الەمدى ەلەڭدەتكەن ەكى كۇن

(سامميتتەن سوڭعى وي) جەلتوقسان ايىنىڭ العاشقى ەكى كۇنى بۇكىل الەمنىڭ نازارى قازاقستانعا, ونىڭ باس قالاسى – استاناعا اۋدى. بۇل ءجاي قىزىعۋشىلىق ەمەس, بۇكىل دۇنيەدە بولىپ جاتقان بارشا قاقتىعىستار مەن دۇربەلەڭدەرگە ءدال وسى كۇندەرى ساياسي باعا بەرى­لىپ, ودان شىعۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولدارى اڭگىمەگە تيەك بولدى. جالپى, ءسامميتتىڭ ءوتۋى قازاق­ستاننىڭ بيىلعى جىلى ەقىۇ-عا ءتور­اعالىق ەتۋىمەن بايلانىستى بول­دى ما؟ البەتتە, جوق. 1975 جىل­دان بەرى ەقىۇ-عا توراعا بول­عان تالاي-تالاي الپاۋىت مەملەكەتتەردى بىلەمىز. الايدا, سونىڭ كوبىسى-اق سامميت وتكىزۋگە باتىلى جەتىپ, ءتيىستى شەشىمگە كەلە العان جوق. ال, قازاقستان تاۋەكەل ەتتى. نەلىكتەن؟ نەگىزىندە مارتەبەلى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ ءۇشىن قانداي نەگىزگى العىشارتتار كەرەك؟ ەڭ ال­دى­مەن, سول مەملەكەتتىڭ ءوز ىشىندە تۇراقتىلىق, تىنىشتىق ءھام ءوز­گە­گە ۇلگى بولار جاقسى ىستەر ورىن الۋى قاجەت. بۇل قازاق ەلىندە بار ما؟ بار. سونداي-اق, سامميت ءوت­كى­زۋ ءۇشىن سول ەلدىڭ حالىقارالىق دەڭ­گەي­دەگى بەدەلى بولۋى دا ابدەن قا­جەت. بۇل جاعداي قازاقتىڭ با­سىن­دا بار ما؟ ارينە, بار. بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندى الەم تانيدى. ونىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ەسىمى الەمگە ءماشھۇر. سىنالعان, سىننان سۇرىنبەي وتكەن سۇڭعىلا ساياساتكەر. تاعى ءبىر قاجەت نارسە – سامميت وتكىزەتىن ەلدىڭ ۇيىمداس­تى­رۋ­­شى­لىق قابىلەتىنىڭ مىقتى بو­لۋى ءارى سى­ناقتان وتكەندىگى ەدى. قا­زاق­ستان ءوزى­نىڭ 19 جىلدىق تاۋەل­سىز تاري­حىندا مۇنداي ءىرى-ءىرى باس­قو­سۋ­لار­دىڭ تالا­يىن ىڭ-شىڭسىز ءوت­كى­زە الدى. وعان ەل كۋا, زامان كۋا, ۋا­قىت كۋا! بۇدان بولەك, سامميت وتە­تىن ەلدە قاۋىپ­سىزدىك پەن تى­نىش­تىقتى قامتاماسىز ەتە الاتىن قاۋقار قا­جەت بولماق. مۇنداي جاعداي ءبىزدىڭ ەلدە ابدەن بار. ول دالەل­دەنگەن. سونىمەن بىرگە, سامميتكە قاتىسۋ­شى­لاردىڭ جۇ­مىس ىستەۋىنە مەيلىنشە مول جاعداي جاساي الاتىن مۇمكىندىك سول ەلدىڭ باستى قالا­سىندا بولعانى ابزال. استانا – سونداي قالا. استانا – جاس قالا, بىراق ءوسىپ كەلە جاتقان قالا. مۇن­داعى از ۋاقىت ىشىندە بوي كوتەر­گەن اسەم عيماراتتار مەن كوز تارتار داڭعىل­دار كەلگەن قوناقتاردى بەي-جاي قال­دىرا الماسا كەرەك-ءتى. ءيا, ءبىزدىڭ ويىمىز الداماعان ەكەن. جەلتوقساننىڭ العاشقى ەكى كۇنىندە استانادا جىلى جۇرەكتى ءجۇز­دەسۋلەر بولدى. استانا اسپا­نىن­دا ادەمى اۋەن قالىقتادى. قىس­قاسى, استانا ەكى كۇن بويى الەمدى وزىنە ەرىكسىز قاراتتى. وزىنە باۋراپ الدى. * * * ەقىۇ-عا دۇنيە ءجۇزى بويىنشا وسى كەزدە 56 مەملەكەت مۇشە بو­لىپ وتىر, سونىمەن بىرگە, 12 مەملەكەت ەقىۇ-نىڭ ارىپتەستەرى بو­لىپ سانالادى. وسى جەردە ايتا كە­تۋ كەرەك, 1975 جىلعى تامىز كۇنى وتكەن حەلسينكيدەگى ال­عاش­قى سامميتكە ەۋروپانىڭ 33 مەم­لە­كەتىنىڭ, اقش پەن كانادانىڭ باسشىلارى قاتىسىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە ماڭىزى بار ون قاعيداتتى (بىلايشا «حەلسينكي دەكالوگى» دەپ اتالادى) بەكىتكەن-ءدى. ولار: 1) ەگەمەندىك تەڭدىك, ەگەمەندىككە ءتان قۇقىقتىق سىيلاۋ; 2) كۇش قولدان­باۋ نەمەسە قاۋىپ توندىرمەۋ; 3) شە­كارانىڭ بۇزىلماۋى; 4) مەم­لەكەتتىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى; 5) داۋلاردى بەيبىت جولمەن شەشۋ; 6) مەملەكەتتىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسپاۋ; 7) ەركىن ويلاۋ, ار-وجدان, ءدىني سەنىم قۇقىقتارىن قوسا العان­دا, نەگىزگى ادام قۇقىقتارىن قور­عاۋ; 8) تەڭقۇقىلىق پەن حالىق­تار­دىڭ ءوز تاعدىرىنا يە بولۋى; 9) مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاتى­ناس; 10) حالىقارالىق قۇقىق بو­يىنشا مىندەتتەردى ادال ورىنداۋ. قازاق ەلىنىڭ ۇستانعان باعىتى سول حەلسينكيدە ايتىلعان وسى ون قاعيداتتان ەش الشاق كەتكەن ەمەس. ءتىپتى بۇل باعىت كۇنى كەشەگى ءبىز­دىڭ الاش ارىستارىنىڭ دا ار­مانى بولعان-دى. الاش كوسەمدەرى نە دەپ ەدى؟ ولار قازاق جۇرتىن الەم­گە تانىتۋدى, الەم ەلدەرىمەن بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋدى, ۇلت­تاردى الا­لاماۋدى اڭساعان جوق پا! وسىنشا مەملەكەت وكىلدەرىن ءوز شاڭىراعىندا قابىلداپ, ۇلكەن جيىن وتكىزۋگە قازاق ەلى قالاي تاۋەكەل ەتتى؟ ەقىۇ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بريشامبو سامميت ءوت­كىزۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىل­دا­نۋىن «قازاقستاننىڭ ءىرى جەتىستىگى» دەپ باعالاعانى بەلگىلى. باس حات­شى­­نىڭ ايتۋىنشا «قازاقستان ءتور­اعا­لىعى ەقىۇ-عا جاڭا كۇش-قۋات, جۇمى­سىنا سونى قارقىن بەردى». سولاي ما؟ ارينە, سولاي. ويتكەنى, 1999 جىلعى سامميتتەن سوڭ ارادا 11 جىل ءوتتى. وسى ارالىقتا الەم­دە كوپ شيەلەنىستەر مەن قاقتى­عىس­تار, تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر مەن رەنجۋشىلىكتەر ورىن الدى. مىنە, وسى قوردالانعان جاعدايلار استانادا بارىنشا كەڭىنەن تىلگە تيەك ەتىلدى. ماسەلەلەردىڭ اسا ماڭىزدى­لى­عى مەن كۇرمەۋى كوپ شيەلەنىستى ەكە­نىن سامميت تالقىلاعان دەك­لا­راتسياعا تەك ءتۇن ىشىندە عانا قول قويۋعا مۇمكىن بولعانىنان-اق بىلۋگە بولادى. ەلباسىمىز ن.ءا.نا­زارباەۆ «استانا دەكلاراتسيا­سى­نا» قول قويىلعانىن جەلتوق­سان­نىڭ 2-ءسى كۇنى ءتۇن ىشىندە عانا جاريا ەتتى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىن­دا­عى توراعاسى, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ساۋداباەۆ سامميت ما­­ڭىزدىلىعىن بىلاي دەپ تۇيىندەپ ايتتى: «ءبىز مۇنداي جوعارى دەڭگەي­دەگى كەزدەسۋدىڭ ناتيجەسى جاڭا «استانا لەبىنىڭ» پايدا بولۋىنا سەبەپكەر بولادى دەپ سەنەمىز. بۇل بۇگىنگى گەوساياسي جاعدايدا حەلسينكي قو­رى­تىندى اكتىسىنىڭ تابيعي ساباق­تاستىعى ءارى جالعاسى بولار ەدى...». اتاپ ايتۋ كەرەك, بۇل جيىن­نىڭ ەش ىڭ-شىڭسىز, وتە ۇيىم­داس­قان جاعدايدا وتۋىنە رەسپۋبليكا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى زور ۇلەس قوستى. سونىمەن بىرگە, بار­لىق ءتيىستى مەكەمەلەر مەن ۇيىم­دار دا ءوز جۇمىستارىن مۇلتىكسىز اتقاردى. سونداي-اق, قورعاۋشى, قۇت­­قارۋشى, ءورت ءسوندىرۋشى, كۇزەتشى, تاك­­سيست, ت.ب. سالا قىزمەتشىلەرى دە ءوز ىستەرىنە اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارا­عانىن اتاپ ايتۋ ءلازىم. اسىرەسە, وسى كۇندەرى استانا جۇرتشىلىعى مەن تۇرعىندارى بارىنە دە اسقان ءتۇسى­نىس­تىكپەن قاراي ءبىلدى.ولار بۇل مارتەبەلى جيىننىڭ ماڭىزدىلى­عىن تەرەڭ ۇعىندى دەسە دە بولا­دى. ولار قاۋىپسىزدىك شارالارى­نىڭ ءوز دەڭگەيىندە ورىندالۋىنا كومەك قولىن سوزدى. مىنە, سونىڭ ارقاسىندا كەزەكتى سامميت استانا قالاسىندا وتە جاق­سى ءوتتى. وسىلايشا الەم ەلدەرىنە «استانا دەكلاراتسياسى» جاريا ەتىلدى. ول – تاريحي قۇجات بولىپ ەندى تاريح قويناۋىنا ەنەتىن بولادى. * * * ەندى وسى ەقىۇ ءسامميتىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا از-كەم توقتالىپ وتەلىك. بۇل فورۋم دۇنيە ءجۇزىن­دەگى ەڭ ۇلكەن ۇنقاتىسۋ الاڭدارى­نىڭ بىرىنەن سانالادى. ايتالىق, 1999 جىلى ىستامبۇلدا وتكەن كەزەكتى سامميتتە مۇنداي جيىن ءار ەكى جىل سايىن وتكىزىلىپ تۇرۋى كەرەك دەپ ساياسي شەشىم دە قابىل­دانىپ ەدى. بىراق, وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بۇل شەشىم ورىندالمادى. ارادا 11 جىل ۋاقىت ءوتىپ كەتتى. سامميت تۋرالى ەش ءسوز بولمادى. سوندا سەبەپ نە؟ ەڭ الدىمەن, وسى كەزەڭدە ەشبىر ەل ۇسىنىس جاساعان جوق. ەكىنشىدەن, قانداي ءما­سەلەنى تالقىلاۋ كەرەكتىگىن ناق­تى ايتا المادى. ماسەلەنىڭ جوق­تى­عىنان ەمەس, سول قوردالانعان ماسەلەلەرگە قاي قىرىنان كەلۋ كەرەكتىگىن اجىراتىپ ايتقان ەشكىم بولعان جوق. ماسەلەن, ءار ەل ءوز كوزقاراسىمەن كەلەدى. ول باسقا الپاۋىت ەلدەرگە ونشا ۇنامايدى. مىنە, سودان بارىپ ارالىق كەلىسپەۋشىلىك تۋىندايدى دا, ماسەلە سوزىلا تۇسەدى. قازاقستان قاي جاعىنان ۇتىپ وتىر؟ ءبىزدىڭ ەل كەڭەستىك يمپەريا تاراعان سوڭ قۋاتى جونىنەن ءدۇ­نيە­دەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنال­دىڭ يەسى بولىپ قالدى. مۇندايدا كىم قانداي شەشىمگە بارۋى ءمۇم­كىن؟ ايتۋ قيىن. ال قازاق ەلىنىڭ پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆ الەمدى تاڭقالدىرىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتقانىن جاريا ەتتى. بۇعان الەم ەلەڭ ەتە قالدى. تەك بۇل عانا ەمەس, قازاقستان قاي كەزدە دە شيەلەنىستى جاعدايدى ۇرىس-كەرىسپەن ەمەس, بەيبىت جولمەن شەشۋ كەرەكتىگىن ۇسىنۋمەن كە­لەدى. ءدال وسى ۇستانىمدى اۋ­عان­ستانعا دا قاتىستى ايتىپ كەلدى. ءدال وسى ۇستانىمدى تاۋلى قا­را­باق ماسەلەسىندە دە العا تارتتى. ءدال وسى ۇستانىمدى قىرعىزستان جاعدايىندا دا ەڭ ءتيىمدى جول رەتىندە ۇسىندى. قىسقاسى, قازاق­ستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋگە قاي جاعىنان العاندا دا تولىق قۇقىلى ەلگە اينالدى. ەندى امانشىلىق بولسا, كەلەر 2011 جىلى ءبىزدىڭ ەل يسلام كون­فە­رەنتسياسى ۇيىمىنا دا باسشى­لىق ەتەتىن بولادى. بۇل دەگەن نە؟ بۇل – ەلىمىزدى الەمگە تانىتۋ; بۇل – قازاق جۇرتىنىڭ مارتەبەسىن اس­قاقتاتۋ; بۇل – جاس ۇرپاقتىڭ ال­دىنان داڭعىل جول اشۋ; بۇل – كەشەگى اتالارىمىز بەن بابالارى­مىز­دىڭ ارمانىن جۇزەگە اسىرۋ. بابالار ارمانى دەگەننەن شى­عا­دى, ءبىزدىڭ قازاق – و باستان ديپلومات حالىق. ول ءوز داۋىرىندە قانداي قيىندىق بولسا دا سودان شىعار ءتيىمدى جولدى تاڭداي بىلگەن, ءدوپ باسا بىلگەن. سوناۋ ساق داۋىرىندەگى انا­رىستان باستاپ, اقىل-ويدىڭ كەنى تونىكوك, بىلگە قا­عان, قورقىت, اسان قايعى, ءال-فا­­رابي, احمەت ياساۋي, سۇلەيمەن با­قىرعاني, ءجۇ­سىپ بالا­ساعۇن, ماح­­مۇد قاشقاري بولىپ جالعا­سىپ كەلىپ, اباي مەن ءشا­كارىمگە تابان تىرەگەن ەلدە ديپلوماتيا بولمادى دەپ كىم ايتادى؟ ول-ول ما, حح عاسىرداعى الاش ارداق­تى­لارى ءا.بوكەيحانوۆ, ا.باي­تۇر­­سىنوۆ, م.دۋ­لاتوۆ, م.شوقاي, ح.دوس­مۇحام­بە­توۆ, م.تىنىشباەۆ, ت. ب. سەكىلدى ەل قامىن جەگەن ازاماتتار دا ءوز ەلى­نىڭ بولاشاعىن وسى­لاي­شا كوز ال­دىنا ەلەستەتكەن بولار. قازاققا كەرەگى نە؟ ەڭ الدى­مەن – تىنىشتىق! سودان كەيىن – رۋحاني تاۋەلسىزدىك! سودان سوڭ – ەكو­نو­ميكالىق تەپە-تەڭدىك! مىنە, وسى­لار بار بولسا, ءبىزدىڭ ەل ەشقا­شان جەرگە قارامايدى. * * * ەقىۇ-نىڭ كەزەكتى جەتىنشى ءسامميتى ساراپشىلاردىڭ ايتۋىن­شا, قازاقستاندى جاڭا قىرىنان تا­نىتتى. ەڭ الدىمەن, قازاقستان ەقىۇ-عا جاڭا ەۋرازيالىق ءول­شەم­دى ۇسىندى. سوسىنعى ەلەپ اي­تار­لى­عى, قازاقستان ۇيىمعا باس­شىلىق ەت­كەن كەزەڭدە الەمدەگى بار­لىق «ىس­تىق نۇكتەلەردى» نازاردان تىس قال­دىر­عان جوق. ودان دا باسىپ ايتار­لىعى, قازاقستان 11 جىل بويى ءوت­پەي كەلە جاتقان سامميتكە جان ءبىتىردى, ونى قاي­تادان «ءتىرىلتتى». تاعى ءبىر ەسكەرتە ايتارلىعى, استانا سام­ميتى قا­زاق ەلىن بۇكىل الەمگە پاش ەتۋدىڭ ەڭ ءبىر ادەمى كورىنىسى بولا الدى. وسىناۋ ۇلكەن فورۋم كۇن­دەرىن­دە استانادا سامميت جۇمى­سىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ارناۋلى گازەت پەن تەلەارنا ىسكە قوسىلعانىن دا ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. «سامميت تۆ» تەلە­ارناسى Caspionet ارناسى ارقىلى الەمگە حابار تاراتتى. وعان قوسا «استانا تايمس» اتتى اعىلشىن تىلىندەگى گازەت جارىق كوردى. سونى­مەن بىرگە, سام­­ميت قار­ساڭىندا ارنايى «ەقىۇ جۋر­نالى» دا جارىققا شىقتى. جەتىنشى ءسامميتتى وتكىزۋ با­رى­سىندا قازاق جۇرتشىلىعى ءوزى­نىڭ ادەبي- مادەني ءومىرىن ناسيحاتتاپ, الەم جۇرتشىلىعىنا كور­سە­تۋدى دە ەستەن شىعارعان جوق. اس­تا­ناداعى «قازاقستان» ورتالىق كون­تسەرت زالىندا ەل ونەر شەبەر­لەرىنىڭ كونتسەرتى بولدى. وعان بارشا قوناقتار مەن ەل باسشىلارى قاتىسىپ, تاماشالادى. قىسقاسى, ەقىۇ ءسامميتى قازاق ۇلتىنىڭ مارتەبەسىن اسقاقتاتىپ قانا قوي­عان جوق, سونىمەن بىرگە, ەلىمىزگە سونى سەرپىن الا كەلدى. وسىلايشا, استانا ءسامميتى جەر جۇزىندەگى ءوزىنىڭ بولاشاعىنا مەي­لىنشە الاڭدايتىن ەلدەرگە ءۇن قاتىپ, تاعى دا بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق تۋرالى پىكىر ۇسىندى. سامميت وتىسىمەن, 3 جەلتوقسان كۇ­نى ەلباسىمىز ن. نازارباەۆ بارشا قازاقستاندىقتارعا قۇتتىق­تاۋ جولداپ, بۇل فورۋمدى وتكىزۋ – بۇكىل قازاق ەلىنىڭ سالتاناتى, بو­لا­شاققا دەگەن نىق سەنىمنىڭ كورى­نىسى بولعا­نىن جاريا ەتتى. سول قۇت­تىقتاۋ ءسو­زىندە: «وسىنشا ەل باسشىلارى­نىڭ ءبىر مەزەتتە ءبىزدىڭ ەلگە قادام باسۋى – تاريحىمىزدا بۇرىن-سوڭ­دى بول­ماعان وقيعا! سوندىقتان بۇل ءبىز ءۇشىن مىڭ­جىل­دىقتىڭ العاشقى سام­ميتى عانا ەمەس, مىڭ جىلدا ءبىر رەت بولاتىن تاريحي جاعداي!..» دەپ اتاپ ءوتتى. راسىندا دا, استانا ءسامميتى – ەل مارتەبەسىن اسقاقتاتىپ, جۇرت­شى­لىق جۇرەگىنە زور سەنىم ۇيا­لات­قا­نىن قايتا-قايتا ايتۋعا ءتيىسپىز. * * * مەنىڭ انام بەكزادا شاحان­قى­زى بيىلعى جىلدىڭ جاز ايىن­دا دۇنيەدەن وزدى. ءوزى كوپ تە اۋىر­عان جوق. سەكسەننەن استى, توقسان­عا ىلىنبەدى. توسەك تارتىپ جاتىپ قال­عان كەزىندە ارنايى بارىپ, با­سىندا وتىرىپ, كەڭىرەك اڭگىمە- ءدۇ­كەن قۇرعانىم بار. سونداي اڭگى­مە ۇستىندە انام ايتتى: – قاراعىم, مەن انەۋكۇنى ءتۇس كوردىم. تۇسىمدە ءبىزدىڭ اۋىلعا نۇر­سۇلتان بالام كەلىپتى. ماعان جي­نال­عان جۇرت: «ءسىز وعان اق باتاڭىز­دى بەرىڭىز», دەپ ءوتىنىش جاسادى. مەن قۇپ الىپ, نۇرسۇلتانعا باتا بەردىم. ول اقبوز اتتىڭ ۇستىنە ءمىنىپ وتىر ەكەن. مەن باتا بەرگەن سوڭ, شاۋىپ الا جونەلدى. ءبىر كەزدە قاراسام, الگى اقبوز اتقا قانات ءبىتىپتى. ول اسپانعا قاراي ۇشتى... مەن سول شاقتا اپامنىڭ الگى تۇسىنە اسا ءمان بەرە قويماعان ەكەن­مىن. كەيىنىرەك قايتا-قايتا ەسىمە الۋمەن بولدىم. اسىرەسە, ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى ءوتىپ جاتقان كەزدە... راس, قازاق ەلىنىڭ مارتەبەسى اس­قاق­تادى. الەم استاناعا تاڭدانا دا, تاڭعالا دا قارادى. ءالى دە قا­راپ تۇر. ەندەشە, تۋعان ەلدىڭ ءمارت­ەبەسى اسقاقتاي بەرسىن, باعى­مىز جانا ءتۇسسىن دەپ تىلەيىك! الەمدى ەلەڭ ەتكىزگەن ەكى كۇن­نىڭ شاپاعاتى ەندى ەلىمىزدى ەكى عاسىر بويى الديلەپ تۇراتىن بولسىن! جولتاي جۇمات, جازۋشى.