندارى قاتىسقان العاشقى ايتىس تابىسپەن ءوتتى. ءسوز جوق, بۇل حالقىمىزدىڭ وشكەنى جانىپ, ولگەنى قايتا ءتىرىلگەندەي تەڭدەسى جوق زور قۋانىشى ەدى.
ارقا اتىرابىندا ايتىس ونەرىنىڭ قايتا تۇلەۋى باستاۋىندا اقىن نۇرعوجا وراز تۇردى. ول جەتى ءدۇركىن (2 رەت رەسپۋبليكالىق – بوگەنباي باتىردىڭ 300 جىلدىعى مەن س.سەيفۋلليننىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان, 5 رەت وبلىستىق) اقىندار ايتىسىن وتكىزىپ, ادىلقازىلار القاسىنا توراعالىق جاساپتى. 1991 جىلى قازاقتىڭ قامال-قورعانى – قانجىعالى قارت بوگەنبايدىڭ 300 جىلدىعىنا ارناپ, رەسپۋبليكامىزدا العاش رەت بەلگىلى رەجيسسەر, مارقۇم جاقىپ وماروۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «دالا ساحناسىندا» ونەر كورسەتىلسە, نۇرعوجا نارىنباي ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءىرى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىنىڭ شىمىلدىعى اشىلدى. سول ءبىر ءدۇبىرلى كۇندەرى ۇلى تويدىڭ قوس قاناتىن قومداعان جاقىپ اعا مەن نۇرعوجا اعاعا قولعابىس ەتكەن كۇندەر دە ءالى ەستە. سول تويدان كەيىن قازاق ءمادەنيەتىنىڭ بىلگىرى, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءوزبەكالى جانىبەكوۆ: «رەسپۋبليكامىزدا اقىندار ايتىسى قايتا جاندانعاننان بەرگى سوڭعى ون جىل ىشىندەگى ەڭ ءبىر تاماشا ايتىس وسى بولدى», دەپ باعا بەرگەن ەكەن.
1991 جىلعى اقپان ايىنان باستاپ, نۇرعوجا ورازدىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن, ۇيىمداستىرۋىمەن اۋەلدە رەسپۋبليكانىڭ 8 وبلىسىنا تارايتىن, كەيىننەن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىن قامتىعان رەسپۋبليكالىق ادەبي-كوركەم, قوعامدىق-ساياسي «سارىارقا» (كەيىننەن «جاڭا سارىارقا») جۋرنالى جارىق كورە باستادى. قانداي دا ءبىر يگى باستامانى قولعا العان ادام ونىڭ الداعى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ اۋىر ءجۇگىن دە موينىنا ارتادى عوي. شىعارماشىلىقپەن «ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن» نارىق زامانىندا ادەبي جۋرنالدى ءارى ۇيىمداستىرىپ, ءارى باس رەداكتورى بولۋ وڭاي بولعان جوق. «سارىارقا» جۋرنالىن شىعارۋدى قولعا العان ساتتەن باستاپ باس رەداكتورىنىڭ الدىندا نەگىزىنەن ەكى باستى مىندەت تۇردى. ءبىرىنشى, الماتىداعى جازۋشىلار وداعىنىڭ قامقورلىعىنان تىس قالعان شالعايداعى جەرگىلىكتى قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىق جولدا كورىنىپ, تانىلۋىنا كومەكتەسۋ. ەكىنشىدەن, «سارىارقانىڭ» عاسىرلار بويى ءۇزىلمەي كەلە جاتقان ۋىز ادەبيەتى مەن ۇلتتىق باي مۇرالارىن قايتا جاڭعىرتىپ, ونى حالىققا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ەدى. جۋرنال قارىمدى قالامگەر نۇرعوجا ورازدىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ءناتيجەسىندە بۇل ءمىندەتتى ويداعىداي اتقارىپ شىقتى.
«سارىارقا» جۋرنالىنىڭ العاشقى ءتورت جىلدىق ساندارىنا بەلگىلى عالىم, سىنشى زەينوللا سەرىكقالي تالداۋ جاساي كەلىپ, ەلىمىزدىڭ ادەبي ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا رەتىندە باعا بەردى. ول «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جارىققا شىققان ماقالاسىندا جۋرنالدىڭ شىعارماشىلىق تىنىسىن جوعارى باعالادى. حالىق جازۋشىسى, مارقۇم ءابىش كەكىلباەۆ جۋرنالعا ءوزىنىڭ ۇنەمى قالام تارتىپ كەلگەنىن اتاپ كورسەتە كەلىپ: «بۇل ادەبي جۋرنال بولۋمەن بىرگە عىلىمي-تانىمدىق جۋرنال بولدى دەۋگە تولىق نەگىز بار», دەگەن پىكىر ايتقان ەدى.
نۇرەكەڭ اۋقىمدى شىعارماشىلىق جۇمىستارىنا قاراماستان, استانالىق ءوڭىردىڭ قوعامدىق ومىرىنە دە بەلسەنە ارالاستى. بۇرىن وبلىستىق پارتيا كوميتەتى, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى, كەيىننەن قالالىق اكىمدىكتىڭ, پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ تاراپىنان بەرىلەتىن قاۋىرت تاپسىرمالارعا بەلسەنە ارالاستى. ءماسەلەن, ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى راقىمشىلىق جاساۋ كوميسسياسىنا تۇراقتى مۇشە بولدى. استانا قالاسىنىڭ ونوماستيكا جانە ەكولوگيا كوميسسياسىنا ۇزاق جىلدار بويى بەلسەندىلىكپەن ارالاستى. وسى رەتتە نۇرعوجا وراز ەلوردانىڭ بىرقاتار كوشەلەرىنىڭ اتاۋىن قازاقشا وزگەرتۋگە وزىندىك ۇلەسىن قوستى.
پاتشا كوڭىل وقىرمانىنا اقىن, جازۋشى, پۋبليتسيست رەتىندە كەڭىنەن تانىلعان نۇرعوجا اعامىز جۇرەك سىرىن اق قاعازدىڭ بەتىنە تۇسىرۋدەن ءبىر ءسات قولىن ۇزبەي وتكەن قالامگەر. ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن ول قولىنان قالامىن تۇسىرگەن جوق. اسىل اعانىڭ جارىق دۇنيەدەگى سوڭعى تىنىسىمەن بىرگە توقتاعان تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە 40-تان استام كىتاپ وقىرمان قولىنا ءتيدى. ءار جىلداردا جارىق كورگەن وسى كىتاپتاردىڭ ءارقايسىسى وقىرمانداردان ءجانە ادەبيەتتانۋشىلار مەن قالامگەرلەردەن لايىقتى باعاسىن الدى. ماسەلەن, «تىڭ تۇلەگى» پوەماسى جاس عالىم باتىرحان دارىباەۆتىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنا نەگىز بولسا, 1997 جىلى شىققان «سارىارقا سىرلارى» اتتى ولەڭدەر جيناعىنا «ەگەمەن قازاقستاننان» باستاپ بىرنەشە گازەتتە ساليقالى اۆتورلاردىڭ جوعارى باعا بەرگەن ماقالالارى جاريالاندى. ال «ايىپكەر» پوۆەسىنە بەلگىلى سىنشى باقىت ساربالاەۆ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە تولىمدى تالداۋ جاساپ, ادەبيەتىمىزدەگى تابىستى شىعارمالاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ كورسەتتى.
اقيقاتىن ايتساق, نۇرعوجا اعامىز ءوزى ءومىر سۇرگەن ۋاقىت شەجىرەسىن حال-قادەرىنشە جىرلاپ, حاتقا ءتۇسىرىپ, تاسقا باسىپ قالدىرعان اقىن. ونىڭ پوەزياسىنداعى ءبىر ەرەكشەلىك, ول وقىرماندارىن ويلاندىرا وتىرىپ, جىر جولدارى ارقىلى اشىق سىرلاسۋعا تارتادى. وسىنداي ويلانا وقيتىن پوەتيكالىق ءتاسىلدى اقىن تابيعات كورىنىسىن سۋرەتتەۋدە دە, ءومىر تۋرالى تولعانىستارىندا دا, كوڭىل كۇيىن بەينەلەۋدە دە, ماحاببات جىرلارىندا دا بەرىك ۇستانادى. جالپى, اقىن نۇرعوجا ورازدىڭ شىعارماشىلىعىنا جان دوسى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, كورنەكتى اقىن تۇمانباي مولداعاليەۆتەن ارتىق ەشكىم باعا بەرە الماس. «نۇرعوجا پوەما دەپ ات قويىپ, ايدار تاعىپ, «تىڭ تۇلەگى», «قىراندار ۇياسى», «دوسىمنىڭ تاعدىرى» دەگەن ءدۇنيەلەرىن وقىرماندارىنا ۇسىندى. وسى ءۇش شىعارمادان دا مەن نۇرعوجانىڭ اقىندىق ءمۇمكىندىگىنىڭ مولدىعىن, شاپقان سايىن تىنىسىنىڭ كەڭەيە تۇسەتىنىن اڭعاردىم. شىعارماشىلىققا تولى جارتى عاسىر تەككە كەتكەن جوق», – دەيدى تۇمانباي مولداعاليەۆ.
وسى رەتتە قازاقتىڭ قوس اقىنى تۇمانباي مولداعاليەۆ پەن نۇرعوجا ورازدىڭ اراسىنداعى قالتقىسىز دوستىق اقىندار اراسىندا, جالپى, شىعارماشىلىق سالاسىنىڭ ازاماتتارى اراسىندا سيرەك ۇشىراساتىن شىنايى دوستىق بولعاندىعىن ايتپاي كەتە المايمىن. بۇدان كوپ ۋاقىت بۇرىنعى كەزەڭدە دە نۇرەكەڭمەن كەزدەيسوق كەزدەسىپ قالعان ساتتەردە ول اڭگىمەسىنىڭ القيساسىن تۇمانباي دوسىنىڭ شىعارماسىنان باستايتىن. قازاق ليريكاسىنىڭ حاس شەبەرى تۇماعاڭنىڭ سياسى كەپپەگەن جاڭا ولەڭدەرىنىڭ ءبىرىن جاتقا وقىپ: «تۇماشىمنىڭ جاڭا تۋىندىسى ەدى, تۇماشىمنىڭ پوەتيكالىق تىنىسىن كوردىڭ بە؟!» دەپ تاپ ءبىر ءوزى قايتالانباس داستان جازعانداي قۋاناتىن. ال تۇمانباي مولداعاليەۆ بولسا: «مەنى ادەبيەتكە جەتەكتەپ اكەلگەن نۇرعوجا, ادەبيەت ءۇيىرمەسىندە مەنى ۇستاپ بەردى», دەپ اقىن دوسىنىڭ ازاماتتىعىن العا تارتىپ ءوتتى. ءيا, ءوتكەننىڭ ونەگەسىندەي, ۇرپاققا ۇلاعات بولارداي-اق شىنايى دوستىق!
اقمولانىڭ ابىزىنداي بولعان نۇرەكەڭنىڭ ۇلگى تۇتار ونەگەلەرى ءورىستى ەدى. اتا ءداستۇردى ءپىر تۇتقان اق جەڭگەمىز – ايمان تاتەمىز ەكەۋى ورتانىڭ گ ۇلى, تويدىڭ ءسانى بولاتىن. سىڭارىنان ايىرىلعان اققۋداي اق جەڭگەمىز جالعىزسىراپ قالدى. امال قانشا, ورنىندا بار وڭالار! اسىل اعامىزدىڭ ارتىندا قالعان مول شىعارماشىلىق مۇراسى وقىرمان يگىلىگىنە اينالىپ, اقىن نۇرعوجا ورازدىڭ ەكىنشى ماڭگىلىك ءومىرى ۇزاعىنان بولسىن. ەندىگى ايتىلار ويدى اقىن تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ سوزىمەن تۇيىندەسەك: «شابىسىنان جاڭىلماعان اقىن دوستىڭ ولەڭ ولكەسىنە اكەلگەن قازىناسى از دا ەمەس, كوپ تە ەمەس. سەنىڭ ۇزاق جىلعى ەڭبەگىڭنىڭ ەلىڭدى ءسۇيسىندىرەتىنىنە مەن دە ۇلكەن سەنىممەن قارايمىن. ءومىرىڭنىڭ ۇزاق جولىنداعى سەنىمدى سەرىگىڭ جىرلارىڭنىڭ عۇمىرلى بولۋىنا تىلەكتەسپىن!».
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».