ءسابيت ورازباەۆ ءا.ءمامبەتوۆتىڭ «قان مەن تەر» سپەكتاكلىندە سۇيەۋ قارتتى ويناعاننان كەيىن تانىمالدىعى بۇرىنعىدان دا ارتا ءتۇستى.
ازەلدەن, تۋرگەنەۆ زامانىنان بەرى ادەبيەتتە «اكەلەر مەن بالالار» تاقىرىبى نازاردان تۇسكەن ەمەس. ەلاماننىڭ «بالامدى قالادا وقىتامىن» دەگەنىنە, «ال, وقىت, تار شالبار كيسىن, تۇرەگەپ تۇرىپ ءسيسىن, ساعان بۇل يمان بەرە مە؟» دەيتىن سۇيەۋدىڭ سىلكىنىسىن سابەڭ جەتكىزگەندە ءدۇر سىلكىنبەۋشى مە ەدىك. نەبارى ءبىردى-ەكىلى كورىنىستە عانا كورىنەتىن سۇيەۋدىڭ وبرازى قازاق تەاتر ونەرى تاريحىندا ماڭگىلىككە ۇمىتىلماستاي بولىپ قالعان جوق پا؟
نەشەمە جىلدار وتسە دە سۇيەۋ قارت بەينەسى نەگە ءبىزدىڭ جادىمىزدا جاڭعىرىپ جۇرەدى؟ نەگە ءبىز قازاقتىڭ تومىرىقتاي عانا وسى ءبىر شالىنىڭ بويىنداعى تەكتىلىكتى ساعىنامىز؟ بالكىم, وسىنداي بەينەلەردى جانە ونى جەرىنە جەتكىزىپ سومدايتىن دراما ارتيستەرىنىڭ قازىر ساۋساقپەن سانارلىق, نە بولماسا جوقتىڭ قاسى ەكەندىگىنەن بولار. سابەڭمەن سىرلاسقان ءبىر ساتتەردە قاباعىن ازداپ كىربىڭ شالىپ وتىرىپ بىلاي دەگەنى بار ەدى.
«وبراز جاساۋ پروتسەسى وتە كۇردەلى ەكەنىن قازىر قاپەرگە المايتىن بولدىق. قازىرگىلەر دەپ ايتسام, رەنجي قويماس, كۇيىنگەننەن سوڭ ايتاسىڭ عوي. ويپىر-اي, ەش ويلامايدى, ءسوزىن جاتتاپ الىپ ساحناعا ىرعىپ شىعا بەرەدى. ونىڭ سەبەبى نەدە؟ سەبەبى, ساحنا ءتىلىن وقىتۋ ناشار. ەڭ قيىن نارسە, ءوزىڭ ءبىر وبرازعا ەنىپ, وي مەن سەزىمنىڭ تەڭىزىن كەشپەي, بالاعا ەشتەڭە ايتا المايسىڭ عوي. ەڭ الدىمەن, ساحنادا ءوزىڭدى كورسەت, ءومىر الىپ كەل ساحناعا. ونەر دەگەنىڭ ءومىر عوي. ءوزىڭدى ەمەس, ءومىردى وينا. سەنىڭ تالانتىڭ سوندا, وزگەنى وزەگىڭ ورتەنىپ ويناۋ ارقىلى اشىلادى. ساحنا تىلىنە سوندا ءتىل بىتەدى».
«وسى ءرولدى ءاۋ باستا ەلاعاڭ (ە.ومىرزاقوۆ) ويناۋى كەرەك ەدى. ول كىسى ناۋقاستانىپ قالدى دا, ماعان تاپسىرىلدى. سودان ۇلكەن ويعا ءتۇستىم. اۋىلدىڭ شالدارىن كوز الدىما كەلتىرەمىن. «كوك بازارعا بارىپ ناسىبايشى شالدارعا قارايمىن. جالپى, سۇيەۋ – الماس سەكىلدى قىرى كوپ ءرول عوي. ونىڭ ءسوزى قىسقا بولعانمەن دە, سول سوزدە ۇلكەن ارەكەت بار ەدى» دەيدى سابەڭ سول كۇندەردى ەسكە الىپ.
شىنىندا, سۇيەۋ قارتتىڭ جۇرت جادىنا بىردەن ۇيالاپ قالۋىنىڭ سىرى, اركىم ودان ءوز اتاسىنىڭ, اكەسىنىڭ بەينەسىن, مىنەزىن كوردى. ويىمىزدى ورىستەتىپ ايتار بولساق, ۇلتتىڭ مىنەزىن كوردى. ءتىپتى, كورەرمەن ۇلتتىڭ ءمارت مىنەزىن ساعىنعاندا تەاترعا, سۇيەۋ قارتقا اسىعاتىن جاعدايعا جەتتى. قازاقتىڭ شالدارىنىڭ قىڭىر مىنەزىندە دە ۇلكەن ماعىنا, تاربيە كوزى جاتاتىندىعىن اشتى اكتەر. قىسقاسى, ءوزى ساحناعا ءۇش-اق مارتە شىعاتىن سۇيەۋ قارت شامامەن 50 جىلدا ءبىر تۋاتىن, ۇلتتىڭ تەكتى قالپىن بويىنا جيعان جيىنتىق بەينە ەدى.
س.ورازباەۆ وسى وبرازدى 38 جاسىندا بەينەلەدى. جىگىتتىكتىڭ اۋىلىنان ءالى دە ۇزاي قويماعان اكتەر ونى وتە نانىمدى شىعاردى. ونى وسى ءرول كوپ ەسەيتتى. شىن تۇيسىنگەنگە – ومىردە دە, ونەردە دە كۇرەس كوپ. وسى كۇرەستەردىڭ ءبارىن كوركەمدىك ۇستىندە اشىپ, جۇرتشىلىقتىڭ جادىندا قالۋ دەگەن بولادى. ال, اكتەر ورازباەۆ سول كۇرەستى دارىنىنىڭ قوس قاناتىنداي جۇرەكتىڭ نۇرىمەن, سەزىمنىڭ كۇشىمەن اشادى. ول بار بولمىسىمەن اقتارىلىپ, وبرازعا ەنەدى. كورەرمەنگە تولايىم بەرىلەدى. بارىم دا, جانىم دا سەنىكى دەيدى. سول اسەردەن ايىعا الماي ءومىرىن وتكىزە بەرەدى. ساحناعا ءجاي كەلىپ, تۇلا بويى ەشتەڭەنى سەزبەي تۇرەگەپ تۇرىپ, تاقپاق ايتىپ كەتپەيدى. جۇرەكتەردى جۇلقىپ, سەزىمدەردى سەلدەتىپ كەتەدى. ول ءۇنسىز تۇرىپ-اق كوپ نارسەنى ۇعىندىرىپ كەتەدى. ويتكەنى, شىن اكتەردىڭ جۇرەك ءتىلى, ىشكى سەزىم ءتىلى, سول ىشكى دۇنيەنىڭ ءبارىنىڭ ايناسى كوزى كورەگەن, كوڭىلى جۇيرىك بولماي تابىسقا جەتە المايدى. ول وبرازعا ورانعان ءسات اركىمنىڭ ەسىندە وسىلاي قالادى. اكتەردىڭ باسىن بۇلعاقتاتىپ, قولىن ەربەڭدەتۋىنە دەيىن ءوزىن وزگەدەن وزگەشەلەپ, ەرەكشەلەپ تۇراتىن, ءساتتى تابىلعان ءتاسىل. ارينە, مۇنداي شاعىن تولعانىستا ونىڭ اكتەرلىك الەمىن اشۋ قيىن. ول ءبىر ءوزى ءبىر عىلىمي كونفەرەنتسيالاردىڭ ارقاۋىنا اينالاتىن اكتەر.
ارينە, شەبەردىڭ اتى – شەبەر. اۋەلدە ارىستان, سۇلتان (ق.بايسەيىتوۆ, ق.شاڭعىتباەۆ. «بەۋ, قىزدار-اي!») سەكىلدى كۇلدىرگى كەيىپكەرلەرمەن جولى اشىلعان ول كۇردەلى وبرازداردى جاساۋدىڭ دا شەبەرى. قازاق ساحناسىندا تۇڭعىش رەت دوستوەۆسكيدىڭ («دالاداعى تۇتقىن») وبرازىن جاساعان دا سابەڭ. بۇل تۋىندىنىڭ ساحنادا ۇزاق جۇرمەۋىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار بولار. ال ءسابيت ورازباەۆتىڭ پسيحولوگيالىق يىرىمدەرى قىرىق قابات ۇلى سۋرەتكەر بەينەسىن سومداۋى ءوز دەڭگەيىندە قالعانى حاق.
سونداي كۇردەلى وبرازدىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى سۇيەۋ قارت بولدى عوي. كەيدە ماعان سابەڭنىڭ وعان دەيىن دە جۇرتشىلىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن بۇرىنعى بەينەلەرى وسى سۇيەۋ قارتقا بارار جولداعى جاتتىعۋ ءتارىزدى كورىنەدى. ءازىربايجان مامبەتوۆ جەتەكشىلىك جاساعان جىلدارى اكەمتەاتردىڭ قويىلىمدارى ماسكەۋ سىنشىلارىنىڭ تاراپىنان دا ۇلكەن قولداۋعا يە بولىپ, ءتىپتى, ءمۇيىزى قاراعايداي رەجيسسەرلەردىڭ جاقسى ماعىناسىنداعى قىزعانىشىن دا تۋعىزىپ جاتاتىن. ماسەلەن, ا.چەحوۆتىڭ «ۆانيا اعايى», اسىرەسە, ونداعى ءا.مولدابەكوۆتىڭ ويىنى تالاي مىقتىلاردىڭ تۇسىنە كىرگەن دەسەدى. سول سەكىلدى «قان مەن تەردەگى» سۇيەۋ قارت تا سول كۇيدى باستان كەشتى. سونىڭ ءبىر مىسالى, ورىس تەاترىنىڭ تۇلعالى تەورەتيكتەرىنىڭ ءبىرى نيكولاي ابالكين ماسكەۋگە ساپارى كەزىندە سۇيەۋدى ويناعان اكتەرگە قويىلىمنان سوڭ ارنايى ءىلتيپات بىلدىرمەكشى بولىپ, ونى اعا بۋىن ارتيستەر ىشىنەن ىزدەگەنى بار دەيدى. الايدا, سۇيەۋ – ءسابيت ورازباەۆتىڭ ءالى دە قىرىققا جەتە قويماعان جىگىت ەكەنىن بىلگەن سوڭ, تاڭدانباسقا شاراسى قالماعان. سۇيەۋ قارتقا قاتىستى مۇنداي دەڭگەيدەگى تاڭعالۋ مەن تامسانۋ ول كەزدە از بولماعان. ءتىپتى, سپەكتاكلدەن سوڭ سابەڭنىڭ ءوز-وزىنە كەلە الماي, وبرازدان شىعا الماي جۇرەتىن ساتتەرى كوپ بولعان.
جىلاۋ مەن كۇلۋ, كۇلۋ مەن جىلاۋ. س.ورازباەۆ وسى ءبىر ەگىز ستيحيامەن تىنىستاپ, ونى وتە شىنايى مەڭگەرگەن شەبەر. وسى ستيحيامەن-اق كورەرمەندەردىڭ كۇرەسكەرلىك رۋحىن وياتىپ كەتەدى. ول بۇگىنگە دەيىن وسى ءۇردىستى جالعاستىرىپ كەلەدى.
شىن جۇيرىك شاپقان سايىن تۇلەدى. وزگە قىرىنان اشىلا بەردى. اۋەلدە «انا – جەر-اناداعى» قويشىدان, ءدۇربىت, سۇلتان, ارىستان سەكىلدى وبرازداردان باستاپ, شەبەرلىگىن شىڭداعان ول سودان بەرى شوقتىعى بيىك, ەل ەسىندە قالاتىن قانشاما وبرازدار سومدادى. ا.سۇلەيمەنوۆتىڭ «ءتورت تاقتا – جاينامازىنداعى» – شال, دۋلات يسابەكوۆتىڭ «ەسكى ۇيدەگى ەكى كەزدەسۋىندەگى» – ايتورى, ب. مۇقايدىڭ «ومىرزاياسىنداعى» – ەس قاريا رولدەرىمەن ءوزىن دە, وزگەنى دە ءوسىردى. وسى وبرازداردىڭ قايسىبىرى بولسىن ۇدايى ىرگەلى, ىڭكار ىزدەنىستەردەن, جانكەشتى تىرلىكتەن تۇراتىن تەاتر ومىرىنە جاڭاشا لەپ قوستى, تىنىس اكەلدى. سابەڭ «ءتورت تاقتا – جاينامازداعى» شال بەينەسىن سونشالىقتى ساعىنىپ ويناعان سەكىلدى. ويتكەنى, ول كەشەگى سۇيەۋ قارتتىڭ رۋحاني جالعاسى ىسپەتتى. وسى ءبىر ەكى بەينە اراسىندا زاڭدى ساباقتاستىق بار ەدى. ونى كورىپ وتىرىپ كەشەگى تۇلپار تەكتى اسقاردى دا ساعىناسىڭ. ارينە, ساعىندىراتىن دا سابەڭنىڭ سۋرەتكەرلىك تەگەۋرىن-قۋاتى. ال, د.يسابەكوۆتىڭ «وكپەك جولاۋشى» پوۆەسى نەگىزىندە جازىلعان اتالمىش دراماداعى ايتورى بەينەسى دە اكتەردىڭ ءساتتى جۇمىسى. ادامنىڭ ىشكى سەزىم دۇنيەسىن قوزعايتىن پسيحولوگيالىق بەينەنى جەتكىزۋدە اكتەر الىسقا كەتتى. ال, ەس قاريا بولسا كۇنى كەشەگى كۇندەي كۇركىرەپ وتكەن جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ ادام تىلىمەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن قاسىرەتىنىڭ قۇربانى. ىشتەن شىققان پەرزەنتىنىڭ ءوز اكەسىن ساتقان ايۋاندىق ارەكەتىن جۇرەگىمەن كوتەرە بىلگەن بەينە اكتەردىڭ سومداۋىندا سونشالىقتى ايانىشتى, سونشالىقتى ءساتتى. بۇل وبراز سابەڭ سۋرەتكەرلىگىنىڭ تاعى ءبىر سونى قىرىن اشتى.
ونەردە وزگەشە بولۋ دارىننىڭ ءىسى. باسقا-باسقا, ونەردە وزىق بولىپ, وزا شابۋ قيىننىڭ قيىنى. سابەڭنىڭ الدىنداعى «سامورودوك – سارى التىن اعالارى», ءوز بۋىنى دا سونداي بولدى. تالانتتى ادام قاي جاعىنان دا تالانتتى جانە كوپ قىرلى بولىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ سابەڭ اۋىزەكى اڭگىمەنىڭ دە شەبەرى. جازۋشىلاردىڭ ىشىندە اۋىزشا اڭگىمەگە شەبەردىڭ ء(سوزىن تۇزەمەي-اق باسا بەرۋگە بولادى) ءبىرى ءبىز بىلگەندە اقسەلەۋ سەيدىمبەك ەدى, ال اكتەرلەردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز – وسى سابەڭ. ءبىز ەمەس, ءبارى بىلەدى. ولاي دەيتىنىمىز, بۇدان بۇرىن دا اۋىزشا اڭگىمەلەرىمەن تامساندىرىپ, ءبىر كىتاپ شىعارىپ ۇلگەرگەن سابەڭ 2-3 جىل بويىنا «الماتى اقشامىنىڭ» سەنبىلىك نومىرىندە ۇزبەي جاريالاندى. ءبىز دە ىرزا, وقىرمان دا ىرزا. رەداكتسيانىڭ تەلەفونىنا دا تىنىم جوق. سودان بۇل اڭگىمەلەر «ءومىردىڭ ءوزى – تەاتر», «تازارعىڭ كەلسە, تەاترعا بار» دەگەن اتپەن قوس توم بولىپ شىقتى. بۇل ءبىر ءساتتى جوبا بولدى. اۋەلدە وسى جوباعا كىرىسەردە سابەڭنىڭ ازداپ جۇرەكسىنگەنى بار ەدى. «قادىرلى سابە, بۇل اڭگىمەلەردى قازىر ءاسانالى ءاشىم ۇلى ەكەۋىڭىز ايتپاساڭىز, ەرتەڭ باسقالار وتىرىك ايتادى. سوندا كەيىنگى ۇرپاق بەتىمىزگە تۇكىرمەي مە؟» دەپ وزىمىزشە قايراعان بولدىق. سابەڭ «نەگە وتىرىك ايتادى؟» دەيدى. «سولاي, ۇيالعاننان وتىرىك ايتادى» دەيمىز. ايتقانداي, ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ «الماتى اقشامىنا» سابەڭدەر قاتارلى ءبىر اكتريسامەن سۇحبات جاريالانىپ, كەي تۇستا اپامىز بوسىڭكىرەپ كەتىپتى. سابەڭ الگى كىسىگە قاراداي اشۋلانىپ, «ويپىر-اي, سەندەردىڭ ايتقاندارىڭا ەندى كوزىم جەتتى, مىنالاردىڭ ءبىز ءتىرى تۇرعانداعى اڭگىمەسى مىناۋ, كوزىمىز كەتكەن سوڭ نە ايتپايدى؟» دەپ بۇلقان-تالقان بولسىن. ءسويتىپ, اۋەلدە باستاۋى قيىن بولعان اڭگىمەنىڭ بۇدان سوڭ تاستاۋى قيىن بولىپ, ەل ىزدەپ وقيتىن ەكى كىتاپ جارىق كوردى. بۇل وقىرمان ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولدى. وقىرماندارىمىز ءالى كۇنگە دەيىن سول اڭگىمەلەردىڭ جالعاسىن كۇتىپ وتىر.
اڭگىمەنى كىم ايتادى؟ اڭگىمەنى وقىعان, توقىعانى, كورگەنى كوپ ادام ايتادى. «كوپ جاساعاننان ەمەس, كوپتى كورگەننەن سۇرا» دەيدى قازەكەم. سابەڭە كوپ جاساي بەر دەيمىز, ال ەندى كوپتى كورگەنى راس. الگى قالىڭ ەكى كىتاپ سونىڭ ءبىر ەلۋ پايىزىنا دا جەتەر-جەتپەسى بولسا كەرەك.
ايتتىق قوي, تالانتتىڭ اتى تالانت. سابەڭ – فوتوونەردىڭ دە حاس شەبەرى. ەرتەرەكتە ءبىر بالقاردان اتتاي قالاپ ساتىپ العان «فەد» فوتواپپاراتىنان باستالعان بۇل كاسىپ وعان الدانىشتان گورى, ءومىرىنىڭ ءبىر التىن ارقاۋىنا اينالدى. بۇگىنگى اكەمتەاتر مۇراجايىنداعى سارعايعان سۋرەتتەردە سابەڭنىڭ شەبەر قولتاڭباسى جاتىر. بۇل ونەردى ءالى دە كەنجەلەپ تۇرعان كەزدە قولعا الدى سابەڭ. قازىر سونىڭ تەك ءبىر وزىنە ەمەس, بۇكىل ۇلتقا پايداسى ءتيىپ وتىر. سەبەبى, كەشەگى ومىردەن ەرتە كەتكەن اسىلدارىمىزدىڭ تالايىنىڭ ساعىنىشقا اينالعان بەينەسى ساقتالىپ قالدى.
كەيدە قالجىڭى جوق ادامدى ايايتىن حالدە جۇرەسىڭ. ال ەندى سابەڭمەن سويلەسە قالساڭ, مىندەتتى تۇردە ءبىر ءازىل اڭگىمە ەستيسىڭ. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ەلباسىنىڭ ءوزىنىڭ دە سابەڭمەن ۇشىراسا قالعاندا ازىلگە ەرىك بەرگەنىنە كۋا بولعانىمىز بار ەدى. سول ءازىل دەگەننەن شىعادى, كوپ قىرلى سابەڭنىڭ كيىمدى ءوزى ءپىشىپ, تىگىپ الا بەرەتىن دە ونەرى بار. ەرتەرەكتە, جاستاۋ كەزىندە ءتۇرلى-ءتۇستى, وتە ءساندى كوستيۋم كيىپ جۇرەدى. سوعان قاتتى قىزىققان بەكەن يماقاەۆ دەگەن دوسى «تەك ماعان عانا ايتشى, قاي جەردە ساتىلىپ جاتىر» دەپ سۇرايدى. كەيىننەن ونى سابەڭنىڭ ءوزى تىگىپ كيىپ العانىن بىلەدى. سودان «ماعان دا تىگىپ بەرشى» دەپ وتىنەدى. «جوق, ەكەۋ بولسا قىزىق بولمايدى» دەيدى بۇل. اقىر سوڭىندا سوعان ۇقساس ءبىر كوستيۋمدى ساتىپ اپەرىپ قۇتىلادى.
بۇل, ارينە, سابەڭ ايتاتىن ازىلدەردىڭ ءبىر ۇشقىنى عانا. تەاتر ارتيستەرى اراسىندا بولاتىن ازىلدەردىڭ ءوزى دە ساحنانىڭ سىرتىنداعى سپەكتاكل ءتارىزدى عوي. ونەردىڭ دە, ونەرپازدىڭ دا, كەرەك بولسا ەلدىڭ دە ءومىرىن ۇزارتاتىن وسى ءازىل. ارينە, ورنىمەن ايتىلا بىلسە. سابەڭ قازىرگى كۇنى كەشەگى قالجىڭداردى ساعىنادى. قايران ءانۋار, ەسبولعان, رايىمبەك... ولار بارداعى ءازىلدىڭ ورنى مۇلدەم بولەك ەكەن. ولاي دەيتىنىمىز, سابەڭنىڭ ءوزى ايتقانداي, قازىر بىرەۋمەن قالجىڭداسۋ ءۇشىن, اۋەلى تامىرىن باسىپ, جۇمسارتىپ ايتپاساڭ, سەنى سوتقا بەرۋى مۇمكىن دەيدى. راسىندا سولاي. دەمەك, كەيدە قالجىڭعا دا قاۋىپ ءتونىپ تۇرادى.
ساعىنا ءبىلۋ شىن ونەرپازعا عانا ءتان. وتكەنگە دەگەن ساعىنىش كەيدە وزەگىڭدى ورتەپ جىبەرەتىن جاعدايعا دەيىن جەتكىزەدى. سەبەبى, تۇنىعىڭ لايلانىپ, كەشەگى التىن قاينارلار مەن باستاۋلارىڭ سارقىلىپ, ساف ونەر, تەكتى ونەردىڭ ءورىسى تارىلىپ بارا جاتقانى الاڭداتادى. سول اسىلىمىزدىڭ ءبىرى ءان ەدى. قازىر تەلەديداردى اشىپ قالساڭىز, راديونى باسىپ قالساڭىز, قاپتاعان انشىگە كەزىگەسىز دەسەك, جاڭالىق اشىپ وتىرعان جوقپىز. قاپتاعان توپتار. شاماسى 40 شاقتى بولار. سونى ەگەر ىرىكتەر بولسا, ءارى كەتكەندە ءبىر ءتورت-بەسەۋى عانا جوباعا كەلەر. سۋرەتكەر سابەڭدى سول ءان-سىماقتاردىڭ ەستە قالمايتىن اۋەندەرى ويلاندىرادى. اسەرسىز, ەسەر ءان-سىماقتاردىڭ ەفيرگە قالاي شىعىپ كەتەتىنىنە تاڭ. كوبىنە جىلماڭ, بۇلعاڭ بيگە شاقىرىپ تۇرادى. شوۋ-بيزنەسىڭ تازا ۋ-شۋ بيزنەسكە اينالدى. سولاردىڭ كوبىسى ومىردەن ءوز ورنىن تاپپاي جۇرگەندەر. شىركىن, قازاقتىڭ نەبىر بيىك, اسقاق, ادەمى سۇلۋ قىزدارى مەن كوركەم جىگىتتەرىن كورگەندە, وسىلاردىڭ ىشىندە نەبىر عالىم, ينجەنەر, ماتەماتيكتەر ءجۇر-اۋ دەگەن وي مازا بەرمەيدى سابەڭە.
«ءبارى دە كۇنكورىستىڭ وڭاي جولىنا تۇسكەن. ءبارىن تەحنيكا اتقارادى, تەك سەلتەڭدە دە سەكىرە بەر. ءتىپتى, ءوزى ءانشى, ءوزى كومپوزيتور, ءوزى اقىن. ءاي, بۇلاردىڭ كەۋدەسىن ءان تەسىپ بارا جاتسا, نەگە ابايدى, نەگە ماعجاندى, نەگە قاسىمدى وقىمايدى؟ قۇداي-اۋ, دەنى ساۋ ءسوز كەرەك بولسا, سولاردا ءبارى بار عوي. ابايدىڭ كەز كەلگەن ولەڭى اۋەز تىلەپ تۇرادى عوي», – دەپ كۇيىنەدى تاعى سۋرەتكەر سابەڭ.
ءاندى جەرىنە جەتكىزىپ ايتاتىن, ءان دە شىعاراتىن سابەڭنىڭ بۇلاي تاۋسىلىپ سويلەۋگە دە تولىق حاقىسى بار. ءان بولعاندا قانداي! الگى كوپ شۋىلداقتىڭ بىرەۋى سونداي ءان شىعارسىنشى, جەردەن جەتى قويان تاپقانداي, توبەڭىزدى ويار ەدى.
جوق, سابەڭ ونى تۋمىسى «ءاندى ەرتتەپ, كۇيدى مىنگەن» (جارىلعاپبەردى) ونەرپاز ەلگە ءتان, قاراپايىم قالىپ دەپ قابىلدادى. «توقتا بوتام, اتاڭ كەلەدى ارتىڭدا!», «بۇگىن مەنىڭ تۋعان كۇنىم...», «ءسۇرىنىپ كەتپە» ءتارىزدى مۇقاعاليدىڭ سوزىنە جازىلعان اندەرى ەل جۇرەگىنە ۇيالاپ قالعالى قاي زامان! 1982 جىلى تاشكەنت جاقتا ءبىر اقساقالدىڭ اۋزىنان جازىپ العان «تولە ءبيدىڭ تولعاۋىنا» دا ءوز جانىنان عاجاپ ماقام قوسىپ, ەلدىڭ تۋىندىسىنا اينالدىرىپ جىبەردى.
كۇنى كەشەگى تەلەتەاتر «قىمىزحانانى» جۇرت نەگە ساعىنادى؟ ءسابيت ورازبايدىڭ تەرمەشىلىگى, انشىلىگى وسى «قىمىزحانادا» ءمۇلدەم بولەكشە قىرىنان كورىندى. حالقىمىزدىڭ جادىنان وشە باستاعان, تەك جەرگىلىكتى جەرلەردە عانا جىلت ەتىپ كورىنەتىن وسى ءبىر التىن باستاۋ – ءداستۇرلى ونەرىمىزدى سول جىلداردا قايتا جاڭعىرتىپ, ۇيىرىنە قوسقاننىڭ بىرەگەيى دە سابەڭ ەدى. سول جىلداردا جامبىلدىڭ «وتەگەن» داستانىن راديوعا جازدىردى. جامبىل جاكەمنىڭ ءسۇيىنبايدان العان باتاسىن سابەڭدەي ايتاتىن ادام سيرەك. قىسقاسى, نەبىر قيسسا, داستانداردى تالماي ايتىپ, اكتەرلىك ونەردىڭ ءبىر قاناتىنا اينالدىرعانى جانە وسى قاسيەتتىڭ وسى بۋىن وكىلدەرىنە كوبىرەك ءتان بولىپ, كەيىنگىلەرگە دارىعانى دا – ايتىپ بولمايتىن شىندىق.
تالانت قاشاندا تالانت. ول قاي كەزدە دە, قاي جاسىندا دا ءوزىنىڭ جۇيرىك قالپىن بايقاتپاي قالمايدى. اقيقات-ءابىش, اڭىز-ءابىشتىڭ «ءبىرجان سال» كوركەم فيلمىنە جازعان تولعانىسىنداعى مىنا سوزىنە ءۇڭىلىڭىزشى. «جەر تۇبىنەن كەلە جاتقان بەيساۋات جولاۋشى كورىندى. اسىقپاي اياڭمەن كەلەدى ەكەن. كارى بي ەكەن. ۇستالىپ قالعان حابارشىسىنىڭ سوڭىنان كەلەدى. جاپپاي قۇراق ۇشا قارسى الدى. داۋلەت جانباي قايتىپ وراعىتسا دا كارى بي ءمىز باقپادى. اقىرىندا سوزدەن جەڭىپ, تۇتقىنىن بوساتىپ اكەتتى. بۇل قازاق جۇرتىنداعى بيلىك ونەرىنىڭ شوقتىعىن اسىرعان ايگىلى ساحنا ەدى. حالىق ءارتىسى ءسابيت ورازباەۆ حالىق ىنتىماعىنىڭ دىڭگەگى كارى ءبيدىڭ ءرولىن مايىن تامىزىپ ورىندادى. نە قيمىلىنان, نە سوزىنەن سەلكەم-شالىس ەشتەڭە بايقالمادى. ءبارى دە التىن تاباققا قۇيىلعان سارى بالداي اسا ءدامدى شىقتى».
سابەڭنىڭ ويىنىندا بىردە-ءبىر فالش جوعىن ابەكەڭنەن ارتىق اڭعارۋ مۇمكىن دە ەمەس شىعار. رۋحىڭ شات بولعىر, كلاسسيكتىڭ اتى كلاسسيك قوي, ايتپايدى, ايتقان كۇندە وعان تۇزەتۋ ەنگىزبەك تۇگىلى, تۇسىنىك بەرۋدىڭ ءوزى دە ارتىق. سول «كارى بي» بۇگىندە تەاتردىڭ توبە ءبيى بولىپ وتىرعان جوق پا!؟
«فرانتسۋز قالامگەرلەرى اراسىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىر-بىرىنە, ءتىپتى, تەلەفونمەن ساعاتتاپ رومان وقيتىن ادەت ءالى جوعالماپتى» دەۋشى ەدى جاتقان جەرىڭ ءجاننات بولعىر تالاسبەك اسەمقۇلوۆ. ال ءبىزدىڭ قوعامدا ءبىر-ءبىرىمىزدى وقىمايتىن, وقىعان كۇندە دە ءۇنسىز قالاتىن ءبىر دەرت بار ەكەنى راس قوي. بۇل ەكى كىسى دە مۇنداي كەسەلدەن امان. وقىپ قانا قويمايدى, ويىن اشىق, بۇكپەسىز ايتادى. ويىڭا وي, پىكىرىڭە پىكىر قوسادى, كىسىنى قاناتتاندىرىپ جىبەرەدى. پەندە عوي, ەگەر بۇل كىسىلەردىڭ بويىندا كەمشىلىكتەر بولسا سونى جۇيەلى تۇردەگى وقۋمەن, ءىلىم-بىلىممەن جويىپ كەلە جاتقان جاندار.
شەتىنەن شەبەر بۇل بۋىننىڭ ءبىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان ەكى وكىلىنىڭ وسى جاسقا كەلىپ, سۇيىكتى بولۋى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان. وسىنىڭ ءبارى – ومىرگە, ونەرگە, اينالاسىنا ادالدىقتىڭ, تازالىقتىڭ ارقاسىندا كەلگەن ابىروي. «ابىروي اللانىڭ قاسىندا» دەيدى. سول ارمانداي الىس, اسقاق ابىرويدى اللا بۇل ەكەۋىنە ءۇيىپ-توگىپ بەردى. ەڭ باستىسى, سونى ۇستاپ تۇرۋ دا – شىن تالانتتىڭ قولىنان كەلەتىن تىرلىك. اسەكەڭنىڭ ءوزى ايتپاقشى, «بىرەۋلەرگە اتاق بەرگەن, بىرەۋگە سونى ۇستاپ تۇراتىن ابىروي بەرمەگەن». بۇل ەكەۋىنە بەرگەن. رۋحاني مۇراتقا ادالدىقتىڭ, ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ ءنازيرا ۇلگىسى وسىنداي بولادى. ەكەۋىن قاتار كورگەن سايىن ۇلت ابىرويى قول ۇستاسىپ كەلە جاتقانداي كۇي كەشەسىڭ. ءبىر-ءبىرىنىڭ باعاسىن ءبىلۋ, وزگەنىڭ دە باقىتىن باعالاۋ, ايالاۋ دەگەن وسى. وسى ءبىر اسىل تۋعان تەكتىلىك ونەردەگى قاي بۋىن وكىلدەرىنە دە جۇعىستى بولسا ەكەن دەيسىڭ.
وسىنىڭ ءبارى قايدان باستالدى؟ «بۇلاق باسىنان تۇنادى» دەگەن ءسوز بار. بۇلار – ادال ءسۇت ەمگەندەر. وسىناۋ ۇلى دوستىقتىڭ باسىندا «قايران ءبىزدىڭ اردى ويلاعان شەشەلەر» تۇر. سابەڭنىڭ, اساعاڭنىڭ شەشەلەرىنەن قالعان قاسيەت بۇل. مىنە, سول التىن ۇزىكتى ءۇزىپ الماي بۇگىنگە جالعاپ كەلە جاتقان جامپوزداردىڭ اسىل قاسيەتىن جازا الساق, جەتكىزە الساق, قانەكي؟ ال ەندى بار عوي, بۇل تاقىرىپقا ءبىر كىرسەڭىز, تەك نۇرلاناسىز دا وتىراسىز, ونىڭ شەت-شەگى كورىنىپ بىتپەيدى, ەركە جەلدەي ەسىپ وتىرىپ جازۋعا بولادى».
وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ونەرىمىزدىڭ قوس ابىزى تۋرالى اعا باسىلىمدا وسىلاي بۇكپەسىز سويلەپپىز. اكەمتەاترعا لەك-لەگىمەن كەلگەن كەشەگى, بۇگىنگى تولقىننىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ءوز ەرەكشەلىگى, قولتاڭباسى بار, ارينە. ال, كەشەگى قاسيەتتى قارا شالداردى بىلاي قويعاندا, وسى تولقىندى ايرىقشا جاقسى كورۋىمىزدىڭ سىرى دا ءتۇسىنىكتى بولسا كەرەك. شەتىنەن ءبىر بيىك, باعلان, بەكزات ونەرپازدار كوز الدىڭا كەلە قالادى. بۇلاردىڭ ارتىقشىلىعىنىڭ ءبىرى – كوپ وقىعان ەكەن. جاسى ءسال ۇلكەندەۋ ن.ءجانتورين بيىك ينتەللەكتۋال بولعان. ءتىپتى, ونىڭ ورىسشاسىن ەۆرەيدىڭ ءوزى (ايەلى ەۆرەي بولعاننان ەمەس) تۇزەتە الماعان دەيدى. «مۇرنىنا دەيىن كۇلەتىن ءارتىس» (ر.نۇرعالي). ەسبولعان جايساڭباەۆتىڭ دا كوپ وقىعانىنان, قالامگەرلىگىنەن حاباردارمىز. ءاسانالى ءاشىم ۇلىنىڭ ن.جانتورينمەن, ق.مۇحامەدجانوۆپەن, ش.ۋاليحانوۆپەن ءسوز قاعىستىرىپ, ولەڭمەن جاۋاپ قايتارۋى, راحمەتباي تەلەۋباەۆتىڭ تابان استىنان تاۋىپ ايتاتىن, تاڭعالدىراتىنى وسى ويىمىزدىڭ اقساماس ايعاعى. 70-80-ءشى جىلدار تەاتردىڭ التىن ءداۋىرى اتانۋى دا وسىلاردىڭ ايرىقشا تالانتىمەن قوسا ءبىلىمى مەن مىنەزىنىڭ ارقاسىندا جەتكەن بيىك.
بۇگىنگى اكتەرلەردىڭ وقۋ دەڭگەيىنە ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ بارىپ ايتقان دۇرىس بولار. ال ورىس, رەسەي تەاترلارىندا بۇل قالىپتاسقان ءداستۇر. ارينە, شەكسپيردى, چەحوۆتى وقىماعاندارى كەم دە كەم بولار, ودان باسقاسى دا جەتىپ ارتىلادى عوي. اڭگىمەنىڭ ساتىنە قاراي ورىستىڭ ۇلى اكتەرى گ.ۆيتسين ەسكە ءتۇسىپ وتىر. كىتاپحاناسىندا 80 مىڭ كىتابى بولعان اكتەر كوگەرشىن باعۋمەن اينالىستى. ودان كەيىنگى ءحوببيى كىتاپ جيناۋ بولعان. ەل ىشىنە ساپارعا شىققاندا مىندەتتى تۇردە سول جەردىڭ كىتاپحاناسىنا, نە كىتاپ دۇكەنىنە سوقپاي كەتپەيدى ەكەن. ماسكۇنەمدەردىڭ ءرولىن وزىنەن اسىرىپ ورىندايتىن ول ەشقاشان ىشىمدىك ىشپەگەن. وسى ۇلى اكتەر بويىنداعى قاسيەتتەر سابەڭنىڭ بويىندا دا ارتىعىمەن بار.
مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ سونداي كىتاپقۇمار, ويپاز, ۇزدىكسىز وقيتىن ءبىلىم يەسىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ءسابيت ورازباەۆ. فرانتسۋز قالامگەرلەرى تەلەفونمەن ساعاتتاپ سويلەسسە, سويلەسكەن شىعار, ال ءبىزدىڭ سابەڭ تەلەفون شالعانداعى اڭگىمەسىنىڭ كەي ساتتەگى ۋاقىتى كەمى 30-40 مينۋتتان شاڭ بەرىپ قالادى. ونىڭ تەلەفونداعى اڭگىمەسىنىڭ ءوزى بۇل پاقىرىڭىزعا اپتاعا ازىق. ال كەزدەسە قالعانداعى اڭگىمەسى ايعا, بالكىم, جىلدارعا ازىق. رۋحاني ازىقتى ايتىپ وتىرمىز, ارينە. وندايدا تىلدە تيەك جوق, ۇلت قۇندىلىقتارى, رۋحاني داعدارىس, تاقىرىپ دەگەنىڭىز تۇس-تۇستان جامىرايدى. وسىنىڭ ءبارى ۋاقىتقا ىلەسىپ وتىرىپ وقۋدىڭ ارقاسى. ءبىر ماقالا, ەسسە جونىندە پىكىر ءبىلدىرۋدىڭ سوڭى ۇلكەن ماسەلەلەرگە ۇلاسىپ كەتەدى. قىسقاسى, وسى ۇزدىك ءۇردىستىڭ بۇگىندە جالعاسىن تاپپاۋى تەاتر ومىرىنە رۋحاني داعدارىس الىپ كەلۋ قاۋپىنە كەلىپ تىرەلەدى.
سابەڭنىڭ سومداعان بەينەلەرى, ونەرپازدىڭ بولمىس-ءبىتىمى قاي كەزدە دە جازىلدى عوي. بۇل جولعى جازبادا اكتەردىڭ كوزقاراستارىنا, پىكىرىنە كوبىرەك دەن قويىپ, وي توعىستىرىپ جازۋىمىزدىڭ ءمانى دە تۇسىنىكتى بولسا كەرەك. سول ويدىڭ ءبىر جوسىعى بىلاي:
«ورىس ءتىلىن جاقسى بىلگىڭ كەلسە, پەتروۆسكي تەاترىنا بار» دەگەن ەكەن بەلينسكي.
مەنى ءالى دە بولسا الاڭداتاتىنى – تەاتردىڭ ءتىلى, ارتيستەرىمىزدىڭ ساحناداعى ءسوز قولدانىسى, سويلەۋ مانەرى. قازاقتىڭ باعزىدان بۇگىنگە جەتكەن شەشەندىك ونەرىنىڭ دامىماي وتىرعانى. بۇل ونەردىڭ اكتەر بويىنداعى قاجەتتىلىگىنە ءسوز جوق قوي. ال ەندى بار عوي, وسى شەشەندىك مەكتەبى بىزدە توقتاپ قالعان ءتارىزدى. ونى بايقايتىنىم, قانشاما ءبىلىمدى, ساۋاتتى جاستارىمىز بار, سولار ءوزىنىڭ ويىن ءوز انا تىلىندە جەتكىزە المايدى. ورىسشاعا كەلگەندە سۇڭقىلداپ كەتەدى. بۇل قالاي؟ ال, ەرتەڭ وسىلار قالاي مەكەمە باسقارادى, ەل باسقارادى؟ كوپتىڭ الدىندا قالاي ءسويلەيدى؟ وسىنى ويلاپ جاتقان پەندە بالاسى بار ما؟».
سابەڭنىڭ ويلارى وسىلاي وردالى بولىپ كەلەدى. ءسىرا, بۇل ءوزى ءبىر عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ تاقىرىبى بولار. الايدا, وسى شەشەندىك ونەرىنىڭ ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزگە تىكەلەي قاتىسى بار.
قازاق ءتىلىنىڭ اسا باي, شەشەن ەكەندىگىنىڭ ءبىر دالەلى, ءتىپتى, كەيبىر سوزدەردىڭ بويىندا ايتىلعان كەزدە ءبىر اۋەن, اۋەز بارى استارىنا ۇڭىلگەن ادامعا اڭعارىلىپ تۇرادى. قاي كەزدە دە بايقاپ جۇرگەنىمىزدەي, سابەڭ جاي سويلەگەننىڭ وزىندە ماعان اندەتىپ وتىرعانداي كورىنەدى. سابەڭ سويلەگەندە كۇندەلىكتى ەستىپ جۇرگەن جاي ءسوزىڭنىڭ وزىنە جان ءبىتىپ, اندەتىپ تۇرعانداي سەزىلەدى. قاي كەزدەن دە بولسىن اكتەرلىگىنىڭ ءبىر قاناتى – ءان, ءبىر قاناتى – ءسوز بولعان ونەرپازدىڭ وزگەدەن وزگەشە بۇل قاسيەتى دە زەرتتەۋشىسى تابىلسا, تەاترتانۋشىلاردىڭ تۇرەن سالاتىن تاقىرىبى بولۋى كەرەك. بۇل جاعدايعا كورول ليردىڭ مونولوگىن تىڭداعاندا ەكى ەسە كوز جەتكىزەمىز. ءبىر زاماندا بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ ونەر زەرتتەۋشىلەرى ليتۆانىڭ اتاقتى كومپوزيتور, سۋرەتشىسى چيۋرلەنيستىڭ شىعارماشىلىعىنداعى قۇپيانىڭ كىلتىن تابا الماي سەندەلگەنى بار. ءبىردە-ءبىر قاراپايىم عانا كورەرمەن ونىڭ سۋرەتتەرىنەن مۋزىكانىڭ ءۇنىن ەستىگەنىن جازادى. سودان كەيىن بارىپ سۋرەتشى شىعارماشىلىعىنداعى وسى ەرەكشەلىككە زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارى قۇلاعان. دەمەك, سابەڭ سويلەگەندە سوزدە دە ساز بولاتىنىنا تاڭعالماڭىز. وسى وي بيىگىنەن قاراعاندا ءبىزدىڭ سابەڭ سۋرەتكەر دەگەن قالىپتاسقان ۇعىمنان گورى, ساۋلەتكەرگە كوبىرەك ۇقسايدى.
ءتىل ۇشىنا ءسوزدى سۇلۋ سازعا اينالدىرعان ساڭلاق, وي مەن سەزىمنىڭ ساۋلەتكەرى دەگەن بەينەلى, تارتىمدى تىركەستىڭ ورالا بەرەتىنى دە سودان بولار, بالكىم!؟
سۋرەتتى تۇسىرگەن
جەڭىس ىسقاباي.